Apastamba-Grhyasutra, with 2 commentaries 2

येन जुहोति तदग्नौ प्रतितप्य दर्भैः संमृज्य पुनः प्रतितप्य प्रोक्ष्य निधाय दर्भानद्भिस्संस्पृश्याग्नौ प्रहरति

yena juhoti tadagnau pratitapya darbhaiḥ saṃmṛjya punaḥ pratitapya prokṣya nidhāya darbhānadbhissaṃspṛśyāgnau praharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन पात्रेण दर्व्या स्रुवेणाञ्जलिना वा जुहोति तदग्नौ प्रतितप्येत्यादि व्यक्तार्थम् । दर्व्याश्च होमपात्रत्वं ऽदर्व्यामाधायाज्येनाभ्यानायन्ऽ(आपगृ।१२-९) इत्यन्यपरे वाक्ये सिद्धवद्दर्शनात्, आचाराच्च । बोधायनेनतु ऽनिऋतिगृहीता दर्वीऽइति दर्वीनिन्दा स्नुवविधानार्था, न तु दर्व्या निषेधार्था । अतो दर्वीस्नुवयोर्विकल्पः । तत्र केवलाज्यहोमेषु एकैव दर्वी स्रुवो वा, उपस्तरणाद्यभावात् । चर्वादिहोमेषु तु द्वे दर्व्यौ स्रुवौ वा उपस्तरणाद्यर्थ होमार्थ च । उपस्तरणाद्यर्थस्यापि संस्कारः, उपस्तरणादि प्रदानान्तस्य होमपदार्थत्वात्, श्रौते स्रुवस्यापि संस्कारदर्शनात्, आचाराच्च । दर्व्यादीनां त्रयाणां तन्त्रवद्धोमेष्वेव संस्कारः, अतन्त्रकेषु तन्त्रान्तर्गतधर्मानुपपत्ते- । तेन ऽअनुगतो ऽपि वोत्तरया जुहुयात्ऽ(आपगृ।५-२०)ऽसर्षपान् फलीकरणमिश्रान्ऽ(आपगृ।१५-६) इत्यादिषु न दर्व्यादीनां संस्कार- । अत्राग्नौ प्रतितप्याग्नौ प्रहरतीत्यर्थस्द्धाग्निग्रहणमेवनामायं कृत्स्नविधिरिति ज्ञापयितुम् । तेन ऽस्रुवमग्रेऽ(तैब्रा।३।३-१) इत्याद्यैष्टिकस्रुक्संमार्जनधर्माणामिहानुपपत्तिप्रसङ्ग एव । केचित्-आग्नौ प्रतितप्याग्नौ प्रहरतीति प्रयोजनान्तरशून्यादग्निग्रहणादैष्टिकस्रुक्सम्मार्गधर्मा इहापि भवन्तीति । प्रतितपनं त्वस्मिन्नेवाग्नौ । इह च सम्मार्गदर्भाणामग्नावेव प्रहरणम्, न पुनर्वैकल्पिकम् । तथा ऽयेन जुहोतीऽत्यत्र सामान्यवचनम् ऽमध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेनऽ(आपगृ।२२-४) इत्याद्यतन्त्रके ऽपि कर्मणि आग्निहोत्रिके च विधौ होमार्थपात्रस्यापि संस्कारो यथा स्यादित्येवमर्थम् । अञ्जलेस्त्वपूपहोमे अवदानप्राप्त्यर्थेम ऽपार्वणवत्"(आपगृ।२२-१) इति यन्तेनाञ्जलिहोमा अपूर्वा यावदुक्तधर्माण इति ज्ञापनान्न संस्कार इति ॥१॥ शम्याः परिध्यर्थे विवाहोपनयसमावर्तनसीमन्तचौलगोदानप्रायश्चित्तेषु

