क्अ इ,२८।१६-२९।२८ रो इ,९७-१०१ इदम् विचार्यते । इमे अयोगवाहाः न क्व चित् उपदिश्यन्ते श्रूयन्ते च । तेषाम् कार्यार्थः उपदेशः कर्तव्यः । के पुनः अयोगवाहाः । विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयानुस्वारानुनासिक्ययमाः । कथम् पुनः अयोगवाहाः । यत् अयुक्ताः वहन्ति अनुपदिष्टाः च श्रूयन्ते । क्व पुनः एषाम् उपदेशः कर्तव्यः । अयोगवाहानाम् अट्सु णत्वम् । अयोगवाहानाम् अट्सु उपदेशः कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । णत्वम् । उरःकेण , उरःपेण : अड्व्यवाये इति णत्वम् सिद्धम् भवति । शर्षु जश्भावषत्वे । शर्षु उपदेशः कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । जश्भावषत्वे । अयम् उब्जिः उपध्मानीयोपधः पठ्यते । तस्य जश्त्वे कृते उब्जिता उब्जितुम् इति एतत् रूपम् यथा स्यात् । यदि उब्जिः उपध्मानीयोपधः पठ्यते उब्जिजिषति इति उपध्मानीयादेः एव द्विर्वचनम् प्राप्नोति। दकारोपधे पुनः नन्द्राः संयोगादयः इति प्रतिषेधस्ः सिद्धः भवति । यदि दकारोपधः पठ्यते का रूपसिद्धिः : उब्जिता उब्जितुम् इति । असिद्धे भः उद्जेः । इदम् अस्ति स्तोः श्चुना श्चुः इति । ततः वक्ष्यामि भः उद्जेः । उद्जेः श्चुना सन्निपाते भः भवति इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । निपातनात् एव सिद्धम् । किम् निपातनम् । भुजन्युब्जौ पण्युपतपयोः इति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति अभ्युद्गः , समुद्गः इति । अकुत्वविषये तत् निपातनम् । अथ वा न एतत् उब्जेः रूपम् । गमेः द्व्युपर्सर्गात् डः विधीयते । अभ्युद्गतः अभ्युद्गः । समुद्गतः समुद्गः इति । षत्वम् च प्रयोजनम् । सर्पिःषु धनुःषु । शर्व्यवाये इति षत्वम् सिद्धम् भवति । नुम्विसर्जनीयशर्व्यवाये अपि इति विसर्जनीयग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । नुमः च अपि तर्हि ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् सर्पींषि धनूंषि । अनुस्वारे कृते शर्व्यवाये इति एव सिद्धम् । अवश्यम् नुमः ग्रहणम् कर्तव्यम् अनुस्वारविशेषणम् नुम्ग्रहणम् नुमः यः अनुस्वारः तत्र यथा स्यात् इह मा भूत् : पुंसु इति । अथ वा अविशेषेण उपदेशः कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । अविशेषेण संयोगोपधासञ्ज्ञालोन्त्यद्विर्वचनस्थानिवद्भावप्रतिषेधाः । अविशेषेण संयोगसञ्ज्ञा प्रयोजनम् । ऊब्जक । हलः अनन्तराः संयोगः इति संयोगसञ्ज्ञा संयोगे गुरु इति गुरुसञ्ज्ञा गुरोः इति प्लुतः भवति । उपधासञ्ज्ञा च प्रयोजनम् । दुष्कृतम् , निष्कृतम् , निष्पीतम् , दुष्पीतम् । इदुदुपधस्य च अप्रत्ययस्य इति षत्वम् सिद्धम् भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न इदुदुपधग्रहणनेन विसर्जनीयः विशेष्यते । किम् तर्हि । सकारः विशेष्यते । इदुदुपधस्य सकारस्य यः विसर्जनीयः इति । अथ वा उपधाग्रहणम् न करिष्यते । इदुद्भ्याम् तु विसर्जनीयम् विशेषयिष्यामः । इदुद्भ्याम् उत्तरस्य विसर्जनीयस्य इति । अलः अन्त्यविधिः प्रयोजनम् । वृक्षः तरति । प्लक्षः तरति । अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अलः अन्त्यस्य सत्वम् सिद्धम् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति विसर्जनीयस्य एव भविष्यति । द्विर्वचनम् प्रयोजनम् । उरःकः , उरःपः । अनचि च । अचः उत्तरस्य यरः द्वे भवतः इति द्विर्वचनम् सिद्धम् भवति । स्थानिवद्भावप्रतिषेधः च प्रयोजनम् । यथा इह भवति उरःकेण , उरःपेण इति अड्व्यवाये अपि इति णत्वम् एवम् इह अपि स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति व्यूढोरस्केन महोरस्केन इति । तत्र अनल्विधौ इति प्रतिषेधः सिद्धः भवति ।
