अत्रार्धोदितेन्दुबिम्बशोभायाः सादृश्योल्लङ्घितकामपालललाटपट्टश्रियः॥॥।तदप्यतिरिक्तवृत्तिधम्यर्न्तरेण चमत्कारकारणमन्यथा न किञ्चनापि उपपद्यते । नानार्थमुपमायाः क्रियापदमेवंविधप्रतिपादकतां प्राप्नोति । ततश्च गतार्थत्वाभिधायिनः शब्दस्याप्रयोगः साक्षाद्विलोचनरथवृत्तिर्न भवतीत्युपचारपारंपर्येण तद्विशेषणतां प्राप्यते । तथा च धर्मधर्मिभावलक्षणायाः प्रत्यासत्तेः प्रथमं स्वाभिधेयलक्षणलक्षणाया गुणमात्रेणैव ततश्च सादृश्यनिबन्धनायाः प्रत्यासत्तेरेव तत्सदृशे विलोचनच्छायातिशयवृत्तिमासादयति । तद्विशेषणत्वादेव समासे ऽस्मिन् नीलोत्पलशब्दस्य पूर्वनिपातः सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहाविति । इन्दुमुखीत्यत्र इन्दुरिव मुखं यस्याः सा तथोक्ता । सकललोकविलोक्यमानाखिलमृगाङ्कमण्डलसंस्थानसादृश्ये निमित्तभावे पूर्वोक्तयैव (नीत्या) इन्दुशब्दस्यैव विशेषणत्वमिति पूर्ववदेव समासोपपत्तिः । यदि वा इन्दुमुखमिव मुखं यस्याः सा तथोक्तेत्यत्र इन्दुशब्दस्तदेकदेशे मुखे विशेषणम् (भवति) यथा ग्रामो दग्ध इति । शिष्टं पूर्वोक्तमेवानुसन्धेयम् । "पुरुषव्याघ्रः" इत्यत्र साधारणधर्मो ऽपि प्रतीयते । संबन्धं विनोपमानोपमेयभावस्यानुपपत्तेः; पदाभिसंबन्धसामर्थ्यात्तस्यावगतौ गतार्थत्वात् सामान्यशब्दस्याप्रयोगः । तदिदमुक्तम् "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" इति । इन्दुरिव कान्तं मुखं यस्याः सा इन्दुकान्तमुखीत्यत्र सामान्यशब्दस्य श्रूयमाणतया युक्तिरभिधीयते । "इन्दुरिव कान्तमिन्दुकान्तम्" इति "उपमानानि सामान्यवचनैः" इत्यनेन समासे विहिते पश्चादिन्दुकान्तं मुखं यस्याः सा तथोक्तेति । सामान्यशब्दस्य वृत्तिवाक्ययोर्द्वयोरपि उपपद्यमानत्वान्न केनचिन्न्यायेन श्रूयमाणता विचारयितुं पार्यते, यतस्तेनैव सह पदान्तरं समस्यते, न पुनरन्येनेति कुतस्तस्य श्रूयमाणवृत्तेः प्रतीयमानता कल्पेत ? । तदेवं विवक्षावशात् क्वचिद्गम्यमानता, क्वचित्प्रयुज्यमानत्वम् । एवमादीनां सादृश्यनिबन्धनोभयविषय (सामान्य) संबन्धाभिधायिनां गम्यमानत्वाद प्रयुज्यमानत्वम् । अर्थप्रत्यायनार्थं हि शब्दस्य प्रयोगः क्रियते । स चेत् कविकौशलकल्पितात् प्राकारान्तरात् प्रतिपन्नः ततः किं शब्दप्रयोगेण ? । तथाच यत्र अन्यूनातिरिक्तच्छायाविशेषमर्थतः शब्दतश्चोपमानोपमेययोः साम्यसमर्पण सामर्थ्य सुभगप्रसादसुन्दरमुपनिबन्धबन्धुरं वाक्यं श्रुतिसमनन्तरमेव वर्णानुपूर्व्याः प्रतिभासवदर्थप्रतिपत्तिपूर्वकमलङ्कार प्रतीति मुत्पादयति, तत्र तदुपपादकानामिवादीनां गतार्थत्वादप्रयुक्तिः । यथा-- महीभृतः पुत्रवतो ऽपि
