वस्तुनो वर्णनीयतया प्रस्तावितस्य पदार्थस्य, यदेवंविधत्वेन वर्णनं सा तस्य वक्रता वक्रत्वविच्छित्तिः । किंविधत्वेनेत्याह---उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन । उदारः सोत्कर्षः सर्वातिशायी यः स्वपरिस्पन्दः स्वभावमहिमा तस्य सुन्दरत्वं सौकुमार्यातिशयस्तेन, अत्यन्तरमणीयस्वाभाविकधर्मयुक्तत्वेन । वर्णनं प्रतिपादनम् । कथम्---वक्रशब्दैकगोचरत्वेन । वक्रो यो ऽसौ नानाविधवक्रताविशिष्टः शब्दः कश्चिदेव वाचकविशेषो विवक्षितार्थसमर्पण समर्थस्तस्यैवैकस्य केवलस्य गोचरत्वेन प्रतिपाद्यतया विषयत्वेन । वाच्यत्वेनेति नोक्तम्, व्यङ्ग्यत्वेनापि प्रतिपादनसंभवात् । तदिदमुक्तं भवति---यदेवंविधे भावस्वभावसौसुमार्यवर्णनप्रस्तावे भूयसां न वाच्यालङ्काराणामुपमादीनामुपयोगयोग्यता संभवति, स्वभावसौकुमार्यातिशयम्लानताप्रसङ्गात् । ननु च सैषा सहृदयाह्लादकारिणी स्वभावोक्तिरलङ्कारतया समाम्नात्, तस्मात् किं तद्दषणदुर्व्यसनप्रयासेन ? यतस्तेषां सामान्यवस्तुधर्ममात्रमलङ्कार्यम्, सातिशयस्वभावसौन्दर्यपरिपोषणमलङ्कारः प्रतिभासते । तेन स्वभावोक्तेरलङ्कारत्वमेव युक्तियुक्तमिति ये मन्यन्ते तान् प्रति समाधीयते---तदेतन्नातिचतुरस्त्रम् । यस्मादगतिकगतिन्यायेन काव्यकरणं न यथाकथञ्चिदनुष्ठेयतामर्हति, तद्विदाह्लादकारिकाव्यलक्षणप्रस्तावात् । किञ्च---अनुत्कृष्टधर्मयुक्तस्य वर्णनीयस्यालङ्करणमप्यसमुचितभित्तिभागोल्लिखितालेख्यवन्न शोभातिशयकारितामावहति । यस्मादत्यन्तरमणीयस्वाभाविकधर्मयुक्तंवर्णनीयवस्तु परिग्रहणीयम् । तथाविधस्य तस्य यथायोगमौचित्यानुसारेण रूपकाद्यलङ्कारयोजनया भवितव्यम् । एतावांस्तु विशेषो यत् स्वाभाविकसौकुमार्यप्राधान्येन विवक्षितस्य न भूयसा रूपकाद्यलङ्कारौपकाराय कल्पते, वस्तुस्वभावसौकुमार्यस्य रसादिपरिपोषणस्य वा समाच्छादनप्रसङ्गात् । तथा चैतस्मिन् विषये सर्वाकारमलङ्कार्यं विलासवतीव स्नानसमय-विरहव्रतपरिग्रह-सुरतावसानादौ नात्यन्तमलङ्करणसहतां प्रतिपद्यते, स्वाभाविकसौकुमार्यस्यैव रसिकहृदयाह्लादकारित्वात् । यथा तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीं क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः । भूतार्थशोभाह्रियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहिते ऽपि नार्यः
vastuno varṇanīyatayā prastāvitasya padārthasya, yadevaṃvidhatvena varṇanaṃ sā tasya vakratā vakratvavicchittiḥ / kiṃvidhatvenetyāha---udārasvaparispandasundaratvena / udāraḥ sotkarṣaḥ sarvātiśāyī yaḥ svaparispandaḥ svabhāvamahimā tasya sundaratvaṃ saukumāryātiśayastena, atyantaramaṇīyasvābhāvikadharmayuktatvena / varṇanaṃ pratipādanam / katham---vakraśabdaikagocaratvena / vakro yo 'sau nānāvidhavakratāviśiṣṭaḥ śabdaḥ kaścideva vācakaviśeṣo vivakṣitārthasamarpaṇa samarthastasyaivaikasya kevalasya gocaratvena pratipādyatayā viṣayatvena / vācyatveneti noktam, vyaṅgyatvenāpi pratipādanasaṃbhavāt / tadidamuktaṃ bhavati---yadevaṃvidhe bhāvasvabhāvasausumāryavarṇanaprastāve bhūyasāṃ na vācyālaṅkārāṇāmupamādīnāmupayogayogyatā saṃbhavati, svabhāvasaukumāryātiśayamlānatāprasaṅgāt / nanu ca saiṣā sahṛdayāhlādakāriṇī svabhāvoktiralaṅkāratayā samāmnāt, tasmāt kiṃ taddaṣaṇadurvyasanaprayāsena ? yatasteṣāṃ sāmānyavastudharmamātramalaṅkāryam, sātiśayasvabhāvasaundaryaparipoṣaṇamalaṅkāraḥ pratibhāsate / tena svabhāvokteralaṅkāratvameva yuktiyuktamiti ye manyante tān prati samādhīyate---tadetannāticaturastram / yasmādagatikagatinyāyena kāvyakaraṇaṃ na yathākathañcidanuṣṭheyatāmarhati, tadvidāhlādakārikāvyalakṣaṇaprastāvāt / kiñca---anutkṛṣṭadharmayuktasya varṇanīyasyālaṅkaraṇamapyasamucitabhittibhāgollikhitālekhyavanna śobhātiśayakāritāmāvahati / yasmādatyantaramaṇīyasvābhāvikadharmayuktaṃvarṇanīyavastu parigrahaṇīyam / tathāvidhasya tasya yathāyogamaucityānusāreṇa rūpakādyalaṅkārayojanayā bhavitavyam / etāvāṃstu viśeṣo yat svābhāvikasaukumāryaprādhānyena vivakṣitasya na bhūyasā rūpakādyalaṅkāraupakārāya kalpate, vastusvabhāvasaukumāryasya rasādiparipoṣaṇasya vā samācchādanaprasaṅgāt / tathā caitasmin viṣaye sarvākāramalaṅkāryaṃ vilāsavatīva snānasamaya-virahavrataparigraha-suratāvasānādau nātyantamalaṅkaraṇasahatāṃ pratipadyate, svābhāvikasaukumāryasyaiva rasikahṛdayāhlādakāritvāt / yathā tāṃ prāṅmukhīṃ tatra niveśya tanvīṃ kṣaṇaṃ vyalambanta puro niṣaṇṇāḥ / bhūtārthaśobhāhriyamāṇanetrāḥ prasādhane saṃnihite 'pi nāryaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.