हृदयाह्लादकारकश्चित्तानन्दजनकः काव्यबन्धः सर्गबन्धादिर्भवतीति संबन्धः । कस्येत्याकाङ्क्षायामाह---अभिजातानाम् । अभिजाताः खलु राजपुत्रादयो धर्माद्युपेयार्थिनो विजिगीषवः क्लेशभीरवश्च, सुकुमाराशयत्वात्तेषाम् । तथा सत्यपि तदाह्लादकत्वे काव्यबन्धस्य क्रीडनकादिप्रख्यता प्राप्नोतीत्यभिधत्ते६---धर्मादिसाघनोपायः । धर्मादेरुपेयस्य७ चतुर्वर्गस्य साधने संपादने तदुपदेखरूपत्वादुपायस्तत्प्राप्तिनिमित्तम् । तथाविध८ पुरुषार्थोपदेशपरैरपरैरपि शास्त्रैः किमपराद्धमित्यभिधीयते---सुकुमारक्रमोदितः । सुकुमारः सुन्दरः हृदयहारी९ क्रमः परिपाटीविन्यासस्तेनोदितः कथितः सन् । अभिजातानामाह्लादकत्वे सति प्रवर्तकत्वात्काव्यबन्धो धर्मादिप्राप्त्युपायातां प्रतिपद्यते । शास्त्रेषु पुनः कठोरक्रमाभिहीतत्वाद् धर्माद्युपदेशो दुरवगाहः । तथाविधे विषये विद्यमानो ऽप्यकिञ्चित्कर एव । राजपुत्राः खलु समासादितस्वविभवाः समस्तजगतीव्यवस्थाकारितां प्रतिपद्यमानाः श्लाघ्योपदेश१०शून्यतया स्वतन्त्राः सन्तः समुचितसकलव्यवहारोच्छेदं प्रवर्तयितुं प्रभवन्तीत्येतदर्थमेव११ तद्व्युत्पत्तये व्यतीतसच्चरितराजचरितं तन्निदर्शनाय निबघ्नन्ति कवयः । तदेवं शास्त्रातिरिक्तमस्त्येव१२ प्रगुणं प्रयोजनं काव्यबन्धस्य । मुख्यं पुरुषार्थसिद्धिलक्षणं प्रयोजनमास्तां तावत् अन्यदपि लोकयात्राप्रवर्तननिमित्तं भृत्यसुहृत्स्वाम्यादिसमावर्जनमनेन विना सम्यङ् न संभवतीत्याह--- व्यवहारपरिस्पन्दसौन्दर्यं व्यवहारिभिः । सत्काव्याधिगमादेव नूतनौचित्यमाप्यते
hṛdayāhlādakārakaścittānandajanakaḥ kāvyabandhaḥ sargabandhādirbhavatīti saṃbandhaḥ / kasyetyākāṅkṣāyāmāha---abhijātānām / abhijātāḥ khalu rājaputrādayo dharmādyupeyārthino vijigīṣavaḥ kleśabhīravaśca, sukumārāśayatvātteṣām / tathā satyapi tadāhlādakatve kāvyabandhasya krīḍanakādiprakhyatā prāpnotītyabhidhatte6---dharmādisāghanopāyaḥ / dharmāderupeyasya7 caturvargasya sādhane saṃpādane tadupadekharūpatvādupāyastatprāptinimittam / tathāvidha8 puruṣārthopadeśaparairaparairapi śāstraiḥ kimaparāddhamityabhidhīyate---sukumārakramoditaḥ / sukumāraḥ sundaraḥ hṛdayahārī9 kramaḥ paripāṭīvinyāsastenoditaḥ kathitaḥ san / abhijātānāmāhlādakatve sati pravartakatvātkāvyabandho dharmādiprāptyupāyātāṃ pratipadyate / śāstreṣu punaḥ kaṭhorakramābhihītatvād dharmādyupadeśo duravagāhaḥ / tathāvidhe viṣaye vidyamāno 'pyakiñcitkara eva / rājaputrāḥ khalu samāsāditasvavibhavāḥ samastajagatīvyavasthākāritāṃ pratipadyamānāḥ ślāghyopadeśa10śūnyatayā svatantrāḥ santaḥ samucitasakalavyavahārocchedaṃ pravartayituṃ prabhavantītyetadarthameva11 tadvyutpattaye vyatītasaccaritarājacaritaṃ tannidarśanāya nibaghnanti kavayaḥ / tadevaṃ śāstrātiriktamastyeva12 praguṇaṃ prayojanaṃ kāvyabandhasya / mukhyaṃ puruṣārthasiddhilakṣaṇaṃ prayojanamāstāṃ tāvat anyadapi lokayātrāpravartananimittaṃ bhṛtyasuhṛtsvāmyādisamāvarjanamanena vinā samyaṅ na saṃbhavatītyāha--- vyavahāraparispandasaundaryaṃ vyavahāribhiḥ / satkāvyādhigamādeva nūtanaucityamāpyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.