पार्श्वमान्यावक्ष्णयावस्थिते एकोनत्रिंशदङ्गुले । आयामःषट्त्रिंशदङ्गुलयः चतुर्दश तिलाश् च । पुच्छाप्ययविशययोरष्टादशाङ्गुलम् । पुच्छे पञ्चदशाङ्गुलमात्मतिलचतुर्थ्यादयो विकृताः पुच्छ उपधेयाः । प्राकृत एवात्मनि उपधानविधिः । स एष द्वितीयश्येनः । विकृते तत्रोक्तकरणान्येवमुन्नीय कृत्वा चेतव्यम् ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या व्यत्या - चिकीर्षेत् कङ्क - ख्यातौ "कङ्कचितं शीर्षण्वन्तं चिन्वीत यः कामयेत शीर्षण्वानमुष्मिन् लोके स्यामितिऽ । अलजचितं चिन्वीत चतुःसीतं प्रतिष्ठाकामऽ इति श्रुतावग्नी श्येनचिता पूर्वेणोत्तरेण वा व्याख्यातौ । अथोक्तस्यैव श्येनचितः प्रकारान्तरं विधित्सन् उक्तौ तावत्प्रकारौ युक्ततराविति दर्शयितुमाह - एवमिव --- मर्थ्यात् यथास्माभिरुक्तं एवमिव हि पततः श्येनस्य पक्षौ पुच्छाद्वर्षीयांसौ वक्रौ च मध्यतः पुच्छं च सन्नतमप्ययप्रदेशे आत्मा च आमण्डलः ईषन्मण्डलरूपः शिरश्वैवं भवति । तस्मात्--- तच्छब्दश्रुतेः यच्छब्दाध्याहारः कार्यः । यस्मादर्थे वा हिशब्दः । यस्मादेवंरूपः श्येनस्य पक्षपुच्छादिः प्रत्यक्षेण दृश्यते तत्मात् श्येनचितं चिन्वीतेति श्रुतिसामर्थ्यादेवंरूपपक्षपुच्छात्मशिरस्कः श्येनचिदित्युक्त इत्यर्थः ॥ अशि ----- म्नामात् अशिरस्को वा श्येनचिद्भवितुमर्हति । अनाम्नानात्; न(हि)च श्येनचित्प्रकरणे शिर आम्नायते । आत्मनो ऽप्यविकारस्यैतदुपलक्षणम् । अशिरस्क (त्वे) कल्पे प्रमाणान्तरमस्तीत्याह--- विज्ञा - ब्रूयात् यदि श्येनाकृतिविधानमात्रेणैव सशिरस्कत्वं भवेत् । तर्हि कङ्कचितो ऽपि भवेदेव । तथा च तत्र शीर्षण्वन्तमिति विशेषो न वक्तव्यःस्यादित्यर्थः ॥ यद्यशिरस्कस्तर्ह्यस्य किं रूपमित्याह --- प्राकृतौ - श्रवणात् प्राकृतावेव पक्षौ पुच्छौ षडरत्निं पञ्चारत्निं वा । तौ द्विपुरुषां रज्जुमुभयतःपाशामित्युक्तप्रकारेण वक्रीकर्तव्यौ । केचित्तु पूर्वोक्तायाम (भावात्) मार्गात् षष्टिशताङ्गुलया रज्ज्वा संनमन (मपी)मिच्छन्ति । पुच्छं च प्राकृतमेव सन्नतं अर्धपुरुषव्यासम् । पुरुषं प्रादेशाधिकं प्रतीचीनमायच्छेत् । तस्य दक्षिणतो ऽन्यमित्यादि पूर्ववत् । प्रादेशप्रवृद्धयभावे पूर्ववदेव । विकारश्रवणादिति --- वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवतीति वचनादित्यर्थः । यथा कारात् चतुः पुरुषः समचतुरश्र एव श्येनचित्यात्मा विकारस्याश्रवणात् कपर्दिभाष्यम् यथो एतच् छेयनचितं चिन्वीतेति । यावदाम्नानसारूप्यं तद् व्याख्यातम्
