तदेतदवसरापतितमस्माभिः पर्यालोचितम् । ननु भतनयनिपुणमानसानां परमार्थविदां तत्रभवतां (अस्मिन्विषये) वयं विवदामहे, यो ऽयमत्रोदाहृतः स भगवान् रसाभासविषयतया वर्णनीयतामर्हति न वेति ? किमौचित्यानौचित्यपरिकल्पनेन । सर्वथा यथा तत्रभवद्भ्यः प्रतिभासते तत्तथैवास्ताम् । तथापि तथाविधस्तदीयश्चित्तवृत्तिविशेषः प्राधान्येन वर्ण्यमानत्वात् अलङ्कार्यतां नातिक्रामति । "द्विः सन्दधाति" इत्यादौ वीरस्य वक्तुर्लोकोत्तरपौरुषाभिधानव्यसनिनः सहजोत्साहोत्सिक्तचित्तवृत्त्यतिशयव्यतिरेकेण न किञ्चिदन्यन्मुक्यतया वाक्यार्थतामुपनीतम् । तथाहि---सायकसन्धानक्रियाभ्यावृत्तिगणनमकस्मादपि स्वपरिस्पन्दतिरस्कारकारणं मन्यमानः किमित्यनेन परिहरति । कर्ण इत्यभिमानप्रतीतिः (प्रधानं पुरुषवक्रभावोपबृंहितं) रूढिवैचित्र्ययोगिनः शल्येत्यामन्त्रणपदस्याभिप्रायः । पार्थायेति सामान्यस्य कस्यचिदाकारान्तरशब्द(र?) प्रतीकारस्य शत्रोः कृते तत्प्रतिघातसमर्थोपाध्यन्तरोपकरणं कदाचित्संभाव्येतापि इति प्रकरणात् प्रतीयते । आगत इति तत्प्रतिनिय-तार्थं)मनार्थं) प्रयत्नेनाभिमानेनान्यो ऽपि स्वयमागतः सन् अपाकृत इत्यभिमानोत्कर्षप्रतीतिः प्रकरणाद्गम्यते । उदाहरणमेवोर्जितम् । तदेवमयं प्रधानचेतनलक्षणोपकृतातिशयविशिष्टचित्तवृत्तिविशेषः वस्तुस्वभाव एव मुख्यतया वर्ण्यमानत्वातलङ्कार्यो न पुनरलङ्कारः । तदिदमुक्तम्--- उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन वर्णनम् । वस्तुनो वक्रशब्दैकगोचरत्वेन वक्रिता ॥ इति । तस्मादेवंविधस्य चित्तवृत्तिविशेषत्वात् रसभावतदाभासानां यथायोगमेकतमस्मिन् विवक्षावशादन्तर्भावः संभवतीत्यलङ्कार्यत्वमेव युक्तम् न त्वलङ्कारभाव इति । तस्मान्न रसवदाद्यभिहितदूषणपात्रतामतिक्रामति । तदेतदुक्तमत्र सर्वमेव योजनीयम् । तद्वद्"अपकर्ताहमस्मि" इत्यपरमुदाहरणमनेनैव न्यायेन समानयोगक्षेमप्रायमिति गतार्थमेव । एवमुदात्तस्योभयप्रकारस्याप्यलङ्कार्यतैव युक्तिमती न पुनरलङ्करणत्वं, तत्र प्रथमस्य तावल्लक्षणवाक्यमेव दुरधिगमसमन्वयम् उदात्तमृद्धिमद्वस्तु इति । अत्र यद्वस्तु तदुदात्तम्, अलकरणं कीदृशमित्याकाङ्क्षायाम् ऋद्धिमदित्यनेन यदि विशेष्यते तत्तदेव संपदुपेतं वस्तु वर्ण्यमानमलङ्कार्यं तदेवालङ्करणमिति स्वात्मनि क्रियाविरोधलक्षणस्य दोषस्य दुर्निवारत्वात् स्वरूपादतिरिक्तस्य वस्त्वन्तरस्याप्रतिभासनात् ऊर्जस्विवदुदात्ते ऽ(पि भूष)णभावानुपपत्तिः । अथवा ऋद्धिमद्वस्तु यस्मिन् यस्येत्यपि व्याख्यानं क्रियते, तथापि तदन्यपदार्थलक्षणं वस्तु वक्तव्यमेव यत्समासार्थोपनीतम् । तत्काव्यमेव तथाविधं भविष्यतीति चेत्तदपि न किञ्चिदेव, यस्मात् काव्यस्यालङ्कार इति प्रसिद्धिर्न पुनः काव्यमेवालङ्करणमिति । यदि वा ऋद्धिमद्वस्तु यस्मिन् यस्य वा इत्यसावलङ्कारः (एव) समासार्थेनोपनीयते तथापि वर्णनीयादलङ्करणमतिरिक्तमलङ्करणकल्पमन्यदत्र (न किं) चिदेवोपलभ्यते इत्युभयथापि शब्दार्थासंगतिलक्षणो दोषः संप्राप्तावसरः संपद्यते । किं चोदात्तस्यालङ्करणत्वे सति, अलङ्करणान्तरविधानात् तदपेक्षानिबन्धनस्य संसृष्टिसंकरव्यपदेशस्याप्रसिद्धेरन्यस्मिन् विषये वर्णनीयान्तरे रूपकादिवत् तद्विरुद्धस्य समृद्धिरहितस्य वर्णनीयान्तरस्य चालङ्कारत्वप्रसंगात् उदात्तस्य न कथञ्चिदपि भूषणत्वोपपत्तिरस्ति । तथा द्वितीयस्याप्युदात्तप्रकारस्यालङ्कार्यत्वमेवोपपन्नं, न पुनरलङ्कारभावः । तथा चैतस्य लक्षणम्--- "॥॥॥॥॥चरितं च महात्मनाम् । उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम्"
