वर्णानामक्षराणां या छाया कान्तिः श्रव्यतादिगुणसंपत्तया हेतुभूतया यदनुसरणमनुसारः प्राप्यस्वरूपानुप्रवेशस्तेन । गुणमार्गांश्च सुकुमारप्रभृतीननुवर्तते या सा तथोक्ता । तत्र गुणानामान्तरम्यात् प्रथममुपन्यसनम्, गुणद्वारेणैव मार्गानुसरणोपपत्तेः । तदयमत्रार्थः---यद्यषा वर्णविन्यासवक्रता व्यञ्जनच्छायानुसारेणैव, तथापि प्रतिनियतगुणविशिष्टानां मार्गाणां गुणानुवर्तनद्वारेण यथा स्वरूपानुप्रवेशं विदधाति तथा विधातव्येति । तत एव च तस्यास्तन्निबन्धनाः प्रवितताः प्रकाराः समुल्लसन्ति । चिरन्तनैः पुनः सैव स्वातन्त्र्येण वृत्तिवैचित्र्ययुक्तेति प्रोक्ता । वृत्तीनामुपनागरिकादीनां यद् वैचित्र्यं विचित्रभावः स्वनिष्ठसंख्याभेदभिन्नत्वं तेन युक्ता समन्वितेति चिरन्तनैः पूर्वसूरिभिरभिहिता । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यदस्याः सकलागुण स्वरूपानुसरणसमन्वयेन सुकुमारादिमार्गानुवर्तनायत्तवृत्तेः पारतन्त्र्यमपरिगणितप्रकारत्वं चैतदुभयमप्यवश्यंभावि तस्मादपारतन्त्र्यं परिमितप्रकारत्वं चेति नातिचतुरस्त्रम् । ननु च प्रथममेको द्वावित्यादिना प्रकारेण परिमितान् प्रकारान् स्वतन्त्रत्वं च स्वयमेव व्याख्याय किमेतदुक्तमिति चेन्नैष दोषः, यस्माल्लक्षणकारैर्यस्य कस्याचित्पदार्थस्य समुदायपरायत्तवृत्तेः परव्युत्पत्तये प्रथममपोद्धारबुद्ध्या स्वतन्त्रतया स्वरूपमुल्लिख्यते, ततः समुदायान्तर्भावो भविष्यतीत्यलमतिप्रसङ्गेन । येयं वर्णविन्यासवक्रता नाम वाचकालङ्कृतिः स्थाननियमाभावात् सकलवाक्यविषयत्वेन समाम्नात्, सैव प्रकारान्तरविशिष्टा नियतस्थानतयोपनिबध्यमाना किमपि वैचित्र्यान्तरमाबध्नातीत्याह--- समानवर्णमन्यार्थं प्रसादि श्रुतिपेशलम् । औचित्ययुक्तमाद्यादिनियतस्थानशोभि यत्
varṇānāmakṣarāṇāṃ yā chāyā kāntiḥ śravyatādiguṇasaṃpattayā hetubhūtayā yadanusaraṇamanusāraḥ prāpyasvarūpānupraveśastena / guṇamārgāṃśca sukumāraprabhṛtīnanuvartate yā sā tathoktā / tatra guṇānāmāntaramyāt prathamamupanyasanam, guṇadvāreṇaiva mārgānusaraṇopapatteḥ / tadayamatrārthaḥ---yadyaṣā varṇavinyāsavakratā vyañjanacchāyānusāreṇaiva, tathāpi pratiniyataguṇaviśiṣṭānāṃ mārgāṇāṃ guṇānuvartanadvāreṇa yathā svarūpānupraveśaṃ vidadhāti tathā vidhātavyeti / tata eva ca tasyāstannibandhanāḥ pravitatāḥ prakārāḥ samullasanti / cirantanaiḥ punaḥ saiva svātantryeṇa vṛttivaicitryayukteti proktā / vṛttīnāmupanāgarikādīnāṃ yad vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ svaniṣṭhasaṃkhyābhedabhinnatvaṃ tena yuktā samanviteti cirantanaiḥ pūrvasūribhirabhihitā / tadidamatra tātparyam---yadasyāḥ sakalāguṇa svarūpānusaraṇasamanvayena sukumārādimārgānuvartanāyattavṛtteḥ pāratantryamaparigaṇitaprakāratvaṃ caitadubhayamapyavaśyaṃbhāvi tasmādapāratantryaṃ parimitaprakāratvaṃ ceti nāticaturastram / nanu ca prathamameko dvāvityādinā prakāreṇa parimitān prakārān svatantratvaṃ ca svayameva vyākhyāya kimetaduktamiti cennaiṣa doṣaḥ, yasmāllakṣaṇakārairyasya kasyācitpadārthasya samudāyaparāyattavṛtteḥ paravyutpattaye prathamamapoddhārabuddhyā svatantratayā svarūpamullikhyate, tataḥ samudāyāntarbhāvo bhaviṣyatītyalamatiprasaṅgena / yeyaṃ varṇavinyāsavakratā nāma vācakālaṅkṛtiḥ sthānaniyamābhāvāt sakalavākyaviṣayatvena samāmnāt, saiva prakārāntaraviśiṣṭā niyatasthānatayopanibadhyamānā kimapi vaicitryāntaramābadhnātītyāha--- samānavarṇamanyārthaṃ prasādi śrutipeśalam / aucityayuktamādyādiniyatasthānaśobhi yat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.