अत्र जगद्गर्हितस्यापि मरोः कविप्रतिभोल्लिखितेन लोकोत्तरौदार्यधुराधिरोपणेन तादृक् स्वरूपान्तरमुन्मीलितं यत्प्रतीयमानत्वेनोदारचरितस्य कस्यापि सत्स्वप्युचितपरिस्पन्दसुन्दरेषु पदार्थसहस्त्रेषु तदेव व्यपदेशपात्रतामर्हतीति तात्पर्यम् । अवयवार्थस्तु---दुःशमयेत् "तृड्ऽविशेषणेन प्रतीयमानस्य त्रैलोक्यराज्येनाप्यपरितोषः पर्यवस्यति । अध्वगैर्वर्जनमित्यौदार्ये ऽपि तस्य समुचितसंविभागासंभवादर्थिभिर्लज्जमानैरपि स्वयमेवानभिसरणं प्रतीयते । संश्रितद्रुमलताशोष इति तदाश्रितानां तथाविधे ऽपि सङ्कटे तदेकनिष्ठताप्रतिपत्तिः । तस्य च पूर्वोक्तस्वपरिकरपरिपो षाक्षमतया तापः स्वात्मनि न भोगलवलौल्येनेति प्रतिपाद्यते । उत्तरार्धेन---तादृशे दुर्विलसिते ऽपि परोपकाराविषयत्वेन श्लाघास्पदत्वमुन्मीलितम् । अपरत्रापि विधिविहितसमुचितसमयसंभवं सलिलनिधिनिमज्जनं निजोदयन्यक्कृतनिखिलस्वपरपक्षः प्रजापतिप्रणीतसकलपदार्थप्रकाशनव्रताभ्युपगमनिर्वहणाय विवस्वान स्वयमेव समाचरतीत्यन्यथा कदाचिदपि शशाङ्कतमस्ताराप्रभृती नामभिव्यक्तिर्मनागपि न संभवतीति कविना नूतनत्वेन यदुल्लिखितं तदतीव प्रतीयमानमहत्त्वव्यक्तिपरत्वेन चमत्कारितामापद्यते । विचित्रमेव प्रकारान्तरेणोन्मीलयात---प्रतीयमानतेत्यादि । यत्र यस्मिन् प्रतीयमानता गम्यमानता वाक्यार्थस्य मुख्यतया विवक्षितस्य वस्तुनः कस्यचिदनाख्येयस्य निबध्यते । कया युक्त्या---वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शब्दार्थशक्तिभ्याम् । व्यतिरिक्तस्य तदतिरिक्तवृत्तेरन्यस्य व्यङ्ग्यभूतस्याभिव्यक्तिः क्रियते । "वृत्तिऽ--शब्दो ऽत्र शब्दार्थयोस्तत्प्रकाशनसामर्थ्यमभिधत्ते । एष च "प्रतीयमानऽ--व्यवहारो वाक्यवक्रताव्याख्यावसरे सुतरां समुन्मील्यते । अनन्तरोक्तमुदाहरणद्वयमत्र योजनीयम् । यथा वा वक्त्रेन्दोर्न हरन्ति बाष्पपयसां धारा मनोज्ञां श्रियं निश्वासा न कदर्थयन्ति मधुरां बिम्बाधरस्य द्यतिम् । तस्यास्त्वद्विरहे विपक्वलवलीलावण्यसंवादिनी छाया कापि कपोलयोरनुदिनं तन्व्याः परं पुष्यति
atra jagadgarhitasyāpi maroḥ kavipratibhollikhitena lokottaraudāryadhurādhiropaṇena tādṛk svarūpāntaramunmīlitaṃ yatpratīyamānatvenodāracaritasya kasyāpi satsvapyucitaparispandasundareṣu padārthasahastreṣu tadeva vyapadeśapātratāmarhatīti tātparyam / avayavārthastu---duḥśamayet "tṛḍ'viśeṣaṇena pratīyamānasya trailokyarājyenāpyaparitoṣaḥ paryavasyati / adhvagairvarjanamityaudārye 'pi tasya samucitasaṃvibhāgāsaṃbhavādarthibhirlajjamānairapi svayamevānabhisaraṇaṃ pratīyate / saṃśritadrumalatāśoṣa iti tadāśritānāṃ tathāvidhe 'pi saṅkaṭe tadekaniṣṭhatāpratipattiḥ / tasya ca pūrvoktasvaparikaraparipo ṣākṣamatayā tāpaḥ svātmani na bhogalavalaulyeneti pratipādyate / uttarārdhena---tādṛśe durvilasite 'pi paropakārāviṣayatvena ślāghāspadatvamunmīlitam / aparatrāpi vidhivihitasamucitasamayasaṃbhavaṃ salilanidhinimajjanaṃ nijodayanyakkṛtanikhilasvaparapakṣaḥ prajāpatipraṇītasakalapadārthaprakāśanavratābhyupagamanirvahaṇāya vivasvāna svayameva samācaratītyanyathā kadācidapi śaśāṅkatamastārāprabhṛtī nāmabhivyaktirmanāgapi na saṃbhavatīti kavinā nūtanatvena yadullikhitaṃ tadatīva pratīyamānamahattvavyaktiparatvena camatkāritāmāpadyate / vicitrameva prakārāntareṇonmīlayāta---pratīyamānatetyādi / yatra yasmin pratīyamānatā gamyamānatā vākyārthasya mukhyatayā vivakṣitasya vastunaḥ kasyacidanākhyeyasya nibadhyate / kayā yuktyā---vācyavācakavṛttibhyāṃ śabdārthaśaktibhyām / vyatiriktasya tadatiriktavṛtteranyasya vyaṅgyabhūtasyābhivyaktiḥ kriyate / "vṛtti'--śabdo 'tra śabdārthayostatprakāśanasāmarthyamabhidhatte / eṣa ca "pratīyamāna'--vyavahāro vākyavakratāvyākhyāvasare sutarāṃ samunmīlyate / anantaroktamudāharaṇadvayamatra yojanīyam / yathā vā vaktrendorna haranti bāṣpapayasāṃ dhārā manojñāṃ śriyaṃ niśvāsā na kadarthayanti madhurāṃ bimbādharasya dyatim / tasyāstvadvirahe vipakvalavalīlāvaṇyasaṃvādinī chāyā kāpi kapolayoranudinaṃ tanvyāḥ paraṃ puṣyati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.