यत्र रूढेरसंभाव्यधर्माध्यारोपगर्भता प्रतीयते । शब्दस्य नियतवृत्तिता नाम धर्मो रूढिरुच्यते, रोहणं रूढिरिति कृत्वा । सा च द्विप्रकारा संभवति--नियतसामान्यवृत्तिता नियतविशेषवृत्तिता च । तेन रूढिशब्देनात्र रूढिप्रधानः शब्दो ऽभिधीयते, धर्मधर्मिणोरभेदोपचारदर्शनात् । यत्र यस्मिन् विषये रूढिशब्दस्य असंभाव्यः संभावयितुमशक्यो यो धर्मः कश्चित्परिस्पन्दस्तस्याध्यारोपः समर्पणं गर्भो ऽभिप्रायो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता सा प्रतीयते प्रतिपाद्यते । यत्रेति संबन्धः । सद्धर्मातिशयारोपगर्भत्वं वा । संश्चासौ धर्मश्च सद्धर्मः विद्यमानः पदार्थस्य परिस्पन्दस्तस्मिन् यस्य कस्यचिदपूर्वस्यातिशयस्याद्भुतरूपस्य महिम्न आरोपः समर्पणं गर्भो ऽप्रायो यस्य स तथोक्तस्य भावस्तत्त्वम् । तच्च वा यस्मिन् प्रतीयते । केन हेतुना---लोकोक्तरतिरस्कारश्लाध्योत्कर्षाभिधित्सया । लोकोत्तरः सर्वातिशायी यस्तिरस्कारः खलीकरणं श्लाध्यश्च स्पृहणीयो य उत्कर्षः सातिशयत्वं तयोरभिधित्सा अभिधातुमिच्छा वक्तुकामता तया । कस्य वाच्यस्य । रूढिशब्दस्य वाच्यो यो ऽभिधेयोर्ऽथस्तस्य । सोच्यते कथ्यते काप्यलौकिकी रूढिवैचित्र्यवक्रता । रूढिशब्दस्यैवंविधेन वैचित्र्येणविचित्रभावेन वक्रता वक्रभावः । तदिदमत्र तात्पर्यम्---यत्सामान्यविचित्रसंस्पर्शिनां शब्दानामनुमानवन्नियतविशेषालिङ्गनं यद्यपि स्वभावादेव न किञ्चिदपि संभवति, तथाप्यनया युक्त्या कविविवक्षितनियतविशेषनिष्ठतां नीयमानाः कामपि चमत्कारकारितां प्रतिपद्यन्ते । यथा ताला जाअन्ति गुणा जालाते सहिअएहि घेप्पन्ति । रैकिरणाणुग्गहिआइं हाएन्ति कमलाइं कमलाइं
yatra rūḍherasaṃbhāvyadharmādhyāropagarbhatā pratīyate / śabdasya niyatavṛttitā nāma dharmo rūḍhirucyate, rohaṇaṃ rūḍhiriti kṛtvā / sā ca dviprakārā saṃbhavati--niyatasāmānyavṛttitā niyataviśeṣavṛttitā ca / tena rūḍhiśabdenātra rūḍhipradhānaḥ śabdo 'bhidhīyate, dharmadharmiṇorabhedopacāradarśanāt / yatra yasmin viṣaye rūḍhiśabdasya asaṃbhāvyaḥ saṃbhāvayitumaśakyo yo dharmaḥ kaścitparispandastasyādhyāropaḥ samarpaṇaṃ garbho 'bhiprāyo yasya sa tathoktastasya bhāvastattā sā pratīyate pratipādyate / yatreti saṃbandhaḥ / saddharmātiśayāropagarbhatvaṃ vā / saṃścāsau dharmaśca saddharmaḥ vidyamānaḥ padārthasya parispandastasmin yasya kasyacidapūrvasyātiśayasyādbhutarūpasya mahimna āropaḥ samarpaṇaṃ garbho 'prāyo yasya sa tathoktasya bhāvastattvam / tacca vā yasmin pratīyate / kena hetunā---lokoktaratiraskāraślādhyotkarṣābhidhitsayā / lokottaraḥ sarvātiśāyī yastiraskāraḥ khalīkaraṇaṃ ślādhyaśca spṛhaṇīyo ya utkarṣaḥ sātiśayatvaṃ tayorabhidhitsā abhidhātumicchā vaktukāmatā tayā / kasya vācyasya / rūḍhiśabdasya vācyo yo 'bhidheyor'thastasya / socyate kathyate kāpyalaukikī rūḍhivaicitryavakratā / rūḍhiśabdasyaivaṃvidhena vaicitryeṇavicitrabhāvena vakratā vakrabhāvaḥ / tadidamatra tātparyam---yatsāmānyavicitrasaṃsparśināṃ śabdānāmanumānavanniyataviśeṣāliṅganaṃ yadyapi svabhāvādeva na kiñcidapi saṃbhavati, tathāpyanayā yuktyā kavivivakṣitaniyataviśeṣaniṣṭhatāṃ nīyamānāḥ kāmapi camatkārakāritāṃ pratipadyante / yathā tālā jāanti guṇā jālāte sahiaehi gheppanti / raikiraṇāṇuggahiāiṃ hāenti kamalāiṃ kamalāiṃ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.