yena pātreṇa darvyā sruveṇāñjalinā vā juhoti tadagnau pratitapyetyādi vyaktārtham / darvyāśca homapātratvaṃ 'darvyāmādhāyājyenābhyānāyan'(āpa.gṛ.12-9) ityanyapare vākye siddhavaddarśanāt, ācārācca / bodhāyanenatu 'niṛtigṛhītā darvī'iti darvīnindā snuvavidhānārthā, na tu darvyā niṣedhārthā / ato darvīsnuvayorvikalpaḥ / tatra kevalājyahomeṣu ekaiva darvī sruvo vā, upastaraṇādyabhāvāt / carvādihomeṣu tu dve darvyau sruvau vā upastaraṇādyartha homārtha ca / upastaraṇādyarthasyāpi saṃskāraḥ, upastaraṇādi pradānāntasya homapadārthatvāt, śraute sruvasyāpi saṃskāradarśanāt, ācārācca / darvyādīnāṃ trayāṇāṃ tantravaddhomeṣveva saṃskāraḥ, atantrakeṣu tantrāntargatadharmānupapatte- / tena 'anugato 'pi vottarayā juhuyāt'(āpa.gṛ.5-20)'sarṣapān phalīkaraṇamiśrān'(āpa.gṛ.15-6) ityādiṣu na darvyādīnāṃ saṃskāra- / atrāgnau pratitapyāgnau praharatītyarthasddhāgnigrahaṇamevanāmāyaṃ kṛtsnavidhiriti jñāpayitum / tena 'sruvamagre'(tai.brā.3.3-1) ityādyaiṣṭikasruksaṃmārjanadharmāṇāmihānupapattiprasaṅga eva / kecit-āgnau pratitapyāgnau praharatīti prayojanāntaraśūnyādagnigrahaṇādaiṣṭikasruksammārgadharmā ihāpi bhavantīti / pratitapanaṃ tvasminnevāgnau / iha ca sammārgadarbhāṇāmagnāveva praharaṇam, na punarvaikalpikam / tathā 'yena juhotī'tyatra sāmānyavacanam 'madhyamenāntamena vā palāśaparṇena'(āpa.gṛ.22-4) ityādyatantrake 'pi karmaṇi āgnihotrike ca vidhau homārthapātrasyāpi saṃskāro yathā syādityevamartham / añjalestvapūpahome avadānaprāptyarthema 'pārvaṇavat"(āpa.gṛ.22-1) iti yantenāñjalihomā apūrvā yāvaduktadharmāṇa iti jñāpanānna saṃskāra iti //1// śamyāḥ paridhyarthe vivāhopanayasamāvartanasīmantacaulagodānaprāyaścitteṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निं परिषिञ्चत्यदिते ऽनुमन्यस्वे ति दक्षिणतः प्रचीन मनुमते ऽनुमन्यस्वेति पश्चादुदीचीनं सरस्वते ऽनुमन्यस्वे त्युत्तरतः प्राचीनं देव सवितः प्रसुवे ति समन्तम्

agniṃ pariṣiñcatyadite 'numanyasve ti dakṣiṇataḥ pracīna manumate 'numanyasveti paścādudīcīnaṃ sarasvate 'numanyasve tyuttarataḥ prācīnaṃ deva savitaḥ prasuve ti samantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निमेवोदकेन परिषिञ्चति न परिध्याङ्गमपि । तद्विधिमाह-आदिते ऽनुमन्यस्वेत्यादिना । प्राचीनं प्रागायतम् । उदीचानमुदगायतम् । समन्तंसर्वतः । अत्र ऽदेव सवितः प्रसुवऽइत्येतावानेव मन्त्रः, नर्च आदिप्रदेशः । तथा नोत्तरे परिषेचने ऽप्रासावीऽरिति प्रसुवपदस्योहः । वैश्वदेवकाण्डे एकाग्निविधावेवमोवाम्नातानां ऽअदिते ऽनिमन्यस्वऽइत्यादानामष्टानां यजुषां पूर्वोत्तरपरिषेचनस्थेष्वष्टसु व्यापारेषु श्रुतिस्थानाभ्यां विनियोगात्, वाजपेयप्रकरणस्थाया ऋचः स्वतो ऽत्रापि विनियोगायोग्यत्वात्, आदिप्रदेशे समुदायलक्षणापत्तेः, यजु प्राये मन्त्राष्टके ऋचो ऽप्रतीतत्वात्, ऊहपक्षे आर्षपाठबाधप्रसङ्गात्, ऽतस्मादृचं नोहेत्ऽइति बह्वृचश्रुतिविप्रतिषिद्धस्य ग्रहणप्रसङ्गात्, अस्मदीयानामाचाराच्च । विस्पष्टं चैतत् बोधायनानां, ऽश्रन्वमंस्थाः प्रासावीरिति मन्त्रान्तान् सन्नमयतिऽ(बौगृ।१-४-३७) इति । एवं चोत्तरपरिषेचने ऽअन्वमंस्थाः प्रासावीः ऽइति पूर्वमन्त्रेभ्यो विशेषमात्रस्य पाठः न पुनरबहः । यथाग्नौ ऽएतेनैव त्रैष्टुभेनछन्दसाहरिष्टकामुपदधेऽ; इति । सन्नामशब्दश्चात्र गौणः । अत एवैते मन्त्राः वैश्वदेवकाण्डमुपाकृत्य प्रागुत्सर्जनादध्येतव्याः, ब्राह्मयज्ञपारायणयोश्च ॥३॥ पैतृकेषु समन्तमेव तूष्णीम्