pārśvamānyāvakṣṇayāvasthite ekonatriṃśadaṅgule / āyāmaḥṣaṭtriṃśadaṅgulayaḥ caturdaśa tilāś ca / pucchāpyayaviśayayoraṣṭādaśāṅgulam / pucche pañcadaśāṅgulamātmatilacaturthyādayo vikṛtāḥ puccha upadheyāḥ / prākṛta evātmani upadhānavidhiḥ / sa eṣa dvitīyaśyenaḥ / vikṛte tatroktakaraṇānyevamunnīya kṛtvā cetavyam // sundararājīyā vyākhyā vyatyā - cikīrṣet kaṅka - khyātau "kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta śīrṣaṇvānamuṣmin loke syāmiti' / alajacitaṃ cinvīta catuḥsītaṃ pratiṣṭhākāma' iti śrutāvagnī śyenacitā pūrveṇottareṇa vā vyākhyātau / athoktasyaiva śyenacitaḥ prakārāntaraṃ vidhitsan uktau tāvatprakārau yuktatarāviti darśayitumāha - evamiva --- marthyāt yathāsmābhiruktaṃ evamiva hi patataḥ śyenasya pakṣau pucchādvarṣīyāṃsau vakrau ca madhyataḥ pucchaṃ ca sannatamapyayapradeśe ātmā ca āmaṇḍalaḥ īṣanmaṇḍalarūpaḥ śiraśvaivaṃ bhavati / tasmāt--- tacchabdaśruteḥ yacchabdādhyāhāraḥ kāryaḥ / yasmādarthe vā hiśabdaḥ / yasmādevaṃrūpaḥ śyenasya pakṣapucchādiḥ pratyakṣeṇa dṛśyate tatmāt śyenacitaṃ cinvīteti śrutisāmarthyādevaṃrūpapakṣapucchātmaśiraskaḥ śyenacidityukta ityarthaḥ // aśi ----- mnāmāt aśirasko vā śyenacidbhavitumarhati / anāmnānāt; na(hi)ca śyenacitprakaraṇe śira āmnāyate / ātmano 'pyavikārasyaitadupalakṣaṇam / aśiraska (tve) kalpe pramāṇāntaramastītyāha--- vijñā - brūyāt yadi śyenākṛtividhānamātreṇaiva saśiraskatvaṃ bhavet / tarhi kaṅkacito 'pi bhavedeva / tathā ca tatra śīrṣaṇvantamiti viśeṣo na vaktavyaḥsyādityarthaḥ // yadyaśiraskastarhyasya kiṃ rūpamityāha --- prākṛtau - śravaṇāt prākṛtāveva pakṣau pucchau ṣaḍaratniṃ pañcāratniṃ vā / tau dvipuruṣāṃ rajjumubhayataḥpāśāmityuktaprakāreṇa vakrīkartavyau / kecittu pūrvoktāyāma (bhāvāt) mārgāt ṣaṣṭiśatāṅgulayā rajjvā saṃnamana (mapī)micchanti / pucchaṃ ca prākṛtameva sannataṃ ardhapuruṣavyāsam / puruṣaṃ prādeśādhikaṃ pratīcīnamāyacchet / tasya dakṣiṇato 'nyamityādi pūrvavat / prādeśapravṛddhayabhāve pūrvavadeva / vikāraśravaṇāditi --- vakrapakṣo vyastapuccho bhavatīti vacanādityarthaḥ / yathā kārāt catuḥ puruṣaḥ samacaturaśra eva śyenacityātmā vikārasyāśravaṇāt kapardibhāṣyam yatho etac cheyanacitaṃ cinvīteti | yāvadāmnānasārūpyaṃ tad vyākhyātam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.