atrārdhoditendubimbaśobhāyāḥ sādṛśyollaṅghitakāmapālalalāṭapaṭṭaśriyaḥ.....tadapyatiriktavṛttidhamyarntareṇa camatkārakāraṇamanyathā na kiñcanāpi upapadyate / nānārthamupamāyāḥ kriyāpadamevaṃvidhapratipādakatāṃ prāpnoti / tataśca gatārthatvābhidhāyinaḥ śabdasyāprayogaḥ sākṣādvilocanarathavṛttirna bhavatītyupacārapāraṃparyeṇa tadviśeṣaṇatāṃ prāpyate / tathā ca dharmadharmibhāvalakṣaṇāyāḥ pratyāsatteḥ prathamaṃ svābhidheyalakṣaṇalakṣaṇāyā guṇamātreṇaiva tataśca sādṛśyanibandhanāyāḥ pratyāsattereva tatsadṛśe vilocanacchāyātiśayavṛttimāsādayati / tadviśeṣaṇatvādeva samāse 'smin nīlotpalaśabdasya pūrvanipātaḥ saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhāviti / indumukhītyatra induriva mukhaṃ yasyāḥ sā tathoktā / sakalalokavilokyamānākhilamṛgāṅkamaṇḍalasaṃsthānasādṛśye nimittabhāve pūrvoktayaiva (nītyā) induśabdasyaiva viśeṣaṇatvamiti pūrvavadeva samāsopapattiḥ / yadi vā indumukhamiva mukhaṃ yasyāḥ sā tathoktetyatra induśabdastadekadeśe mukhe viśeṣaṇam (bhavati) yathā grāmo dagdha iti / śiṣṭaṃ pūrvoktamevānusandheyam / "puruṣavyāghraḥ" ityatra sādhāraṇadharmo 'pi pratīyate / saṃbandhaṃ vinopamānopameyabhāvasyānupapatteḥ; padābhisaṃbandhasāmarthyāttasyāvagatau gatārthatvāt sāmānyaśabdasyāprayogaḥ / tadidamuktam "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge" iti / induriva kāntaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā indukāntamukhītyatra sāmānyaśabdasya śrūyamāṇatayā yuktirabhidhīyate / "induriva kāntamindukāntam" iti "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" ityanena samāse vihite paścādindukāntaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tathokteti / sāmānyaśabdasya vṛttivākyayordvayorapi upapadyamānatvānna kenacinnyāyena śrūyamāṇatā vicārayituṃ pāryate, yatastenaiva saha padāntaraṃ samasyate, na punaranyeneti kutastasya śrūyamāṇavṛtteḥ pratīyamānatā kalpeta ? / tadevaṃ vivakṣāvaśāt kvacidgamyamānatā, kvacitprayujyamānatvam / evamādīnāṃ sādṛśyanibandhanobhayaviṣaya (sāmānya) saṃbandhābhidhāyināṃ gamyamānatvāda prayujyamānatvam / arthapratyāyanārthaṃ hi śabdasya prayogaḥ kriyate / sa cet kavikauśalakalpitāt prākārāntarāt pratipannaḥ tataḥ kiṃ śabdaprayogeṇa ? / tathāca yatra anyūnātiriktacchāyāviśeṣamarthataḥ śabdataścopamānopameyayoḥ sāmyasamarpaṇa sāmarthya subhagaprasādasundaramupanibandhabandhuraṃ vākyaṃ śrutisamanantarameva varṇānupūrvyāḥ pratibhāsavadarthapratipattipūrvakamalaṅkāra pratīti mutpādayati, tatra tadupapādakānāmivādīnāṃ gatārthatvādaprayuktiḥ / yathā-- mahībhṛtaḥ putravato 'pi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.