Apastamba-Grhyasutra, with 2 commentaries 10

उपनयनं व्याख्यास्यामः

upanayanaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपनयनमिति कर्मनामधेयम् । कुमारस्याचार्यसमीपनयनमस्मिन् कर्मणीति, पङ्कजादिवत् । विर्विस्तरार्थः । आङ्ब लव- दर्थः । चक्षिङो ऽत्र व्यक्तवागर्थस्य ख्याञादेशात्व्याख्यास्यामैति रूपम् । तथा चायमर्थः- उपनयनाख्यं कर्म वैकल्पिककल्पोक्त्या विस्तृतं बलवत्प्रमाणोपपन्नं असाधारणैश्शब्दैर्वक्ष्याम इति । इयं च प्रतिज्ञा श्रोतृजनमनो ऽवधारणार्था । केचित्-दैवादेर्विघ्नात् पूर्वैर्निषेकादिभिरसंस्कृतस्याप्युपनयनं भवत्येव । न तूपनयनासंस्कृतस्य उत्तराणि श्रौतस्मार्तानीत्येवमुपनयनप्राधान्यज्ञापनार्था प्रतिज्ञा । किञ्चि गृह्योपदिष्टकर्मसु गृहस्थस्यैवाधिकारो न ब्रह्मतारिण इत्येवंरूपं विशेषं ज्ञापयितुमप्रतिज्ञं विवाहमुपदिश्य उपनयनकल्पोपदेशः सप्रतिज्ञः क्रियते । अस्य च कल्पस्य धर्मशास्त्रे ऽउपनयनं विद्यार्तस्यऽ(आपध।१-१-९) इत्य त्रानुपदेशः सर्वचरणार्थतां निवर्तयितुमिति ॥१॥ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत

upanayanamiti karmanāmadheyam / kumārasyācāryasamīpanayanamasmin karmaṇīti, paṅkajādivat / virvistarārthaḥ / āṅba lava- darthaḥ / cakṣiṅo 'tra vyaktavāgarthasya khyāñādeśātvyākhyāsyāmaiti rūpam / tathā cāyamarthaḥ- upanayanākhyaṃ karma vaikalpikakalpoktyā vistṛtaṃ balavatpramāṇopapannaṃ asādhāraṇaiśśabdairvakṣyāma iti / iyaṃ ca pratijñā śrotṛjanamano 'vadhāraṇārthā / kecit-daivādervighnāt pūrvairniṣekādibhirasaṃskṛtasyāpyupanayanaṃ bhavatyeva / na tūpanayanāsaṃskṛtasya uttarāṇi śrautasmārtānītyevamupanayanaprādhānyajñāpanārthā pratijñā / kiñci gṛhyopadiṣṭakarmasu gṛhasthasyaivādhikāro na brahmatāriṇa ityevaṃrūpaṃ viśeṣaṃ jñāpayitumapratijñaṃ vivāhamupadiśya upanayanakalpopadeśaḥ sapratijñaḥ kriyate / asya ca kalpasya dharmaśāstre 'upanayanaṃ vidyārtasya'(āpa.dha.1-1-9) itya trānupadeśaḥ sarvacaraṇārthatāṃ nivartayitumiti //1// garbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भाष्टमेषुवर्षेष्विति शेषः । ऽगर्भादिस्सङ्ख्या वर्षाणाम्ऽ(गौध।२-७) इति गौतमवचनात् । गर्भशब्देन यस्मिन् गर्भो वर्धेते, तल्लक्ष्यते । तदष्टमं येषां जन्मादीनां सप्तानां तानि गर्भाष्टमानि वर्षाणि । तेषुब्राह्मणमुपनयीत । एवं यद्यति जन्मादिसप्तस्वप्युपनयनं प्राप्तं,तथापि जन्मादिषु त्रिषु चौलान्तैः गर्भसंस्कारैरवरुद्धत्वान्न क्रियते । चतुर्थे ऽपि नैव;कुमारस्य व्रतीचरणा सामर्थ्यात् अतो ऽत्रोपादेयगता बहुत्वसङ्ख्या कपिञ्जलन्यायेन गर्भादारभ्य षष्ठसप्तमाष्टमेषु त्रिष्वेवावतिष्ठते, सामर्थ्यात् प्रयोगभेदेन । ननूत्तरत्र ऽराजन्यंऽऽवैश्यऽमिति विशेषोपादानादेव गर्भाष्टमविधिर्ब्रअह्मण स्यैवेत्यर्थसिद्धत्वात् ब्राह्मणमिति न वक्तव्यम् । तथोपनयनं व्याख्यास्याम इति मकृतत्वादुपनयीतेत्यपि । मैवम्;उपनयनं श्रौतमिति ज्ञापयितुम् । ऽअष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीतऽइत्येत च्छ्रुत्यनुकारित्वात् । केचित्-गर्भाष्टम एव वर्षे, न तु षष्ठसप्तमयोः तयोर्र्गभाष्टमत्वाभावादिति । तन्न;बहुवचनानर्थक्यात् ॥२॥ गर्भैकादशेषु राजन्यं गर्भद्वादशेषु वैश्यम्