agnimevodakena pariṣiñcati na paridhyāṅgamapi / tadvidhimāha-ādite 'numanyasvetyādinā / prācīnaṃ prāgāyatam / udīcānamudagāyatam / samantaṃsarvataḥ / atra 'deva savitaḥ prasuva'ityetāvāneva mantraḥ, narca ādipradeśaḥ / tathā nottare pariṣecane 'prāsāvī'riti prasuvapadasyohaḥ / vaiśvadevakāṇḍe ekāgnividhāvevamovāmnātānāṃ 'adite 'nimanyasva'ityādānāmaṣṭānāṃ yajuṣāṃ pūrvottarapariṣecanastheṣvaṣṭasu vyāpāreṣu śrutisthānābhyāṃ viniyogāt, vājapeyaprakaraṇasthāyā ṛcaḥ svato 'trāpi viniyogāyogyatvāt, ādipradeśe samudāyalakṣaṇāpatteḥ, yaju prāye mantrāṣṭake ṛco 'pratītatvāt, ūhapakṣe ārṣapāṭhabādhaprasaṅgāt, 'tasmādṛcaṃ nohet'iti bahvṛcaśrutivipratiṣiddhasya grahaṇaprasaṅgāt, asmadīyānāmācārācca / vispaṣṭaṃ caitat bodhāyanānāṃ, 'śranvamaṃsthāḥ prāsāvīriti mantrāntān sannamayati'(bau.gṛ.1-4-37) iti / evaṃ cottarapariṣecane 'anvamaṃsthāḥ prāsāvīḥ 'iti pūrvamantrebhyo viśeṣamātrasya pāṭhaḥ na punarabahaḥ / yathāgnau 'etenaiva traiṣṭubhenachandasāhariṣṭakāmupadadhe'; iti / sannāmaśabdaścātra gauṇaḥ / ata evaite mantrāḥ vaiśvadevakāṇḍamupākṛtya prāgutsarjanādadhyetavyāḥ, brāhmayajñapārāyaṇayośca //3// paitṛkeṣu samantameva tūṣṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इध्ममाधायाघारावाघारयति दर्शपूर्णमासवत्तूष्णीम्

idhmamādhāyāghārāvāghārayati darśapūrṇamāsavattūṣṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाज्यभागौ जुहोत्यग्नये स्वाहेत्युत्तरार्धपूर्वार्धे सोमाय स्वाहेति दक्षिणार्धपूर्वार्धे समं पूर्वेण

athājyabhāgau juhotyagnaye svāhetyuttarārdhapūrvārdhe somāya svāheti dakṣiṇārdhapūrvārdhe samaṃ pūrveṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोपदेशं प्रधानाहुतीर्हुत्वा जयाभ्यातानान्राष्ट्रभृतः प्राजापत्यां व्याहृतीर्विहृताः सौविष्टकृतीमित्त्युपजुहोति । यदस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्त्सर्वस्विष्टं सुहुतं करोतु स्वाहेति

yathopadeśaṃ pradhānāhutīrhutvā jayābhyātānānrāṣṭrabhṛtaḥ prājāpatyāṃ vyāhṛtīrvihṛtāḥ sauviṣṭakṛtīmittyupajuhoti | yadasya karmaṇo 'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram | agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvāntsarvasviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववत्परिषेचनमन्वमंस्थाः प्रासावीरिति मन्त्रसन्नामः

pūrvavatpariṣecanamanvamaṃsthāḥ prāsāvīriti mantrasannāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लौकिकानां पाकयज्ञशब्दः

