इति रसवल्लक्षणम् । अत्र दर्शिताः स्पृष्टाः स्पष्टं वा शृङ्गारादयो यत्रेति व्याख्याने काव्यव्यतिरिक्तो न कश्चिदन्यः समासार्थभूतः संलक्ष्यते । यो ऽसावलङ्कारः काव्यमेवेति चेत् तदपि न सुस्पष्टसौष्ठवम् । यस्मात् काव्यैकदेशयोः शब्दार्थयोः पृथक् पृथगलङ्काराः सन्तीत्युपक्रम्येदानीं काव्यमेवालङ्करणमित्युपक्रमोपसंहारवैषम्यदुष्टत्वमायाति । यदि वादर्शिताः स्पष्टं शृङ्गारादयो येनेति समासः, तथापि वक्तव्यमेव---को ऽसाविति । प्रतिपादनवैचित्र्यमेवेति चेत्, तदपि न सम्यक् समर्थनार्हम् । यस्मात् प्रतिपाद्यमानादन्येदेव तदुपशोभानिबन्धनं प्रतिपादनवैचित्र्यम्, न पुनः प्रतिपाद्यमानमेव । स्पष्टतया दर्शितं रसानां प्रतिपादनवैचित्र्यं यद्यभिधीयते, तदपि न सुप्रतीपादनम् । स्पष्टतया दर्शने शृङ्गारादीनां स्वरूपपरिनिष्पत्तिरेव पर्यवस्यति । किञ्च रसवतः काव्यस्यालङ्कार इति तथाविधस्य सतस्तस्यासाविति न किञ्चिदनेन तस्याभिधेयं स्यात् । अथवा तेनैवालङ्कारेण रसवत्त्वं तस्याधीयते, तदेवं तर्ह्यसौ न रसवतो ऽलङ्कारः प्रत्युत रसवानलङ्कार इत्यायाति, तन्माहात्म्यात् काव्यमपि रसवत् संपद्यते । यदि वा तेनैवाहितरससम्बन्धस्य रसवतः काव्यस्यालङ्कार इति तत्पश्चाद्रसवलङ्कारव्यवदेशमासादयति---यथाग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्रो भवितेत्युच्यते, तदपि न सुप्रतिबद्धसमाधानम् । यस्माद् "अग्निष्टोमयाजिऽ-शब्दः प्रथमं भूतलक्षणे विषयान्तरे निष्प्रतिपक्षतया समासादितप्रसिद्धिः पश्चाद् भविष्यति वाक्यार्थसबन्धलक्षणयोग्यतया तमनुभवितुं शक्नोति । न पुनरत्रैवं प्रयुज्यते । यस्माद्रसवतः काव्यस्यालङ्कार इति तत्संज्ञन्धितयैवास्य स्वरूपब्धिरेव । तत्संबन्धिनिबन्धनं च काव्यस्य रसवत्त्वमित्येवमितरेतराश्रयलक्षणदोषः केनापसार्यते । यदि वा रसो विद्यते यस्यासौ तद्वानलङ्कार एवास्तु इत्यभिधीयते, तथाप्यलङ्कारः काव्यं वा नान्यत् तृतीयं किञ्चिदत्रास्ति । तत्पक्षद्वितयमपि प्रत्युक्तम् । उदाहरणं लक्षणैकयोगक्षेमत्वात् पृथङ् न विकल्प्यते । मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणं स्मृतम् । सैवावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि
iti rasavallakṣaṇam / atra darśitāḥ spṛṣṭāḥ spaṣṭaṃ vā śṛṅgārādayo yatreti vyākhyāne kāvyavyatirikto na kaścidanyaḥ samāsārthabhūtaḥ saṃlakṣyate / yo 'sāvalaṅkāraḥ kāvyameveti cet tadapi na suspaṣṭasauṣṭhavam / yasmāt kāvyaikadeśayoḥ śabdārthayoḥ pṛthak pṛthagalaṅkārāḥ santītyupakramyedānīṃ kāvyamevālaṅkaraṇamityupakramopasaṃhāravaiṣamyaduṣṭatvamāyāti / yadi vādarśitāḥ spaṣṭaṃ śṛṅgārādayo yeneti samāsaḥ, tathāpi vaktavyameva---ko 'sāviti / pratipādanavaicitryameveti cet, tadapi na samyak samarthanārham / yasmāt pratipādyamānādanyedeva tadupaśobhānibandhanaṃ pratipādanavaicitryam, na punaḥ pratipādyamānameva / spaṣṭatayā darśitaṃ rasānāṃ pratipādanavaicitryaṃ yadyabhidhīyate, tadapi na supratīpādanam / spaṣṭatayā darśane śṛṅgārādīnāṃ svarūpapariniṣpattireva paryavasyati / kiñca rasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tathāvidhasya satastasyāsāviti na kiñcidanena tasyābhidheyaṃ syāt / athavā tenaivālaṅkāreṇa rasavattvaṃ tasyādhīyate, tadevaṃ tarhyasau na rasavato 'laṅkāraḥ pratyuta rasavānalaṅkāra ityāyāti, tanmāhātmyāt kāvyamapi rasavat saṃpadyate / yadi vā tenaivāhitarasasambandhasya rasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tatpaścādrasavalaṅkāravyavadeśamāsādayati---yathāgniṣṭomayājyasya putro bhavitetyucyate, tadapi na supratibaddhasamādhānam / yasmād "agniṣṭomayāji'-śabdaḥ prathamaṃ bhūtalakṣaṇe viṣayāntare niṣpratipakṣatayā samāsāditaprasiddhiḥ paścād bhaviṣyati vākyārthasabandhalakṣaṇayogyatayā tamanubhavituṃ śaknoti / na punaratraivaṃ prayujyate / yasmādrasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tatsaṃjñandhitayaivāsya svarūpabdhireva / tatsaṃbandhinibandhanaṃ ca kāvyasya rasavattvamityevamitaretarāśrayalakṣaṇadoṣaḥ kenāpasāryate / yadi vā raso vidyate yasyāsau tadvānalaṅkāra evāstu ityabhidhīyate, tathāpyalaṅkāraḥ kāvyaṃ vā nānyat tṛtīyaṃ kiñcidatrāsti / tatpakṣadvitayamapi pratyuktam / udāharaṇaṃ lakṣaṇaikayogakṣematvāt pṛthaṅ na vikalpyate / mṛteti pretya saṅgantuṃ yayā me maraṇaṃ smṛtam / saivāvantī mayā labdhā kathamatraiva janmani
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.