garbhāṣṭameṣuvarṣeṣviti śeṣaḥ / 'garbhādissaṅkhyā varṣāṇām'(gau.dha.2-7) iti gautamavacanāt / garbhaśabdena yasmin garbho vardhete, tallakṣyate / tadaṣṭamaṃ yeṣāṃ janmādīnāṃ saptānāṃ tāni garbhāṣṭamāni varṣāṇi / teṣubrāhmaṇamupanayīta / evaṃ yadyati janmādisaptasvapyupanayanaṃ prāptaṃ,tathāpi janmādiṣu triṣu caulāntaiḥ garbhasaṃskārairavaruddhatvānna kriyate / caturthe 'pi naiva;kumārasya vratīcaraṇā sāmarthyāt ato 'tropādeyagatā bahutvasaṅkhyā kapiñjalanyāyena garbhādārabhya ṣaṣṭhasaptamāṣṭameṣu triṣvevāvatiṣṭhate, sāmarthyāt prayogabhedena / nanūttaratra 'rājanyaṃ''vaiśya'miti viśeṣopādānādeva garbhāṣṭamavidhirbraahmaṇa syaivetyarthasiddhatvāt brāhmaṇamiti na vaktavyam / tathopanayanaṃ vyākhyāsyāma iti makṛtatvādupanayītetyapi / maivam;upanayanaṃ śrautamiti jñāpayitum / 'aṣṭavarṣa brāhmaṇamupanayīta'ityeta cchrutyanukāritvāt / kecit-garbhāṣṭama eva varṣe, na tu ṣaṣṭhasaptamayoḥ tayorrgabhāṣṭamatvābhāvāditi / tanna;bahuvacanānarthakyāt //2// garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्तो ग्रीष्मश्शरदित्यृतवो वर्णानुपूर्व्येण

vasanto grīṣmaśśaradityṛtavo varṇānupūrvyeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणान्भोजयित्वाऽशिषो वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वानुवाकस्य प्रथमेन यजुषापः संसृज्योष्णाश्शीतास्वानीयोत्तरया शिर उनत्ति

