Apastamba-Grhyasutra, with 2 commentaries 8

उपाकरणे समापने च ऋषिर्यः प्रज्ञायते

upākaraṇe samāpane ca ṛṣiryaḥ prajñāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदसस्पतिर्द्वितीयः

sadasaspatirdvitīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियानुपेतेन क्षारलवणावरान्नसंसृष्टस्य च होमं परिचक्षते

striyānupetena kṣāralavaṇāvarānnasaṃsṛṣṭasya ca homaṃ paricakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेत्रियाअनुपेतेन अनुपनीतेन चहोम होममात्रं श्रौतं स्मार्त च शिष्टाःपरिचक्षतेवर्जयन्ति यस्मात् तस्मादेव ताभ्यां न होतव्यमिति वाक्यशेषः । होममिति च सामान्याभिधानेन श्रौतहोमे ऽपि स्त्र्यनुपनीतौ शिष्टाः वर्जयन्तीति ज्ञापनात् गार्ह्यअधिकारापवादः । क्षारेत्यादि वायाख्यातप्रायमेव । यत्तु धर्मशास्त्रे ऽन क्षारलवणहोमो विद्यते । तथावरान्नसंसृष्टस्य चऽ(आपध।२-१५-१४,१५) इति तत् ऽउदीचीनमुष्णं भस्मापोह्य तस्मिन् जुहुयात्ऽ(आपध।२-१५-१६) इति विधानार्थो ऽनुवादः । यदपि तत्रेव ऽन स्त्री जुहुयात् नानुपेतःऽ; (आपध।२-१५-१७,१८)इति तत् क्षारादि यथोष्णभस्मनि हूयते, तथा तस्मिन्नापि स्त्र्यनुपनीताभ्यां न होतव्यमिति निषेद्धुम् ॥३॥ अस्य प्रतिषेधस्य प्रतिप्रसवमाह-- यथोपदेशं काम्यानि बलयश्च

setriyāanupetena anupanītena cahoma homamātraṃ śrautaṃ smārta ca śiṣṭāḥparicakṣatevarjayanti yasmāt tasmādeva tābhyāṃ na hotavyamiti vākyaśeṣaḥ / homamiti ca sāmānyābhidhānena śrautahome 'pi stryanupanītau śiṣṭāḥ varjayantīti jñāpanāt gārhyaadhikārāpavādaḥ / kṣāretyādi vāyākhyātaprāyameva / yattu dharmaśāstre 'na kṣāralavaṇahomo vidyate / tathāvarānnasaṃsṛṣṭasya ca'(āpa.dha.2-15-14,15) iti tat 'udīcīnamuṣṇaṃ bhasmāpohya tasmin juhuyāt'(āpa.dha.2-15-16) iti vidhānārtho 'nuvādaḥ / yadapi tatreva 'na strī juhuyāt nānupetaḥ'; (āpa.dha.2-15-17,18)iti tat kṣārādi yathoṣṇabhasmani hūyate, tathā tasminnāpi stryanupanītābhyāṃ na hotavyamiti niṣeddhum //3// asya pratiṣedhasya pratiprasavamāha-- yathopadeśaṃ kāmyāni balayaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र स्वयं प्रज्वलिते ऽग्नावुत्तराभ्यां समिधावादध्यात्

sarvatra svayaṃ prajvalite 'gnāvuttarābhyāṃ samidhāvādadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र सर्वाचारलक्षणेषु कर्मसु । अन्ये-सर्वदा अकर्मकालेष्वपीति । स्वयंप्रज्वलिते ऽग्नौ प्रयत्नमन्तरेणौपासने प्रज्वलिते । उत्तराभ्यां ऋग्भ्यां ऽउद्दीप्यस्व जातवेदःऽइत्येताभ्यां समिदावादध्यात् । प्रत्यृचमेकैकां समिधमादद्यात्, स्वतस्सधनभेदे क्रियाभेदात् । आदधातिप्रहरतीत्याद्यजुहोतिचोदितेषु न स्वाहाकारो विहितः । प्रस्तरप्रहरणे ऽपि ऽन स्वाहाकरोतिऽ(आपश्रौ।३-६-७) इत्येतत्, आदधातीत्यादिष्वपि प्रतिषेधदर्शनार्थम् । अन्ये तु- ऽन स्वाहाकरोतिऽइत्तेष प्रतिषेधः अजुहोतिचोदितेष्वप्याददातीत्यादिषु स्वाहाकागं ज्ञापयतीति ॥५॥ आपन्माश्रीः श्रीर्मागादिति वा