KA I,28.16-29.28 Ro I,97-101 idam vicāryate . ime ayogavāhāḥ na kva cit upadiśyante śrūyante ca . teṣām kāryārthaḥ upadeśaḥ kartavyaḥ . ke punaḥ ayogavāhāḥ . visarjanīyajihvāmūlīyopadhmānīyānusvārānunāsikyayamāḥ . katham punaḥ ayogavāhāḥ . yat ayuktāḥ vahanti anupadiṣṭāḥ ca śrūyante . kva punaḥ eṣām upadeśaḥ kartavyaḥ . ayogavāhānām aṭsu ṇatvam . ayogavāhānām aṭsu upadeśaḥ kartavyaḥ . kim prayojanam . ṇatvam . uraḥkeṇa , uraḥpeṇa : aḍvyavāye iti ṇatvam siddham bhavati . śarṣu jaśbhāvaṣatve . śarṣu upadeśaḥ kartavyaḥ . kim prayojanam . jaśbhāvaṣatve . ayam ubjiḥ upadhmānīyopadhaḥ paṭhyate . tasya jaśtve kṛte ubjitā ubjitum iti etat rūpam yathā syāt . yadi ubjiḥ upadhmānīyopadhaḥ paṭhyate ubjijiṣati iti upadhmānīyādeḥ eva dvirvacanam prāpnoti. dakāropadhe punaḥ nandrāḥ saṃyogādayaḥ iti pratiṣedhasḥ siddhaḥ bhavati . yadi dakāropadhaḥ paṭhyate kā rūpasiddhiḥ : ubjitā ubjitum iti . asiddhe bhaḥ udjeḥ . idam asti stoḥ ścunā ścuḥ iti . tataḥ vakṣyāmi bhaḥ udjeḥ . udjeḥ ścunā sannipāte bhaḥ bhavati iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . nipātanāt eva siddham . kim nipātanam . bhujanyubjau paṇyupatapayoḥ iti . iha api tarhi prāpnoti abhyudgaḥ , samudgaḥ iti . akutvaviṣaye tat nipātanam . atha vā na etat ubjeḥ rūpam . gameḥ dvyuparsargāt ḍaḥ vidhīyate . abhyudgataḥ abhyudgaḥ . samudgataḥ samudgaḥ iti . ṣatvam ca prayojanam . sarpiḥṣu dhanuḥṣu . śarvyavāye iti ṣatvam siddham bhavati . numvisarjanīyaśarvyavāye api iti visarjanīyagrahaṇam na kartavyam bhavati . numaḥ ca api tarhi grahaṇam śakyam akartum . katham sarpīṃṣi dhanūṃṣi . anusvāre kṛte śarvyavāye iti eva siddham . avaśyam numaḥ grahaṇam kartavyam anusvāraviśeṣaṇam numgrahaṇam numaḥ yaḥ anusvāraḥ tatra yathā syāt iha mā bhūt : puṃsu iti . atha vā aviśeṣeṇa upadeśaḥ kartavyaḥ . kim prayojanam . aviśeṣeṇa saṃyogopadhāsañjñālontyadvirvacanasthānivadbhāvapratiṣedhāḥ . aviśeṣeṇa saṃyogasañjñā prayojanam . ūbjaka . halaḥ anantarāḥ saṃyogaḥ iti saṃyogasañjñā saṃyoge guru iti gurusañjñā guroḥ iti plutaḥ bhavati . upadhāsañjñā ca prayojanam . duṣkṛtam , niṣkṛtam , niṣpītam , duṣpītam . idudupadhasya ca apratyayasya iti ṣatvam siddham bhavati . na etat asti prayojanam . na idudupadhagrahaṇanena visarjanīyaḥ viśeṣyate . kim tarhi . sakāraḥ viśeṣyate . idudupadhasya sakārasya yaḥ visarjanīyaḥ iti . atha vā upadhāgrahaṇam na kariṣyate . idudbhyām tu visarjanīyam viśeṣayiṣyāmaḥ . idudbhyām uttarasya visarjanīyasya iti . alaḥ antyavidhiḥ prayojanam . vṛkṣaḥ tarati . plakṣaḥ tarati . alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti alaḥ antyasya satvam siddham bhavati . etat api na asti prayojanam . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti visarjanīyasya eva bhaviṣyati . dvirvacanam prayojanam . uraḥkaḥ , uraḥpaḥ . anaci ca . acaḥ uttarasya yaraḥ dve bhavataḥ iti dvirvacanam siddham bhavati . sthānivadbhāvapratiṣedhaḥ ca prayojanam . yathā iha bhavati uraḥkeṇa , uraḥpeṇa iti aḍvyavāye api iti ṇatvam evam iha api sthānivadbhāvāt prāpnoti vyūḍhoraskena mahoraskena iti . tatra analvidhau iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.