brāhmaṇānbhojayitvā'śiṣo vācayitvā kumāraṃ bhojayitvānuvākasya prathamena yajuṣāpaḥ saṃsṛjyoṣṇāśśītāsvānīyottarayā śira unatti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणान् भोजयित्वेत्यनेन यच्छ्राद्धं धर्मशास्त्रे ऽशुचीन् मन्त्रवतस्सर्वकृत्येषु भोजयेत्ऽ(आपध।२-१५-११) इति विहितं, यदेव नान्दीश्राद्धमभ्युदयश्राद्धमिति प्रसिद्धं, तदेवोच्यते । तच्च स्मृत्यन्तरप्रसिद्धविधिना कर्तव्यम् । तस्य त्विह पुनः पाठः पाठक्रमेणानुष्ठानार्थः । अन्यथा पदार्थानां बद्धक्रमत्वाद्विवाहादिष्विवान्त एव स्यात् । अशीर्वचने ऽपि धर्मशास्त्रविहिते ऽयमेव न्यायः आशीर्वचनविधिश्च भाष्योक्तः । केचित्-पूर्वेद्युर्नान्दीश्राद्धम्, आचारात् स्मृत्यन्तराच्च । श्वोभूते च ब्राह्मणानां भोजनं, भुक्तवद्भिरेवाशिषां वाचनार्थम् । सर्वकर्मणां चान्ते ऽशुचीत् मन्त्रवतस्सर्वकृत्येषु भोजयेत्ऽइति वचनादिति । अत्र च कुमारस्य स्नवभोजनात्प्राक् ऽयज्ञोपवीतं परमं पवित्रम्ऽइत्यादिमन्त्रेण यज्ञोपवीतधारणम् । ऽभोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात्ऽइति धर्मशास्त्रवचनात् ॥ ऽकेचित्-समिदाधानात्प्रागेवेति ऽ; ॥ कुमारभोजनं च विना क्षारलवणादिभिः । आद्यन्तयोश्च द्विराचमनम् । केचित्-एवमन्तं मातापितरौ कुरुतः, अत ऊर्ध्वमाचार्य इति ॥ अनुवाकस्य प्रथमेन यजुषाऽउष्णेन वायोऽइत्यनेनअपःउष्णाश्शीताश्चसंसृजति । संसृजंश्चो ष्णाश्शीतास्वानयति,न तद त्विनियमेन । अत्र चानुवाकग्रहणं गृह्यमन्त्रास्समाम्नाता एव न कल्पसूत्रस्था इति ज्ञापनार्थम् । तत्प्रयोजनं चैते ब्रह्मयज्ञादिष्वध्येतव्या इत्युक्तम् । ततस्ताभिरद्भिः ऽआप उन्दन्तुऽइत्येतया कुमारस्यशिर उनत्ति । प्रागरभ्य प्रदक्षिणमुपनत्तिक्लेदयति ॥ त्रींस्त्रीन् दर्भानन्तर्धायोत्तराभिश्चतसृभिः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं प्रवपति

brāhmaṇān bhojayitvetyanena yacchrāddhaṃ dharmaśāstre 'śucīn mantravatassarvakṛtyeṣu bhojayet'(āpa.dha.2-15-11) iti vihitaṃ, yadeva nāndīśrāddhamabhyudayaśrāddhamiti prasiddhaṃ, tadevocyate / tacca smṛtyantaraprasiddhavidhinā kartavyam / tasya tviha punaḥ pāṭhaḥ pāṭhakrameṇānuṣṭhānārthaḥ / anyathā padārthānāṃ baddhakramatvādvivāhādiṣvivānta eva syāt / aśīrvacane 'pi dharmaśāstravihite 'yameva nyāyaḥ āśīrvacanavidhiśca bhāṣyoktaḥ / kecit-pūrvedyurnāndīśrāddham, ācārāt smṛtyantarācca / śvobhūte ca brāhmaṇānāṃ bhojanaṃ, bhuktavadbhirevāśiṣāṃ vācanārtham / sarvakarmaṇāṃ cānte 'śucīt mantravatassarvakṛtyeṣu bhojayet'iti vacanāditi / atra ca kumārasya snavabhojanātprāk 'yajñopavītaṃ paramaṃ pavitram'ityādimantreṇa yajñopavītadhāraṇam / 'bhojana ācamane svādhyāye ca yajñopavītī syāt'iti dharmaśāstravacanāt // 'kecit-samidādhānātprāgeveti '; // kumārabhojanaṃ ca vinā kṣāralavaṇādibhiḥ / ādyantayośca dvirācamanam / kecit-evamantaṃ mātāpitarau kurutaḥ, ata ūrdhvamācārya iti // anuvākasya prathamena yajuṣā'uṣṇena vāyo'ityanenaapaḥuṣṇāśśītāścasaṃsṛjati / saṃsṛjaṃśco ṣṇāśśītāsvānayati,na tada tviniyamena / atra cānuvākagrahaṇaṃ gṛhyamantrāssamāmnātā eva na kalpasūtrasthā iti jñāpanārtham / tatprayojanaṃ caite brahmayajñādiṣvadhyetavyā ityuktam / tatastābhiradbhiḥ 'āpa undantu'ityetayā kumārasyaśira unatti / prāgarabhya pradakṣiṇamupanattikledayati // trīṃstrīn darbhānantardhāyottarābhiścatasṛbhiḥ pratimantraṃ pratidiśaṃ pravapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽयेनावपत्ऽइत्यादिभिश्चतसृभिः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं त्रींस्त्रीन् दर्भानन्तर्धाय केशान् प्रवपति । प्रशब्दात् कुशलीकरणमप्याचार्यस्यैव । तत्र प्रथमे मन्त्रे असावित्यस्य स्थाने विष्णुशर्मेति कुमारस्य नामग्रहणम् । चतुर्थे तु सम्बुध्द्या ॥६॥ वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते दक्षिणतो माता ब्रह्मचारी वा

tato 'yenāvapat'ityādibhiścatasṛbhiḥ pratimantraṃ pratidiśaṃ trīṃstrīn darbhānantardhāya keśān pravapati / praśabdāt kuśalīkaraṇamapyācāryasyaiva / tatra prathame mantre asāvityasya sthāne viṣṇuśarmeti kumārasya nāmagrahaṇam / caturthe tu sambudhdyā //6// vapantamuttarayānumantrayate dakṣiṇato mātā brahmacārī vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनडुहे शकृत्पिण्डे यवान्निधाय तस्मिन् केशानुपयम्योत्तरयोदुम्बरमूले दर्भस्तम्बे वा निदधाति

ānaḍuhe śakṛtpiṇḍe yavānnidhāya tasmin keśānupayamyottarayodumbaramūle darbhastambe vā nidadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नातमग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते पालाशीं समिधमुत्तरयाऽधाप्योत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदाश्मनमास्थापयत्यातिष्ठेति

snātamagnerupasamādhānādyājyabhāgānte pālāśīṃ samidhamuttarayā'dhāpyottareṇāgniṃ dakṣiṇena padāśmanamāsthāpayatyātiṣṭheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासःसद्यःकृत्तोतमुत्तराभ्यामभिमन्त्र्योत्तराभिस्तिसृभिः परिधाप्य परिहितमुत्तरयानुमन्त्रयते

vāsaḥsadyaḥkṛttotamuttarābhyāmabhimantryottarābhistisṛbhiḥ paridhāpya parihitamuttarayānumantrayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मौञ्जीं मेखलां त्रिवृतां त्रिः प्रदक्षिणमुत्तराभ्यां परिवीयाजिनमुत्तरमुत्तरया

mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛtāṃ triḥ pradakṣiṇamuttarābhyāṃ parivīyājinamuttaramuttarayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरेणाग्निं दर्भान् संस्तीर्य तेष्वेनमुत्तरयावस्थाप्योदकाञ्जलिमस्मा अञ्जलावानीयोत्तरया त्रिः प्रोक्ष्योत्तरैर्दक्षिणे हस्ते गृहीत्वोत्तरैर्देवताभ्यः परीदायोत्तरेण यजुषोपनीय ऽसुप्रजाऽइति दक्षिणे कर्णे जपति

uttareṇāgniṃ darbhān saṃstīrya teṣvenamuttarayāvasthāpyodakāñjalimasmā añjalāvānīyottarayā triḥ prokṣyottarairdakṣiṇe haste gṛhītvottarairdevatābhyaḥ parīdāyottareṇa yajuṣopanīya 'suprajā'iti dakṣiṇe karṇe japati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.