sarvatra sarvācāralakṣaṇeṣu karmasu / anye-sarvadā akarmakāleṣvapīti / svayaṃprajvalite 'gnau prayatnamantareṇaupāsane prajvalite / uttarābhyāṃ ṛgbhyāṃ 'uddīpyasva jātavedaḥ'ityetābhyāṃ samidāvādadhyāt / pratyṛcamekaikāṃ samidhamādadyāt, svatassadhanabhede kriyābhedāt / ādadhātipraharatītyādyajuhoticoditeṣu na svāhākāro vihitaḥ / prastarapraharaṇe 'pi 'na svāhākaroti'(āpa.śrau.3-6-7) ityetat, ādadhātītyādiṣvapi pratiṣedhadarśanārtham / anye tu- 'na svāhākaroti'itteṣa pratiṣedhaḥ ajuhoticoditeṣvapyādadātītyādiṣu svāhākāgaṃ jñāpayatīti //5// āpanmāśrīḥ śrīrmāgāditi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदहर्विजानीयाद्यदहर्भार्यामावहते

etadaharvijānīyādyadaharbhāryāmāvahate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिरात्रमुभयोरधश्शय्या ब्रह्मचर्य क्षारलवणवर्जनं च

trirātramubhayoradhaśśayyā brahmacarya kṣāralavaṇavarjanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोश्शय्यामन्तेरण दण्डो गन्धलिप्तो वाससा सूत्रेण वा परिवीतस्तिष्ठति

tayośśayyāmanteraṇa daṇḍo gandhalipto vāsasā sūtreṇa vā parivītastiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं चतुर्थ्यापररात्र उत्तराभ्यामुत्थाप्य प्रक्षाल्य निधायाग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायामुत्तरा आहुतीर्हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनान्तं कृत्वापरेणाग्निं प्राचीमुपवेश्य तस्याश्शिरस्याज्यशेषाद्व्याहृतिभिरोङ्कारचतुर्थाभिरानीयोत्तराभ्यां यथालिङ्गं मिथस्समीक्ष्योत्तरयाऽज्यशेषेण हृदयदेशै संमृज्योत्तरास्तिस्रो जपित्वा शेषं समावेशने जपेत्

taṃ caturthyāpararātra uttarābhyāmutthāpya prakṣālya nidhāyāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgniṃ prācīmupaveśya tasyāśśirasyājyaśeṣādvyāhṛtibhiroṅkāracaturthābhirānīyottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ mithassamīkṣyottarayā'jyaśeṣeṇa hṛdayadeśai saṃmṛjyottarāstisro japitvā śeṣaṃ samāveśane japet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थ्या अपररात्रे इति विवृत्यार्थपाठः । चतुर्थ्या रात्रेःचतुर्थस्याहोरात्रस्यापररात्रे रात्रेरपरत्र तृतीयभागे तं दण्डंउत्तराभ्यां ऽउदीर्ष्वातऽइत्येताभ्यांउत्थाप्याद्भिः प्रक्षाल्य शयनादन्यत्रनिदायाग्नेरुपसमाधानादितन्त्रं प्रतिपद्यते । आज्यभागान्ते कृते वध्वमन्वारब्धायां उत्तराःऽअग्ने प्रायश्चित्तेऽइत्याद्यास्सप्ताहुतीर्जुहोति । तत्र द्वितीयतृतीययोरपि ऽत्वं देवानांऽइत्याद्यनुषङ्गः । ततो ऽन्वारम्भवर्ज जयादौ प्रणीता मोचनान्ते कृते अपरेणाग्निं वधूंप्राचींप्राङ्मुखीमुपवेश्य हुतशेषादाज्यमादायतस्याश्शिरसि व्याहृतिभिरोङ्कारचतुर्थाभिस्वाहाकारान्ताभिस्सर्वेषामन्ते सकृदानयति । केचित्-प्रतिमन्त्रमिति । अथोत्तराभ्यां ऽअपश्यं त्वा मनसाऽइत्येताभ्यांयथालिङ्गं, पूर्वया वधू रुत्तरया वरः,मिथःअन्ययोन्यं युगपत्समीक्ष्य उत्तरया ऽसमञ्जन्तुऽइत्येतयाआज्यशेषेण हृदयदेशौयुगपदङ्गुष्ठविसंरसिनीभ्यां समनक्ति, ऽसमापो हृदयानि नौऽइति द्विवचनलिङ्गात् । अथ उत्तरास्तिस्रः ऽप्रजापते तन्वं मेऽइत्याद्या जपित्वा शेषमनुवाकशेषं ऽआरोहोरुम्ऽइत्यादिकंसमावेशने समावेशनकाले जपेत् । समावेशनं च वध्वा सह मैथुनार्थ शयनम्, ऽऋतुसमावेशनेऽ(आपगृ।८-१३) इत्युतुलिङ्गात् । एतच्च रागप्राप्तसमावेशनाश्रितं विवाहकर्मार्थ क्रमजपयोर्विदानम्, यथा भोजनपर्यायव्रताश्रितं पयआदिविधानम् । केचित्- असत्यपि रागे कर्मार्थमस्मिन् क्रमे समविशनं नियतमेवेति । समावेशनान्तरेषु तु अकर्मार्थत्वादेव नायं जपः । बौधायनेन तु विकल्पो ऽभिहितः (बौगृ।२-७-१२) इति । अस्मिन्नेव क्रमे यदि दैवादृतुगमनमपि कर्तव्यं स्यात् तदा पूर्व ऽआरोहोरुम्ऽइत्यादिजपः । ततो ऽविष्णुर्योनिम्ऽइत्यादिभिरभिमन्त्रणम् ॥१०॥ अन्यो वैनामभिमन्त्रयेत

