"अत्र भवद्विनिहतवल्लभो वैरिविलासिनीसमूहः शोकावेशाद(शर)णः करुणरसकाष्ठाधिरूढिविहितमेवं विधवैशसमनुभवती"ति तात्पर्ये स एव प्राधान्येन वाक्यार्थः, तदङ्गतया विनिबध्यमानः करुणः । प्रवासविप्रलम्भशृङ्गारपरत्वमत्र न परमार्थः । परस्परान्वितपदार्थसार्थसमर्प्यमाणवृत्तिर्गुणभावेनावभासनादलंङ्करणमित्युच्यते । तस्य च निर्विषयत्वाभावाद् रसालम्बनविभावादिस्वकारणसामग्रीविरहविहिता लक्षणानुपपत्तिर्न संभवति । रसद्वयसमावेशदुष्टत्वमपि दूरमपास्तमेव । द्वयोरपि वास्तवस्वरूपस्य विद्यमानत्वात्तदनुभवप्रतीतौ सत्यां नात्मविरोधः स्पर्धित्वाभावात् । तेन तदपि तद्विदाह्लादविधानसामर्थ्यसुन्दरम्, करुणरसस्य निश्चायकप्रमाणाभावात् । प्रवासविप्रलम्भस्य स्वकारणभूतवाक्योपारूढालम्बनविभावादिसमर्प्यमाणत्वं स्वप्नान्तसमये, प्रबोधावसरे च तथाविधत्वं युक्त्या संभवतस्तस्य करुणस्येत्युभयमुपपन्नमिति प्रथमतरमेव कथमसौ समुद्भवतीति चैतदपि न समञ्जसप्रायम् । यस्माच्चाटुविषयमहापुरुषप्रतापाक्रान्तिचकितचेतसामितस्ततः स्ववैरिणां तत्प्रेयसीनां च पलायनैरपि पृथगवस्थानं न युक्तिप्रयुक्ततामतिवर्तते । करुणरसस्य सत्यपि निश्चये, तस्यैव तथाविधपरिपोषदशाधाराधिरूढेरेकाग्रतास्तिमितमानसस्य तथाभ्यस्तव्यसनाधिवासितचेतसा सुचिरात्समासादितस्वप्नसमागमः पूर्वानुभूतवृत्तान्तुसमुचितसमारब्धकान्तसंलापः कथमपि संप्रबुद्धः प्रबोधसमनन्तरसमुल्लसितपूर्वापरानुसंधानविहितप्रस्तुतवस्तुविसंवादविदारितान्तः करणो भवद्वैरिविलासिनीसार्थो रोदितीति करुणस्यैव परिपोषपदवीसमधिरोहः तथाविधव्यभिचार्यौचित्यचारुत्वं तत्स्वरूपानुप्रवेशोवेति कुतः प्रवासविप्रलम्भस्य पृथग्व्यापारे रसगन्धो ऽपि ? यदि वा प्रेयसः प्राधान्ये तदङ्गत्वात् करुणरसस्यालङ्करणत्वमित्यभिधीयते तदपि न निरवद्यम् । यस्माद् द्वयोरप्येतयोरुदाहरणयोर्मुख्यभूतो वाक्यार्थः करुणात्मनैव विवर्तमानवृत्तिरुपनिबद्धः । पर्यायोक्तान्यापदेशन्यायेन वाच्यताव्यतिरिक्तयोः प्रतीयमानतया, न करुणस्य रसत्वाद् व्यङ्ग्यस्य सतो वाच्यत्वमुपपन्नम् । नापि गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य विषयः, व्य(ङ्ग्यस्य प्राधान्येन क)रुणात्मनैव प्रतिभासनात् । न च द्वयोरपि व्यङ्ग्यत्वम्, अङ्गाङ्गिभावस्यानुपपत्तेः । एतच्च यथासंभवमस्माभिर्विकल्पितम्, न पुनस्त(न्न्यायमत्र प्रयोजकमित्यलं वि) स्तरेण । किञ्च "काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिःऽ इति रस एवालङ्कारः केवलः न तु रसवदिति मतुत्प्रत्ययस्य जीवितम् न किञ्चिदभिहितं स्यात् । एवं सदि शब्दार्थसङ्गतेरभावादनवस्थैव तिष्ठतीत्येतदपि न किञ्चित् । एवमलङ्कारतां रसवतः प्रत्याख्याय वर्ण्यमानार्थशरीरत्वात् तदेकयोगक्षेमस्य प्रेयसः संप्रति (तां) वा (रयति):---न "प्रेयस्तद्विरुद्धः स्यादप्रेयःऽ इति--- न प्रेयस्तद्विरुद्धः स्यादप्रेयो(ऽसावलङ्कृतिः) । अलङ्कारान्तरे स्यातामन्यत्रादर्शनादपि
