अलङ्कृतिरलङ्करणम् अलङ्क्रियते ययेति विगृह्य । सा विवेच्यते विचार्यते । यच्चालङ्कार्यमलङ्करणीयं वाचकरूपं वाच्यरूपं च तदपि विवेच्यते । तयोः सामान्यविशेषलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपणं क्रियते । कथम्---अपोद्धृत्य । निष्कृष्य पृथक् पृथगवस्थाप्य, यत्र समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद्विभज्य । केन हेतुना---तदुपायतया । तदिति काव्यं परामृश्यते । तस्योपायस्तदुपायस्तस्य भावस्तदुपायता तया हेतुभूतया । यस्मादेवंविधो१८ विवेकः काव्यव्युत्पत्त्युपायतां प्रतिपद्यते । दृश्यते च समुदायन्तः पातिनामस्त्यभूतानामपि व्युत्पत्तिनिमित्तमपोद्धृत्य विवेचनम् । यथा---पदान्तर्भूतयोः प्रकृतिप्रत्यययोर्वाक्यान्तर्भूतानां पदानां चेति । यद्येवमसत्यभूतो ऽप्यपोद्धारस्तदुपायता क्रियते तत् किं पुनः सत्यमित्याह---तत्त्वं सालङ्कारस्य काव्यता । तदयमत्र१९ परमार्थः---सालङ्कारस्यालङ्करणसहितस्य सकलस्य निरस्तावयवस्य सतः समुदायस्य काव्यता कविकर्मत्वम् । तेनालङ्कृतस्य काव्यत्वमिति स्थितम्,२० न पुनः काव्यस्यालङ्कारयोग इति । सालङ्कारस्य काव्यतेति संमुग्धतया किञ्चित् काव्यस्वरूपं सूत्रितम्२१ निपुणं पुनर्न निश्चितम् । किंलक्षणं वस्तु काव्यव्यपदेशभाग् भवतीत्याह--- शब्दार्थौ सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि । बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्लादकारिणि
alaṅkṛtiralaṅkaraṇam alaṅkriyate yayeti vigṛhya / sā vivecyate vicāryate / yaccālaṅkāryamalaṅkaraṇīyaṃ vācakarūpaṃ vācyarūpaṃ ca tadapi vivecyate / tayoḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇadvāreṇa svarūpanirūpaṇaṃ kriyate / katham---apoddhṛtya / niṣkṛṣya pṛthak pṛthagavasthāpya, yatra samudāyarūpe tayorantarbhāvastasmādvibhajya / kena hetunā---tadupāyatayā / taditi kāvyaṃ parāmṛśyate / tasyopāyastadupāyastasya bhāvastadupāyatā tayā hetubhūtayā / yasmādevaṃvidho18 vivekaḥ kāvyavyutpattyupāyatāṃ pratipadyate / dṛśyate ca samudāyantaḥ pātināmastyabhūtānāmapi vyutpattinimittamapoddhṛtya vivecanam / yathā---padāntarbhūtayoḥ prakṛtipratyayayorvākyāntarbhūtānāṃ padānāṃ ceti / yadyevamasatyabhūto 'pyapoddhārastadupāyatā kriyate tat kiṃ punaḥ satyamityāha---tattvaṃ sālaṅkārasya kāvyatā / tadayamatra19 paramārthaḥ---sālaṅkārasyālaṅkaraṇasahitasya sakalasya nirastāvayavasya sataḥ samudāyasya kāvyatā kavikarmatvam / tenālaṅkṛtasya kāvyatvamiti sthitam,20 na punaḥ kāvyasyālaṅkārayoga iti / sālaṅkārasya kāvyateti saṃmugdhatayā kiñcit kāvyasvarūpaṃ sūtritam21 nipuṇaṃ punarna niścitam / kiṃlakṣaṇaṃ vastu kāvyavyapadeśabhāg bhavatītyāha--- śabdārthau sahitau vakrakavivyāpāraśālini / bandhe vyavasthitau kāvyaṃ tadvidāhlādakāriṇi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.