क्अ इ,३०।१-३२।११ रो इ,१०१-१०६ किम् पुनः इमे वर्णाः अर्थवन्तः आहोस्वित् अनर्थकाः । अर्थवन्तः वर्णाः धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् एकवर्णानाम् अर्थदर्शनात् । धातवः एकवर्णाः अर्थवन्तः दृश्यन्ते : एति , अध्येति , अधीते इति । प्रातिपदिकनि एकवर्णानि अर्थवन्ति : आभ्याम् , एभिः , एषु । प्रत्ययाः एकवर्णाः अर्थवन्तः : औपगवः , कापटवः । निपाताः एकवर्णाः अर्थवन्तः : अ*अपेहि । इ*इन्द्रम् पश्य । उ*उत्तिष्ठ । धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् एकवर्णानाम् अर्थदर्शनात् मन्यामहे अर्थवन्तः वर्णाः इति । वर्णव्यत्यये च अर्थान्तरगमनात् । वर्णव्यत्यये च अर्थान्तरगमनात् मन्यामहे अर्थवन्तः वर्णाः इति । कूपः , सूपः , यूपः इति । कूपः इति सककारेण कः चित् अर्थः गम्यते । सूपः इति ककारापाये सकारोपजने च अर्थान्तरम् गम्यते । यूपः इति ककारसकारापाये यकारोपजने च अर्थान्ततम् गम्यते । ते मन्यामहे : यः कूपे कूपार्थः सः ककारस्य । यः सूपे सूपार्थः सः सकारस्य । यः यूपे यूपार्थः सः यकारस्य इति । वर्णानुपलब्धौ च अनर्थगतेः । वर्णानुपलब्धौ च अनर्थगतेः मन्यामहे अर्थवन्तः वर्णाः इति । वृक्षः , ऋक्षः , काण्डीरः , आण्डीरः । वृक्षः इति सककारेण कः चित् अर्थः गम्यते । ऋक्षः इति वकारापाये सः अर्थः न गम्यते । काण्डीरः इति सककारेण कः चित् अर्थः गम्यते । आण्डीरः इति ककारापाये सः अर्थः न गम्यते । किम् तर्हि उच्यते अनर्थगतेः इति । न साधीयः हि अत्र अर्थस्य गतिः भवति । एवम् तर्हि इदम् पठितव्यम् स्यात् । वर्णानुपलब्धौ च अतदर्थगतेः । किम् इदम् अतदर्थगतेः इति । तस्य अर्थः तदर्थः । तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः । न तदर्थगतिः अतदर्थगतिः । अतदर्थगतेः इति । अथ वा सः अर्थः तदर्थः । तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः । न तदर्थगतिः अतदर्थगतिः । अतदर्थगतेः इति । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । तत् यथा: उष्ट्रमुखम् इव मुखम् अस्य उष्ट्रमुखः , खरमुखम् इव मुखम् अस्य खरमुखः । एवम् अतदर्थगतेः अनर्थगतेः । सङ्घातार्थवत्त्वात् च । सङ्घातार्थवत्त्वात् च मन्यामहे अर्थवन्तः वर्णाः इति । येषाम् सङ्घाताः अर्थवन्तः अवयवाः अपि तेषाम् अर्थवन्तः । येषाम् पुनः अवयवाः अनर्थकाः समुदायाः अपि तेषाम् अनर्थकाः । तत् यथा: एकः चक्षुष्मान् दर्शने समर्थः तत्समुदायः च शतम् अपि समर्थम् । एकः च तिलः तैलदाने समर्थः तत्समुदायः च खारी अपि समर्था । येषाम् पुनः अवयवाः अनर्थकाः समुदायाः अपि तेषाम् अनर्थकाः । तत् यथा: एकः अन्धः दर्शने असमर्थः तत्समुदायः च शतम् अपि असमर्थम् । एका च सिकता तैलदाने असमर्था तत्समुदायः च खारीशतम् अपि असमर्थम् । यदि तर्हि इमे वर्णाः अर्थवन्तः अर्थवत्कृतानि प्राप्नुवन्ति । कानि । अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्रातिपदिकात् इति स्वाद्युत्पत्तिः सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा । तत्र कः दोषः । पदस्य इति नलोपादीनि प्राप्नुवन्ति । धनम् , वनम् इति । सङ्घातस्य ऐकार्थ्यात् सुबभावः वर्णात् । सङ्घातस्य एकत्वम् अर्थः । तेन वर्णात् सुबुत्पत्तिः न भविष्यति । अनर्थकाः तु प्रतिवर्णम् अर्थानुपलब्धेः । अनर्थकाः तु वर्णाः । कुतः । प्रतिवर्णम् अर्थानुपलब्धेः । न हि प्रतिवर्णम् अर्थाः उपलभ्यन्ते । किम् इदम् प्रतिवर्णम् इति । वर्णम् वर्णम् प्रति