Apastamba-Grhyasutra, with 2 commentaries 11

ऽब्रह्मचर्यमागाऽमिति कुमार आह

'brahmacaryamāgā'miti kumāra āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तम् ॥१॥ प्रष्टं परस्य प्रतिवचनं कुमारस्य

vyaktam //1// praṣṭaṃ parasya prativacanaṃ kumārasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रष्टं प्रश्न इत्यर्थः । रूपं तु छान्दसम् । ऽको नामासीऽत्यादिषु प्रश्नप्रतिवचनार्थेषु चतुर्षु मन्त्रेषु प्रष्टं परस्याचार्यस्य, प्रतिवचनं तु कुमारस्य । ततश्चैवं प्रयोगः -ऽको नामासि?इत्याचार्यः पृच्छति । विष्णुशर्मा नामासिऽइति कुमारः प्रतिब्रूयात् । तथा ऽकस्य ब्रह्मचार्यसि विष्णुशर्मन्?ऽइत्याचार्यः । ऽप्राणस्य ब्रह्मचार्यस्मिऽइति कुमारः ॥२॥ शेषं परो जपति

praṣṭaṃ praśna ityarthaḥ / rūpaṃ tu chāndasam / 'ko nāmāsī'tyādiṣu praśnaprativacanārtheṣu caturṣu mantreṣu praṣṭaṃ parasyācāryasya, prativacanaṃ tu kumārasya / tataścaivaṃ prayogaḥ -'ko nāmāsi?ityācāryaḥ pṛcchati / viṣṇuśarmā nāmāsi'iti kumāraḥ pratibrūyāt / tathā 'kasya brahmacāryasi viṣṇuśarman?'ityācāryaḥ / 'prāṇasya brahmacāryasmi'iti kumāraḥ //2// śeṣaṃ paro japati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यगाशिषं चैनं वाचयति

pratyagāśiṣaṃ cainaṃ vācayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तमाज्यभागान्तम्

uktamājyabhāgāntam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैनमुत्तरा आहुतीर्हअवयित्वा जयादि प्रतिपद्यते

atrainamuttarā āhutīrhaavayitvā jayādi pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिषेचनान्तं कृत्वापरेणाग्निमुदगग्रं कूर्च निधाय तस्मिन्नुत्तरेण यजुषोपनेतोपविशति

pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgnimudagagraṃ kūrca nidhāya tasminnuttareṇa yajuṣopanetopaviśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्तात् प्रत्यङ्ङासीनः कुमारो दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमन्वारभ्याह ऽसावित्रीं भो अनुब्रूहिऽइति

purastāt pratyaṅṅāsīnaḥ kumāro dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pādamanvārabhyāha 'sāvitrīṃ bho anubrūhi'iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मा अन्वाह ऽतत्सवितुऽरिति

tasmā anvāha 'tatsavitu'riti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पच्छोर्र्ऽधचशस्ततस्सर्वाम्

pacchorr'dhacaśastatassarvām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मैकुमाराय ग्रहणार्थ ऽतत्सवितुर्वरेण्यम्ऽइत्येतामृचमाचार्यो ऽन्वाह । तत्रच सवितृदेवत्यामृचमनुब्रूहीत्यविशेषेण प्रार्थना यां कृतायामपि योयं ऽतत्सवितुरित्यन्वाहऽइति नियमः स ज्ञापयति-धेनुपङ्कजादिशब्दवत् सावित्रीशब्दस्य यौगिकस्यापि ऽतत्सवितुर्वरेण्यम्ऽ; इत्यस्यामेव प्रयोगो नियतः, न तु ऽआसत्येन रजसाऽइत्यादिष्वपीति । ततश्च धर्मशास्त्रे ऽसावित्रीं प्राणायामशःऽ(आपघ।१-२६-१५) सावित्र्या समित्सहस्रमादध्यात्ऽ(आपध।१-२७-१) इत्यादिष्वस्या एवर्चस्सम्प्रत्ययो नान्यस्या अपीति ॥९॥ खथमन्वाह? इत्यत्राह-- पच्छःपादे पादे अवसाय । अर्र्धचशःअर्र्धचे अवसाय । ततः सर्वा समस्तां अनवसानामित्यर्थः । अत्र च सर्वानुवचनस्यादृष्टार्थत्वात्, ग्रहीतुमसमर्थस्यामि कुमारस्य सर्वा निगद्यते ॥१०॥ अथ तस्मिन्नेवानुवचने विशेषमाह- व्याहृतीर्विहृताः पादादिष्वन्तेषु वा तथार्र्धचयोरुत्तमां कृत्स्नायाम्