tadetadavasarāpatitamasmābhiḥ paryālocitam / nanu bhatanayanipuṇamānasānāṃ paramārthavidāṃ tatrabhavatāṃ (asminviṣaye) vayaṃ vivadāmahe, yo 'yamatrodāhṛtaḥ sa bhagavān rasābhāsaviṣayatayā varṇanīyatāmarhati na veti ? kimaucityānaucityaparikalpanena / sarvathā yathā tatrabhavadbhyaḥ pratibhāsate tattathaivāstām / tathāpi tathāvidhastadīyaścittavṛttiviśeṣaḥ prādhānyena varṇyamānatvāt alaṅkāryatāṃ nātikrāmati / "dviḥ sandadhāti" ityādau vīrasya vakturlokottarapauruṣābhidhānavyasaninaḥ sahajotsāhotsiktacittavṛttyatiśayavyatirekeṇa na kiñcidanyanmukyatayā vākyārthatāmupanītam / tathāhi---sāyakasandhānakriyābhyāvṛttigaṇanamakasmādapi svaparispandatiraskārakāraṇaṃ manyamānaḥ kimityanena pariharati / karṇa ityabhimānapratītiḥ (pradhānaṃ puruṣavakrabhāvopabṛṃhitaṃ) rūḍhivaicitryayoginaḥ śalyetyāmantraṇapadasyābhiprāyaḥ / pārthāyeti sāmānyasya kasyacidākārāntaraśabda(ra?) pratīkārasya śatroḥ kṛte tatpratighātasamarthopādhyantaropakaraṇaṃ kadācitsaṃbhāvyetāpi iti prakaraṇāt pratīyate / āgata iti tatpratiniya-tārthaṃ)manārthaṃ) prayatnenābhimānenānyo 'pi svayamāgataḥ san apākṛta ityabhimānotkarṣapratītiḥ prakaraṇādgamyate / udāharaṇamevorjitam / tadevamayaṃ pradhānacetanalakṣaṇopakṛtātiśayaviśiṣṭacittavṛttiviśeṣaḥ vastusvabhāva eva mukhyatayā varṇyamānatvātalaṅkāryo na punaralaṅkāraḥ / tadidamuktam--- udārasvaparispandasundaratvena varṇanam / vastuno vakraśabdaikagocaratvena vakritā // iti / tasmādevaṃvidhasya cittavṛttiviśeṣatvāt rasabhāvatadābhāsānāṃ yathāyogamekatamasmin vivakṣāvaśādantarbhāvaḥ saṃbhavatītyalaṅkāryatvameva yuktam na tvalaṅkārabhāva iti / tasmānna rasavadādyabhihitadūṣaṇapātratāmatikrāmati / tadetaduktamatra sarvameva yojanīyam / tadvad"apakartāhamasmi" ityaparamudāharaṇamanenaiva nyāyena samānayogakṣemaprāyamiti gatārthameva / evamudāttasyobhayaprakārasyāpyalaṅkāryataiva yuktimatī na punaralaṅkaraṇatvaṃ, tatra prathamasya tāvallakṣaṇavākyameva duradhigamasamanvayam udāttamṛddhimadvastu iti / atra yadvastu tadudāttam, alakaraṇaṃ kīdṛśamityākāṅkṣāyām ṛddhimadityanena yadi viśeṣyate tattadeva saṃpadupetaṃ vastu varṇyamānamalaṅkāryaṃ tadevālaṅkaraṇamiti svātmani kriyāvirodhalakṣaṇasya doṣasya durnivāratvāt svarūpādatiriktasya vastvantarasyāpratibhāsanāt ūrjasvivadudātte '(pi bhūṣa)ṇabhāvānupapattiḥ / athavā ṛddhimadvastu yasmin yasyetyapi vyākhyānaṃ kriyate, tathāpi tadanyapadārthalakṣaṇaṃ vastu vaktavyameva yatsamāsārthopanītam / tatkāvyameva tathāvidhaṃ bhaviṣyatīti cettadapi na kiñcideva, yasmāt kāvyasyālaṅkāra iti prasiddhirna punaḥ kāvyamevālaṅkaraṇamiti / yadi vā ṛddhimadvastu yasmin yasya vā ityasāvalaṅkāraḥ (eva) samāsārthenopanīyate tathāpi varṇanīyādalaṅkaraṇamatiriktamalaṅkaraṇakalpamanyadatra (na kiṃ) cidevopalabhyate ityubhayathāpi śabdārthāsaṃgatilakṣaṇo doṣaḥ saṃprāptāvasaraḥ saṃpadyate / kiṃ codāttasyālaṅkaraṇatve sati, alaṅkaraṇāntaravidhānāt tadapekṣānibandhanasya saṃsṛṣṭisaṃkaravyapadeśasyāprasiddheranyasmin viṣaye varṇanīyāntare rūpakādivat tadviruddhasya samṛddhirahitasya varṇanīyāntarasya cālaṅkāratvaprasaṃgāt udāttasya na kathañcidapi bhūṣaṇatvopapattirasti / tathā dvitīyasyāpyudāttaprakārasyālaṅkāryatvamevopapannaṃ, na punaralaṅkārabhāvaḥ / tathā caitasya lakṣaṇam--- "..........caritaṃ ca mahātmanām / upalakṣaṇatāṃ prāptaṃ netivṛttatvamāgatam"
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.