व्यवहारोचितं चान्यत् । अपरं पदार्थानां चेतनाचेतनानां स्वरूपमेवंविधं वर्णनीयतां लभते कविव्यापारविषयतां प्रतिपद्यते । कीदृशम्---व्यवहारोचितम्, लोकवृत्तयोग्यम् । कीदृशं सत्---धर्मादिसाधनोपायपरिस्पन्दनिबधनम् । धर्मादेश्चतुर्वर्गस्य साधने संपादने उपायभूतो यः परिस्पन्दः स्वविलसितं तदेव निबन्धनं यस्य तत्तथोक्तम् । तदिदमुक्तं भवति---यत् काव्ये वर्ण्यमानवृत्तयः प्रधानचेतनप्रभृतयः सर्वे पदार्थाश्चतुर्वर्गसाधनोपायपरिस्पन्दप्राधान्येन वर्णनीयाः, ये ऽप्यप्रधानचेतनस्वरूपाः पदार्थास्ते ऽपि धर्मार्थाद्युपायभूतस्वविलासप्राधान्येन कवीनां वर्णनीयतामवतरन्ति । तथा च राज्ञां शूद्रकप्रभृतीनां मन्त्रिणां च शुकनासमुख्यानां चतुर्वर्गानुष्ठानोपदेशपरत्वेनैव चरितानि वर्ण्यन्ते । अप्रधानचेतनानां हस्तिहरिणप्रभृतीनां संग्रममृगयाद्यङ्गतया परिस्पन्दसुन्दरं स्वरूपं लक्ष्ये वर्ण्यमानतया परिदृश्यते । तस्मादेव च तथाविधस्वरूपोल्लेखप्राधान्येन काव्यकाव्योपकरणकवीनां चित्रचित्रोपकरणचित्रकरैः साम्यं प्रथममेव प्रतिपादितम् । तदेवंविधं स्वभावप्राधान्ये रसप्राधान्येन च द्विप्रकारं सहजसौकुमार्यसरसं स्वरूपं वर्णनाविषयवस्तुनः शरीरमेवालङ्कार्यतामेवार्हति, न पुनरलङ्कारणत्वम् । तत्र स्वाभाविकं पदार्थस्वरूपमलङ्करणं यथा न भवति तथा प्रथममेव प्रतिपादितम् । इदानीं रसात्मनः प्राधानचेतनपरिस्पन्दवर्ण्यमानवृत्तेरलङ्कारकारान्तराभिमतामलङ्कारतां निराकरोति--- अलङ्कारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात् । स्वरूपादतिरक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि
vyavahārocitaṃ cānyat / aparaṃ padārthānāṃ cetanācetanānāṃ svarūpamevaṃvidhaṃ varṇanīyatāṃ labhate kavivyāpāraviṣayatāṃ pratipadyate / kīdṛśam---vyavahārocitam, lokavṛttayogyam / kīdṛśaṃ sat---dharmādisādhanopāyaparispandanibadhanam / dharmādeścaturvargasya sādhane saṃpādane upāyabhūto yaḥ parispandaḥ svavilasitaṃ tadeva nibandhanaṃ yasya tattathoktam / tadidamuktaṃ bhavati---yat kāvye varṇyamānavṛttayaḥ pradhānacetanaprabhṛtayaḥ sarve padārthāścaturvargasādhanopāyaparispandaprādhānyena varṇanīyāḥ, ye 'pyapradhānacetanasvarūpāḥ padārthāste 'pi dharmārthādyupāyabhūtasvavilāsaprādhānyena kavīnāṃ varṇanīyatāmavataranti / tathā ca rājñāṃ śūdrakaprabhṛtīnāṃ mantriṇāṃ ca śukanāsamukhyānāṃ caturvargānuṣṭhānopadeśaparatvenaiva caritāni varṇyante / apradhānacetanānāṃ hastihariṇaprabhṛtīnāṃ saṃgramamṛgayādyaṅgatayā parispandasundaraṃ svarūpaṃ lakṣye varṇyamānatayā paridṛśyate / tasmādeva ca tathāvidhasvarūpollekhaprādhānyena kāvyakāvyopakaraṇakavīnāṃ citracitropakaraṇacitrakaraiḥ sāmyaṃ prathamameva pratipāditam / tadevaṃvidhaṃ svabhāvaprādhānye rasaprādhānyena ca dviprakāraṃ sahajasaukumāryasarasaṃ svarūpaṃ varṇanāviṣayavastunaḥ śarīramevālaṅkāryatāmevārhati, na punaralaṅkāraṇatvam / tatra svābhāvikaṃ padārthasvarūpamalaṅkaraṇaṃ yathā na bhavati tathā prathamameva pratipāditam / idānīṃ rasātmanaḥ prādhānacetanaparispandavarṇyamānavṛtteralaṅkārakārāntarābhimatāmalaṅkāratāṃ nirākaroti--- alaṅkāro na rasavat parasyāpratibhāsanāt / svarūpādatiraktasya śabdārthāsaṅgaterapi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.