tasmaikumārāya grahaṇārtha 'tatsaviturvareṇyam'ityetāmṛcamācāryo 'nvāha / tatraca savitṛdevatyāmṛcamanubrūhītyaviśeṣeṇa prārthanā yāṃ kṛtāyāmapi yoyaṃ 'tatsaviturityanvāha'iti niyamaḥ sa jñāpayati-dhenupaṅkajādiśabdavat sāvitrīśabdasya yaugikasyāpi 'tatsaviturvareṇyam'; ityasyāmeva prayogo niyataḥ, na tu 'āsatyena rajasā'ityādiṣvapīti / tataśca dharmaśāstre 'sāvitrīṃ prāṇāyāmaśaḥ'(āpa.gha.1-26-15) sāvitryā samitsahasramādadhyāt'(āpa.dha.1-27-1) ityādiṣvasyā evarcassampratyayo nānyasyā apīti //9// khathamanvāha? ityatrāha-- pacchaḥpāde pāde avasāya / arrdhacaśaḥarrdhace avasāya / tataḥ sarvā samastāṃ anavasānāmityarthaḥ / atra ca sarvānuvacanasyādṛṣṭārthatvāt, grahītumasamarthasyāmi kumārasya sarvā nigadyate //10// atha tasminnevānuvacane viśeṣamāha- vyāhṛtīrvihṛtāḥ pādādiṣvanteṣu vā tathārrdhacayoruttamāṃ kṛtsnāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहृताः व्याहृतीःत्रिष्वपि पादादिष्वेकैकामन्वाह । अथवा पादानामन्तेषु । तथार्र्धचे ऽवसाय प्रयोगे ऽपि प्रत्यर्र्धचमादावन्ते वैवैकामन्वाह । अविशिष्टांतूत्तमांव्याहृतिं कृत्स्नाया मादावन्तेवा । कृत्स्नायामितिषष्ठ्यार्थपाठः । प्रयोगस्तु-प्रथमं प्रणवमन्वाह;ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह (तैउ-१-८) इति श्रुतेः, ऽॐकारस्स्वर्गद्वारं तस्माद्ब्रह्माध्येष्यमाण एतदादि प्रतिपद्येतऽ(१।१३६) इति धर्मशास्त्रवचनाच्च । ॐ भूः तत्सवितुर्वरेण्यम् । ॐ भूः भर्गो देवस्य धीमहि । ॐसुवः धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ॐभुवः तत्सविदुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । ॐभुवः धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ॐसुवः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ऽ; । अन्तेषु वेति पक्षे प्रयोगः-ऽॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भूः । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि भुवः । ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् सुवः ॥ ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि भूः । ॐधियो यो नः प्रचोदयात् भुवः ॥ ॐतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् सुवः ऽइति ॥११॥ कुमार उत्तरेण मन्त्रेणोत्तरमोष्ठमुपस्पृशते

vihṛtāḥ vyāhṛtīḥtriṣvapi pādādiṣvekaikāmanvāha / athavā pādānāmanteṣu / tathārrdhace 'vasāya prayoge 'pi pratyarrdhacamādāvante vaivaikāmanvāha / aviśiṣṭāṃtūttamāṃvyāhṛtiṃ kṛtsnāyā mādāvantevā / kṛtsnāyāmitiṣaṣṭhyārthapāṭhaḥ / prayogastu-prathamaṃ praṇavamanvāha;omiti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha (tai.u-1-8) iti śruteḥ, 'oṃkārassvargadvāraṃ tasmādbrahmādhyeṣyamāṇa etadādi pratipadyeta'(1.136) iti dharmaśāstravacanācca / oṃ bhūḥ tatsaviturvareṇyam / oṃ bhūḥ bhargo devasya dhīmahi / oṃsuvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt // oṃbhuvaḥ tatsavidurvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi / oṃbhuvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt // oṃsuvaḥ tatsaviturvareṇyaṃ bhargodevasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt '; / anteṣu veti pakṣe prayogaḥ-'oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhūḥ / oṃ bhargo devasya dhīmahi bhuvaḥ / oṃ dhiyo yo naḥ pracodayāt suvaḥ // oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi bhūḥ / oṃdhiyo yo naḥ pracodayāt bhuvaḥ // oṃtatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt suvaḥ 'iti //11// kumāra uttareṇa mantreṇottaramoṣṭhamupaspṛśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यवाचितेन ऽअवृधमसौ सौम्यऽइत्यनेनमन्त्रेण कुमारः स्वीयत्तमोष्ठमुपस्पृशति । छान्दसमात्मनेपदम् । असावि- त्यत्र च नास्ति नामग्रहणम्, प्राणाभिधानत्वात् । ऽश्यावान्तपर्यन्तावोष्ठावुपस्पृश्याचामेत् ऽ(आपध।१-१६-१०।) इति वचनात् आचमनं तु कर्तव्यम् ॥१२॥ कर्णावुत्तरेण