caturthyā apararātre iti vivṛtyārthapāṭhaḥ / caturthyā rātreḥcaturthasyāhorātrasyāpararātre rātreraparatra tṛtīyabhāge taṃ daṇḍaṃuttarābhyāṃ 'udīrṣvāta'ityetābhyāṃutthāpyādbhiḥ prakṣālya śayanādanyatranidāyāgnerupasamādhānāditantraṃ pratipadyate / ājyabhāgānte kṛte vadhvamanvārabdhāyāṃ uttarāḥ'agne prāyaścitte'ityādyāssaptāhutīrjuhoti / tatra dvitīyatṛtīyayorapi 'tvaṃ devānāṃ'ityādyanuṣaṅgaḥ / tato 'nvārambhavarja jayādau praṇītā mocanānte kṛte apareṇāgniṃ vadhūṃprācīṃprāṅmukhīmupaveśya hutaśeṣādājyamādāyatasyāśśirasi vyāhṛtibhiroṅkāracaturthābhisvāhākārāntābhissarveṣāmante sakṛdānayati / kecit-pratimantramiti / athottarābhyāṃ 'apaśyaṃ tvā manasā'ityetābhyāṃyathāliṅgaṃ, pūrvayā vadhū ruttarayā varaḥ,mithaḥanyayonyaṃ yugapatsamīkṣya uttarayā 'samañjantu'ityetayāājyaśeṣeṇa hṛdayadeśauyugapadaṅguṣṭhavisaṃrasinībhyāṃ samanakti, 'samāpo hṛdayāni nau'iti dvivacanaliṅgāt / atha uttarāstisraḥ 'prajāpate tanvaṃ me'ityādyā japitvā śeṣamanuvākaśeṣaṃ 'ārohorum'ityādikaṃsamāveśane samāveśanakāle japet / samāveśanaṃ ca vadhvā saha maithunārtha śayanam, 'ṛtusamāveśane'(āpa.gṛ.8-13) ityutuliṅgāt / etacca rāgaprāptasamāveśanāśritaṃ vivāhakarmārtha kramajapayorvidānam, yathā bhojanaparyāyavratāśritaṃ payaādividhānam / kecit- asatyapi rāge karmārthamasmin krame samaviśanaṃ niyatameveti / samāveśanāntareṣu tu akarmārthatvādeva nāyaṃ japaḥ / baudhāyanena tu vikalpo 'bhihitaḥ (bau.gṛ.2-7-12) iti / asminneva krame yadi daivādṛtugamanamapi kartavyaṃ syāt tadā pūrva 'ārohorum'ityādijapaḥ / tato 'viṣṇuryonim'ityādibhirabhimantraṇam //10// anyo vaināmabhimantrayeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा मलवद्वासाः स्यादथैनां ब्राह्मणप्रतिषिद्धानि कर्माणि संशास्ति ऽयां मलवद्वाससऽ(तैसं। २।५।१) मित्येतानि

yadā malavadvāsāḥ syādathaināṃ brāhmaṇapratiṣiddhāni karmāṇi saṃśāsti 'yāṃ malavadvāsasa'(tai.saṃ. 2.5.1) mityetāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजसः प्रादुर्भावात् स्त्रातामृतुसमावेशन उत्तराभिरभिमन्त्रयते

rajasaḥ prādurbhāvāt strātāmṛtusamāveśana uttarābhirabhimantrayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.