"atra bhavadvinihatavallabho vairivilāsinīsamūhaḥ śokāveśāda(śara)ṇaḥ karuṇarasakāṣṭhādhirūḍhivihitamevaṃ vidhavaiśasamanubhavatī"ti tātparye sa eva prādhānyena vākyārthaḥ, tadaṅgatayā vinibadhyamānaḥ karuṇaḥ / pravāsavipralambhaśṛṅgāraparatvamatra na paramārthaḥ / parasparānvitapadārthasārthasamarpyamāṇavṛttirguṇabhāvenāvabhāsanādalaṃṅkaraṇamityucyate / tasya ca nirviṣayatvābhāvād rasālambanavibhāvādisvakāraṇasāmagrīvirahavihitā lakṣaṇānupapattirna saṃbhavati / rasadvayasamāveśaduṣṭatvamapi dūramapāstameva / dvayorapi vāstavasvarūpasya vidyamānatvāttadanubhavapratītau satyāṃ nātmavirodhaḥ spardhitvābhāvāt / tena tadapi tadvidāhlādavidhānasāmarthyasundaram, karuṇarasasya niścāyakapramāṇābhāvāt / pravāsavipralambhasya svakāraṇabhūtavākyopārūḍhālambanavibhāvādisamarpyamāṇatvaṃ svapnāntasamaye, prabodhāvasare ca tathāvidhatvaṃ yuktyā saṃbhavatastasya karuṇasyetyubhayamupapannamiti prathamatarameva kathamasau samudbhavatīti caitadapi na samañjasaprāyam / yasmāccāṭuviṣayamahāpuruṣapratāpākrānticakitacetasāmitastataḥ svavairiṇāṃ tatpreyasīnāṃ ca palāyanairapi pṛthagavasthānaṃ na yuktiprayuktatāmativartate / karuṇarasasya satyapi niścaye, tasyaiva tathāvidhaparipoṣadaśādhārādhirūḍherekāgratāstimitamānasasya tathābhyastavyasanādhivāsitacetasā sucirātsamāsāditasvapnasamāgamaḥ pūrvānubhūtavṛttāntusamucitasamārabdhakāntasaṃlāpaḥ kathamapi saṃprabuddhaḥ prabodhasamanantarasamullasitapūrvāparānusaṃdhānavihitaprastutavastuvisaṃvādavidāritāntaḥ karaṇo bhavadvairivilāsinīsārtho roditīti karuṇasyaiva paripoṣapadavīsamadhirohaḥ tathāvidhavyabhicāryaucityacārutvaṃ tatsvarūpānupraveśoveti kutaḥ pravāsavipralambhasya pṛthagvyāpāre rasagandho 'pi ? yadi vā preyasaḥ prādhānye tadaṅgatvāt karuṇarasasyālaṅkaraṇatvamityabhidhīyate tadapi na niravadyam / yasmād dvayorapyetayorudāharaṇayormukhyabhūto vākyārthaḥ karuṇātmanaiva vivartamānavṛttirupanibaddhaḥ / paryāyoktānyāpadeśanyāyena vācyatāvyatiriktayoḥ pratīyamānatayā, na karuṇasya rasatvād vyaṅgyasya sato vācyatvamupapannam / nāpi guṇībhūtavyaṅgyasya viṣayaḥ, vya(ṅgyasya prādhānyena ka)ruṇātmanaiva pratibhāsanāt / na ca dvayorapi vyaṅgyatvam, aṅgāṅgibhāvasyānupapatteḥ / etacca yathāsaṃbhavamasmābhirvikalpitam, na punasta(nnyāyamatra prayojakamityalaṃ vi) stareṇa / kiñca "kāvye tasminnalaṅkāro rasādiḥ' iti rasa evālaṅkāraḥ kevalaḥ na tu rasavaditi matutpratyayasya jīvitam na kiñcidabhihitaṃ syāt / evaṃ sadi śabdārthasaṅgaterabhāvādanavasthaiva tiṣṭhatītyetadapi na kiñcit / evamalaṅkāratāṃ rasavataḥ pratyākhyāya varṇyamānārthaśarīratvāt tadekayogakṣemasya preyasaḥ saṃprati (tāṃ) vā (rayati):---na "preyastadviruddhaḥ syādapreyaḥ' iti--- na preyastadviruddhaḥ syādapreyo('sāvalaṅkṛtiḥ) / alaṅkārāntare syātāmanyatrādarśanādapi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.