laukikānāṃ pākayajñaśabdaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकयन्ति वेदैर्वेदार्थानिति लोकाः त्रैविद्यवृद्धाः शिष्टाः द्विजन्मानः । तैर्लोकैराचर्यन्ते यानि कर्मणि तानिलौकिकानि,तेषां मध्ये सप्तानां औपासनहोमादीनांपाकयज्ञशब्दः संज्ञात्वेन प्रसिद्धः, नतु श्रौतानां विवाहादीनां च, तत्र लोकानामप्रयोगात् । यदि लोकप्रयोगादेवैषां पाकयज्ञनामता प्रसिद्धैव, तर्हि ऽपाकयज्ञेषु ब्राह्मणावेक्षो विधिःऽइत्येतावतालम्, किमर्थ ऽलौकिकानां पाकयज्ञसभ्दः, इति ?उच्यते-पाकेन पक्वेन चरुणा साध्यो यज्ञः पाकयज्ञः इत्येवं व्युत्पन्नसंज्ञानुवादात् नान्तरीयकावगतश्चरुरेवाग्निहोत्रिकविधौ हविः, न पुनर्विध्यन्तरवदाज्यादिकमपीति नियमज्ञापनार्थम् । बौधायनेन तु अत्राज्यं हविरुपदिष्टम् । न त्वाग्निहोत्रिकं हविरिह भवति, अग्निहोत्रधर्मप्रापकप्रमाणाभावात् । ऽद्विर्जुहोतिऽ; (आपगृ।२-११) इत्येवमादयः पुनः पञ्च पदार्थाः वचनबलाद्भवन्ति । देवतास्तु तत्तन्मन्त्रप्रतिपाद्या एव ॥१०॥ तत्र ब्राह्मणावेक्षो विधिः

lokayanti vedairvedārthāniti lokāḥ traividyavṛddhāḥ śiṣṭāḥ dvijanmānaḥ / tairlokairācaryante yāni karmaṇi tānilaukikāni,teṣāṃ madhye saptānāṃ aupāsanahomādīnāṃpākayajñaśabdaḥ saṃjñātvena prasiddhaḥ, natu śrautānāṃ vivāhādīnāṃ ca, tatra lokānāmaprayogāt / yadi lokaprayogādevaiṣāṃ pākayajñanāmatā prasiddhaiva, tarhi 'pākayajñeṣu brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ'ityetāvatālam, kimartha 'laukikānāṃ pākayajñasabhdaḥ, iti ?ucyate-pākena pakvena caruṇā sādhyo yajñaḥ pākayajñaḥ ityevaṃ vyutpannasaṃjñānuvādāt nāntarīyakāvagataścarurevāgnihotrikavidhau haviḥ, na punarvidhyantaravadājyādikamapīti niyamajñāpanārtham / baudhāyanena tu atrājyaṃ havirupadiṣṭam / na tvāgnihotrikaṃ haviriha bhavati, agnihotradharmaprāpakapramāṇābhāvāt / 'dvirjuhoti'; (āpa.gṛ.2-11) ityevamādayaḥ punaḥ pañca padārthāḥ vacanabalādbhavanti / devatāstu tattanmantrapratipādyā eva //10// tatra brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विर्जुहोति द्विर्निमार्ष्टि द्विः प्राश्नात्युत्सृप्याचामति निर्लेढीति

dvirjuhoti dvirnimārṣṭi dviḥ prāśnātyutsṛpyācāmati nirleḍhīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व ऋतवो विवाहस्य शैशिरौ मासौ परिहाप्योत्तमं च नैदाघम्