प्रतिवर्णम् । वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारेषु अर्थदर्शनात् । वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारेषु अर्थदर्शनात् मन्यामहे अनर्थकाः वर्णाः इति । वर्णव्यत्यये: कृतेः तर्कुः , कसेः सिकताः , हिंसेः सिंहः । वर्णव्यत्ययः न अर्थव्यत्ययः । अपायः लोपः । घ्नन्ति , घन्तु , अघ्नन् । वर्णापायः नार्थापायः । उपजनः आगमः । लविता , लवितुम् । वर्णोपजनः न अर्थोपजनः । विकारः आदेशः । घातयति , घातकः । वर्णविकारः न अर्थविकारः । यथा एव वर्णव्यत्ययापायोपजनविकाराः भवन्ति तद्वत् अर्थव्यत्ययापायोपजनविकारैः भवितव्यम् । न च इह तद्वत् । अतः मन्यामहे अनर्थकाः वर्णाः इति । उभयम् इदम् वर्णेषु उक्तम् अर्थवन्तः अनर्थकाः इति च । किम् अत्र न्याय्यम् । उभयम् इति आह । कुतः । स्वभावतः । तत् यथा: समानम् ईहमानानाम् अधीयानानाम् च के चित् अर्थैः युज्यन्ते अपरे न । न च इदानीम् कः चित् अर्थवान् इति कृत्वा सर्वैः अर्थवद्भिः शक्यम् भवितुम् , कः चित् अनर्थकः इति कृत्वा सर्वैः अनर्थकैः । तत्र किम् अस्माभिः शक्यम् कर्तुम् । यत् धातुप्रत्ययप्रातिपदिकनिपाताः एकवर्णाः अर्थवन्तः अतः अन्ये अनर्थकाः इति स्वाभाविकम् एतत् । कथम् यः एषः भवता वर्णानाम् अर्थवत्तायाम् हेतुः उपदिष्टः अर्थवन्तः वर्णाः धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् एकवर्णानाम् अर्थदर्शनात् वर्णव्यत्यये च अर्थान्तरगमनात् वर्णानुपलब्धौ च अनर्थगतेः सङ्घातार्थवत्त्वात् च इति । सङ्घातान्तराणि
KA I,30.1-32.11 Ro I,101-106 kim punaḥ ime varṇāḥ arthavantaḥ āhosvit anarthakāḥ . arthavantaḥ varṇāḥ dhātuprātipadikapratyayanipātānām ekavarṇānām arthadarśanāt . dhātavaḥ ekavarṇāḥ arthavantaḥ dṛśyante : eti , adhyeti , adhīte iti . prātipadikani ekavarṇāni arthavanti : ābhyām , ebhiḥ , eṣu . pratyayāḥ ekavarṇāḥ arthavantaḥ : aupagavaḥ , kāpaṭavaḥ . nipātāḥ ekavarṇāḥ arthavantaḥ : a*apehi . i*indram paśya . u*uttiṣṭha . dhātuprātipadikapratyayanipātānām ekavarṇānām arthadarśanāt manyāmahe arthavantaḥ varṇāḥ iti . varṇavyatyaye ca arthāntaragamanāt . varṇavyatyaye ca arthāntaragamanāt manyāmahe arthavantaḥ varṇāḥ iti . kūpaḥ , sūpaḥ , yūpaḥ iti . kūpaḥ iti sakakāreṇa kaḥ cit arthaḥ gamyate . sūpaḥ iti kakārāpāye sakāropajane ca arthāntaram gamyate . yūpaḥ iti kakārasakārāpāye yakāropajane ca arthāntatam gamyate . te manyāmahe : yaḥ kūpe kūpārthaḥ saḥ kakārasya . yaḥ sūpe sūpārthaḥ saḥ sakārasya . yaḥ yūpe yūpārthaḥ saḥ yakārasya iti . varṇānupalabdhau ca anarthagateḥ . varṇānupalabdhau ca anarthagateḥ manyāmahe arthavantaḥ varṇāḥ iti . vṛkṣaḥ , ṛkṣaḥ , kāṇḍīraḥ , āṇḍīraḥ . vṛkṣaḥ iti sakakāreṇa kaḥ cit arthaḥ gamyate . ṛkṣaḥ iti vakārāpāye saḥ arthaḥ na gamyate . kāṇḍīraḥ iti sakakāreṇa kaḥ cit arthaḥ gamyate . āṇḍīraḥ iti kakārāpāye saḥ arthaḥ na gamyate . kim tarhi ucyate anarthagateḥ iti . na sādhīyaḥ hi atra arthasya gatiḥ bhavati . evam tarhi idam paṭhitavyam syāt . varṇānupalabdhau ca atadarthagateḥ . kim idam atadarthagateḥ iti . tasya arthaḥ tadarthaḥ . tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ . na tadarthagatiḥ atadarthagatiḥ . atadarthagateḥ iti . atha vā saḥ arthaḥ tadarthaḥ . tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ . na tadarthagatiḥ atadarthagatiḥ . atadarthagateḥ iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . tat yathā: uṣṭramukham iva mukham asya uṣṭramukhaḥ , kharamukham iva mukham asya kharamukhaḥ . evam atadarthagateḥ anarthagateḥ . saṅghātārthavattvāt ca . saṅghātārthavattvāt ca manyāmahe arthavantaḥ varṇāḥ iti . yeṣām saṅghātāḥ arthavantaḥ avayavāḥ api teṣām arthavantaḥ . yeṣām punaḥ avayavāḥ anarthakāḥ samudāyāḥ api teṣām anarthakāḥ . tat yathā: ekaḥ cakṣuṣmān darśane samarthaḥ tatsamudāyaḥ ca śatam api samartham . ekaḥ ca tilaḥ tailadāne samarthaḥ tatsamudāyaḥ ca khārī api samarthā . yeṣām punaḥ avayavāḥ anarthakāḥ samudāyāḥ api teṣām anarthakāḥ . tat yathā: ekaḥ andhaḥ darśane asamarthaḥ tatsamudāyaḥ ca śatam api asamartham . ekā ca sikatā tailadāne asamarthā tatsamudāyaḥ ca khārīśatam api asamartham . yadi tarhi ime varṇāḥ arthavantaḥ arthavatkṛtāni prāpnuvanti . kāni . arthavat prātipadikam iti prātipadikasañjñā prātipadikāt iti svādyutpattiḥ subantam padam iti padasañjñā . tatra kaḥ doṣaḥ . padasya iti nalopādīni prāpnuvanti . dhanam , vanam iti . saṅghātasya aikārthyāt subabhāvaḥ varṇāt . saṅghātasya ekatvam arthaḥ . tena varṇāt subutpattiḥ na bhaviṣyati . anarthakāḥ tu prativarṇam arthānupalabdheḥ . anarthakāḥ tu varṇāḥ . kutaḥ . prativarṇam arthānupalabdheḥ . na hi prativarṇam arthāḥ upalabhyante . kim idam prativarṇam iti . varṇam varṇam prati prativarṇam . varṇavyatyayāpāyopajanavikāreṣu arthadarśanāt . varṇavyatyayāpāyopajanavikāreṣu arthadarśanāt manyāmahe anarthakāḥ varṇāḥ iti . varṇavyatyaye: kṛteḥ tarkuḥ , kaseḥ sikatāḥ , hiṃseḥ siṃhaḥ . varṇavyatyayaḥ na arthavyatyayaḥ . apāyaḥ lopaḥ . ghnanti , ghantu , aghnan . varṇāpāyaḥ nārthāpāyaḥ . upajanaḥ āgamaḥ . lavitā , lavitum . varṇopajanaḥ na arthopajanaḥ . vikāraḥ ādeśaḥ . ghātayati , ghātakaḥ . varṇavikāraḥ na arthavikāraḥ . yathā eva varṇavyatyayāpāyopajanavikārāḥ bhavanti tadvat arthavyatyayāpāyopajanavikāraiḥ bhavitavyam . na ca iha tadvat . ataḥ manyāmahe anarthakāḥ varṇāḥ iti . ubhayam idam varṇeṣu uktam arthavantaḥ anarthakāḥ iti ca . kim atra nyāyyam . ubhayam iti āha . kutaḥ . svabhāvataḥ . tat yathā: samānam īhamānānām adhīyānānām ca ke cit arthaiḥ yujyante apare na . na ca idānīm kaḥ cit arthavān iti kṛtvā sarvaiḥ arthavadbhiḥ śakyam bhavitum , kaḥ cit anarthakaḥ iti kṛtvā sarvaiḥ anarthakaiḥ . tatra kim asmābhiḥ śakyam kartum . yat dhātupratyayaprātipadikanipātāḥ ekavarṇāḥ arthavantaḥ ataḥ anye anarthakāḥ iti svābhāvikam etat . katham yaḥ eṣaḥ bhavatā varṇānām arthavattāyām hetuḥ upadiṣṭaḥ arthavantaḥ varṇāḥ dhātuprātipadikapratyayanipātānām ekavarṇānām arthadarśanāt varṇavyatyaye ca arthāntaragamanāt varṇānupalabdhau ca anarthagateḥ saṅghātārthavattvāt ca iti . saṅghātāntarāṇi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.