ācāryavācitena 'avṛdhamasau saumya'ityanenamantreṇa kumāraḥ svīyattamoṣṭhamupaspṛśati / chāndasamātmanepadam / asāvi- tyatra ca nāsti nāmagrahaṇam, prāṇābhidhānatvāt / 'śyāvāntaparyantāvoṣṭhāvupaspṛśyācāmet '(āpa.dha.1-16-10.) iti vacanāt ācamanaṃ tu kartavyam //12// karṇāvuttareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डमुत्तरेणाऽदत्ते

daṇḍamuttareṇā'datte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य नैय्यग्रोधस्स्कन्धजो ऽवाङ्ग्रो राजन्यस्य बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य

pālāśo daṇḍo brāhmaṇasya naiyyagrodhasskandhajo 'vāṅgro rājanyasya bādara audumbaro vā vaiśyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पालाशःपलाशवृक्षस्य विकारः । एवमुत्तरेष्वपि विग्रहः । स्कन्धे जातःस्कन्धजः । अवाङ्ग्रःअवाचीनमग्रं यस्य दण्डस्य ॥१५॥ वार्क्षो दण्ड इत्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति

pālāśaḥpalāśavṛkṣasya vikāraḥ / evamuttareṣvapi vigrahaḥ / skandhe jātaḥskandhajaḥ / avāṅgraḥavācīnamagraṃ yasya daṇḍasya //15// vārkṣo daṇḍa ityavarṇasaṃyogenaika upadiśanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतं च म इत्येतद्वाचयित्वा गुरवे वरं दत्वोदायुषेत्युत्थाप्योत्तरैरादित्यमुपतिष्ठते

smṛtaṃ ca ma ityetadvācayitvā gurave varaṃ datvodāyuṣetyutthāpyottarairādityamupatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं कामयेत नायम (यं म) च्छिद्येतेति तमुत्तरया दक्षिणे हस्ते गृह्णीयात्

yaṃ kāmayeta nāyama (yaṃ ma) cchidyeteti tamuttarayā dakṣiṇe haste gṛhṇīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं कुमारं अयमासमावर्तनान्मत्तो न च्छिद्येन न वियुच्येतेतिकामयेत, तमुत्तरया ऽयस्मिम् भूतम्ऽइत्यनयर्चा सम्बुध्द्या च नाम गृहीत्वादक्षिणे हस्ते गृह्णीयात्यद्यमाचार्यश्चतुर्वेदी सर्वशास्त्रवित् अध्यापयितुं व्याख्यातुं च शक्नोति ॥१८॥ त्र्यहमेतमग्निं धारयन्ति

yaṃ kumāraṃ ayamāsamāvartanānmatto na cchidyena na viyucyetetikāmayeta, tamuttarayā 'yasmim bhūtam'ityanayarcā sambudhdyā ca nāma gṛhītvādakṣiṇe haste gṛhṇīyātyadyamācāryaścaturvedī sarvaśāstravit adhyāpayituṃ vyākhyātuṃ ca śaknoti //18// tryahametamagniṃ dhārayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारलवणवर्जनं च

kṣāralavaṇavarjanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परि त्वे ति परिमृज्य तस्मिन्नुत्तरैर्मन्त्रैस्समिध आदध्यात्

pari tve ti parimṛjya tasminnuttarairmantraissamidha ādadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽपरित्वाग्नेऽइत्यग्निं परिमृज्यपरिसमूह्य, तस्मिन् उपनयनाग्नौ यावद्धारणमुत्तरैर्मन्त्रैर्द्वअदशभिःल ऽअग्नये समिधमाहार्षऽइत्यादिभिः प्रतिमन्त्रमेकैकां समिधमादध्यात् । पुनश्चान्ते तूष्णीं परिसमूहनम् । अनन्तरमुभयस्तूर्ष्णीं समन्तं परिषेचनं, स्मृत्यन्तरात् आचाराच्च । एतच्च समिदाधानं पूर्व काष्ठैरग्निमिद्ध्वा कार्यम्;धर्मशास्त्रे ऽअग्निमिद्ध्वा परिसमूह्य समिध आदध्यात्ऽ(आपध।१-४ -१६) इति वचनात् । परिसमबहनस्य ऽपरित्वेति परिमृज्यऽइति विधिः । तथा धर्मशास्त्रे तु ऽसमिद्धमग्निं पाणिना परिसमूहेन्न समूहन्याऽ; (आपध।१-४-१८) इति गुणार्थो ऽनुवादः ॥२१॥ एवमग्निपूजापरशब्दं समिदाधानं सविधिकमभिधाय, इदानीं तसेयैवाधिकारसम्बन्धं गुणान्तरं चाह-- एवमन्यस्मिन्नपि सदाऽरण्यादेधानाहृत्य