sarva ṛtavo vivāhasya śaiśirau māsau parihāpyottamaṃ ca naidāgham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे षडृतवः प्रतेयोकं मासद्वयरूपाः विवाहस्य कालाः । दादशापि मासाः सापरपक्षादिकाः कार्त्स्न्ये काला इत्यर्थः । ऋतव इत्यनेन लक्षणया मासा एव विधित्सिताः, नर्तव इति कुतो ऽवगम्यते ?उच्यते- शैशिरौ मासाविति मासपर्युदासात् । अन्यथा विधिपर्युदासयोरेकविषयत्वात् लघुत्वाच्च शिशिरं परिहाप्येति ब्रूयात् । प्रयोजनं तु विवाहस्य पूर्वपक्षादिनियमाभावः । यत्र पुनरुपनयनादावेवंविधहेत्वभावादृतोतेव विधित्सा, तत्र द्ववदानद्वारा पुरोडाशस्य यागसाधनत्ववत् सामान्यविध्यवरुद्धपूर्वपक्षादिद्वारेणापि ऋतोः कर्मसाधनत्वासिद्धेः पूर्वपक्षादिर्नियत एव । शिशिरस्यर्तो- यौ द्वौ मासौ माघफाल्गुनौ, निदाघस्य ग्रीष्मस्य यश्चोत्तमोन्त्य आषाढः, तानेतांस्त्रीन् मासान्परिहाप्य वर्जयित्वा । अत्रोत्तममिति तमप्प्रत्ययात् यस्सौरतो ऽन्त्यो नैदाघः, यश्चाधिकमासतो द्वितीय आषाढः तावपि पर्युदस्तौ ॥१२॥ सर्वाणि पुण्योक्तानि नक्षत्राणि

sarve ṣaḍṛtavaḥ prateyokaṃ māsadvayarūpāḥ vivāhasya kālāḥ / dādaśāpi māsāḥ sāparapakṣādikāḥ kārtsnye kālā ityarthaḥ / ṛtava ityanena lakṣaṇayā māsā eva vidhitsitāḥ, nartava iti kuto 'vagamyate ?ucyate- śaiśirau māsāviti māsaparyudāsāt / anyathā vidhiparyudāsayorekaviṣayatvāt laghutvācca śiśiraṃ parihāpyeti brūyāt / prayojanaṃ tu vivāhasya pūrvapakṣādiniyamābhāvaḥ / yatra punarupanayanādāvevaṃvidhahetvabhāvādṛtoteva vidhitsā, tatra dvavadānadvārā puroḍāśasya yāgasādhanatvavat sāmānyavidhyavaruddhapūrvapakṣādidvāreṇāpi ṛtoḥ karmasādhanatvāsiddheḥ pūrvapakṣādirniyata eva / śiśirasyarto- yau dvau māsau māghaphālgunau, nidāghasya grīṣmasya yaścottamontya āṣāḍhaḥ, tānetāṃstrīn māsānparihāpya varjayitvā / atrottamamiti tamappratyayāt yassaurato 'ntyo naidāghaḥ, yaścādhikamāsato dvitīya āṣāḍhaḥ tāvapi paryudastau //12// sarvāṇi puṇyoktāni nakṣatrāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मङ्गलानि

tathā maṅgalāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृतश्चास्त्रीभ्यः प्रतीयेरन्

āvṛtaścāstrībhyaḥ pratīyeran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृतःक्रियाः वैवाहुक्य- अविशेषात् समन्त्रका अमन्त्रकाश्च । तास्सर्वा आस्त्रीभ्य- सर्ववर्णेभ्यस्सकाशादवगम्य प्रतीयेरन् कुर्वीरन् विवोढारः । तत्र समन्त्रका- ग्रहपूजाङिकुरारोपणप्रतिसरबन्धाद्या आचारसिद्धाः । अमन्त्रकाः नाकबलियक्षबलीन्द्राणीपूजादयः । ताश्च यथाजनपदं यथावर्ण यथाकुलं यथास्त्रीपुंसं व्यवस्थिता एव । न तु सर्वास्सर्वत्र समुच्चिताः ॥१५॥ इन्वकाभिः प्रसृज्यन्ते ते वराः प्रतिनन्दिताः

āvṛtaḥkriyāḥ vaivāhukya- aviśeṣāt samantrakā amantrakāśca / tāssarvā āstrībhya- sarvavarṇebhyassakāśādavagamya pratīyeran kurvīran vivoḍhāraḥ / tatra samantrakā- grahapūjāṅikurāropaṇapratisarabandhādyā ācārasiddhāḥ / amantrakāḥ nākabaliyakṣabalīndrāṇīpūjādayaḥ / tāśca yathājanapadaṃ yathāvarṇa yathākulaṃ yathāstrīpuṃsaṃ vyavasthitā eva / na tu sarvāssarvatra samuccitāḥ //15// invakābhiḥ prasṛjyante te varāḥ pratinanditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.