'paritvāgne'ityagniṃ parimṛjyaparisamūhya, tasmin upanayanāgnau yāvaddhāraṇamuttarairmantrairdvaadaśabhiḥla 'agnaye samidhamāhārṣa'ityādibhiḥ pratimantramekaikāṃ samidhamādadhyāt / punaścānte tūṣṇīṃ parisamūhanam / anantaramubhayastūrṣṇīṃ samantaṃ pariṣecanaṃ, smṛtyantarāt ācārācca / etacca samidādhānaṃ pūrva kāṣṭhairagnimiddhvā kāryam;dharmaśāstre 'agnimiddhvā parisamūhya samidha ādadhyāt'(āpa.dha.1-4 -16) iti vacanāt / parisamabahanasya 'paritveti parimṛjya'iti vidhiḥ / tathā dharmaśāstre tu 'samiddhamagniṃ pāṇinā parisamūhenna samūhanyā'; (āpa.dha.1-4-18) iti guṇārtho 'nuvādaḥ //21// evamagnipūjāparaśabdaṃ samidādhānaṃ savidhikamabhidhāya, idānīṃ taseyaivādhikārasambandhaṃ guṇāntaraṃ cāha-- evamanyasminnapi sadā'raṇyādedhānāhṛtya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्तेन विधिना सदा उपनयनप्रभृत्यासमावर्तनात् अहरहस्सायं प्रातः, सायमेव वा समिदाधानं कर्तव्यम् । एतच्च त्र्यहा दूर्ध्वमन्यस्मिन्नपि लौकिके ऽग्नौ भवति । न तूपनयनाग्निर्नष्ट इति नित्यस्य समिदाधानस्य लोपः । समिधश्चारण्यादेवाहृत्याधायाः । यच्च धर्मशास्त्रे ऽसायं प्रातर्यथोपदेशम्ऽइति ऽसायमेवाग्निपूजेत्येकेऽ(आपध।१-४-१६,१७) इति स विकल्पविध्यर्थो ऽनुवादः । केचित्-नित्यस्य समस्समिदाधानस्य अत्रोपदेशो ऽस्मिन् काले प्रारम्भार्थः । ततश्चेदं प्रातरुपक्रमं सायमपवर्गम् । सायमेवेति पक्षे तु सायमेवोपक्रमो नान्यत्र । तत्र यथाकामी प्रक्रमेत । तथा तस्मिन्नन्यस्मिन्नपीत्यारम्भात् उपनयनाग्नेस्त्र्यहादूर्ध्वमपि विकल्पेन धारणं, तत्रैव समिदाधानं चेति ॥२२॥ उत्तरया संशास्ति

evamuktena vidhinā sadā upanayanaprabhṛtyāsamāvartanāt aharahassāyaṃ prātaḥ, sāyameva vā samidādhānaṃ kartavyam / etacca tryahā dūrdhvamanyasminnapi laukike 'gnau bhavati / na tūpanayanāgnirnaṣṭa iti nityasya samidādhānasya lopaḥ / samidhaścāraṇyādevāhṛtyādhāyāḥ / yacca dharmaśāstre 'sāyaṃ prātaryathopadeśam'iti 'sāyamevāgnipūjetyeke'(āpa.dha.1-4-16,17) iti sa vikalpavidhyartho 'nuvādaḥ / kecit-nityasya samassamidādhānasya atropadeśo 'smin kāle prārambhārthaḥ / tataścedaṃ prātarupakramaṃ sāyamapavargam / sāyameveti pakṣe tu sāyamevopakramo nānyatra / tatra yathākāmī prakrameta / tathā tasminnanyasminnapītyārambhāt upanayanāgnestryahādūrdhvamapi vikalpena dhāraṇaṃ, tatraiva samidādhānaṃ ceti //22// uttarayā saṃśāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासश्चतुर्थीमुत्तरयाऽदत्ते ऽन्यत् परिधाप्य

vāsaścaturthīmuttarayā'datte 'nyat paridhāpya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.