अथातोऽन्नरक्षाविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto'nnarakṣāvidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·1·1.8
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 1.8
ईश्वराणां वसुमतां विशेषेण तु भूभुजां प्रायेण मित्रेभ्योऽप्यमित्रा भूयांसो भवन्ति। ततस्तत्प्रयुक्ताः समासन्नवर्तिनोऽन्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति। स्त्रियश्च तत्प्राणिधिप्रयुक्ताः सौभाग्यलोभेन। तस्माद्राजा कुलीनं स्निग्धमाप्तमास्तिकर्मायर्मायपरिग्रहं दक्षं दक्षिणं निभृतं शुचिमनुद्धतमनलसमव्यसनिनमनहङ्कृतमकोपनमसाहसिकं वाक्यार्थावबोधकुशलं निष्णातमष्टाङ्गे यथाम्रायमार्युवेदे सुविहितयोगक्षेमं सन्निहितागदादियोगं सात्म्यज्ञं च प्राणाचार्यं परिगृह्णीयात्। तमर्थमानाभ्यां यथाकालं गुरुमिव शिषयः पितरमिव पुत्रः पूजयेत्। प्रतिकूलमपि तद्वचः साम्प्रतं मतमिति प्रतिमन्येत। न हि भद्रोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः श्लाघनीयो जनस्य। तस्मात्तदायत्तमाहारविहारं प्रति चात्मानं कुर्यात्। उपात्तमपि खलु जीवितमुपायबलेन स्वयमधितिष्ठति॥
īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu bhūbhujāṃ prāyeṇa mitrebhyo'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti| tatastatprayuktāḥ samāsannavartino'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti| striyaśca tatprāṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena| tasmādrājā kulīnaṃ snigdhamāptamāstikarmāyarmāyaparigrahaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ nibhṛtaṃ śucimanuddhatamanalasamavyasaninamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāmrāyamāryuvede suvihitayogakṣemaṃ sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ parigṛhṇīyāt| tamarthamānābhyāṃ yathākālaṃ gurumiva śiṣayaḥ pitaramiva putraḥ pūjayet| pratikūlamapi tadvacaḥ sāmprataṃ matamiti pratimanyeta| na hi bhadro'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślāghanīyo janasya| tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ prati cātmānaṃ kuryāt| upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena svayamadhitiṣṭhati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च बहुपरिग्रहा नरपतयः। सन्ति चाशुकारिणः शूलसन्यासादयः। प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाश्च रोगिणो विशेषेण राजानः। ते हि प्रमादपरिगता दुःखासहिष्णवश्च स्वयमप्यपथ्यरुचयः सन्निहिताहितप्रियवचनप्रायपरिचारकाश्च तस्माद्भिषजो राजा राजगृहासन्ने निवेशनं कारयेत्। तथा हि सर्वोपकरणेषु नृपतिशरीरोपयोगिष्वपरोक्षवृत्तिर्भवति॥
api ca bahuparigrahā narapatayaḥ| santi cāśukāriṇaḥ śūlasanyāsādayaḥ| pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo viśeṣeṇa rājānaḥ| te hi pramādaparigatā duḥkhāsahiṣṇavaśca svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparicārakāśca tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne niveśanaṃ kārayet| tathā hi sarvopakaraṇeṣu nṛpatiśarīropayogiṣvaparokṣavṛttirbhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सम्यक्सम्पन्नमन्नं सुपरीक्षितं विशुद्धमग्न्यादिषु प्रागुपनीतं शिखिना दृष्टमभिप्रोक्षितं प्रोक्षाणैः पुरःस्थितो राजानं हस्तबद्धौषधिरत्नं भोजयेत्॥
sa samyaksampannamannaṃ suparīkṣitaṃ viśuddhamagnyādiṣu prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ prokṣāṇaiḥ puraḥsthito rājānaṃ hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुञ्जानस्य चास्य दुन्दुभीनगदप्रलिप्तान् वादयेत्॥
bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सविषमन्नं स्राव्यमाणमविस्राव्यं भवति, चिरेण पच्यते, पक्वं च सद्यः पर्युषितमिव निरूष्म स्तब्धं च जायते, यथास्ववर्णगन्धरसैर्व्यापद्यते, प्रक्लिद्यते, चन्द्रकाचितं च भवति॥
tatra saviṣamannaṃ srāvyamāṇamavisrāvyaṃ bhavati, cireṇa pacyate, pakvaṃ ca sadyaḥ paryuṣitamiva nirūṣma stabdhaṃ ca jāyate, yathāsvavarṇagandharasairvyāpadyate, praklidyate, candrakācitaṃ ca bhavati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यञ्जनानामाशु शुष्कत्वं भवति। क्वाथः ध्यामता श्यामता हीनातिरिक्तविकृतानां चात्रच्छायानां दर्शनमदर्शनमेव वा, फेनपटलसीमन्तोर्ध्वविविधराजितन्तुबुद्बुदप्रादुर्भावो, विशेषेण लवणोल्बणेषु फेनमाला रसस्य मध्ये नीला राजिः, पयसस्ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यावा, तक्रस्य नीलपीता, मस्तुनः कपोताभा, धान्याम्लस्य कृष्णा, द्रवौषधस्य कपिला, घृतस्य कपिलाभा, क्षौद्रस्य हरिता, तैलस्यारुणा, वसागन्धश्च॥
vyañjanānāmāśu śuṣkatvaṃ bhavati| kvāthaḥ dhyāmatā śyāmatā hīnātiriktavikṛtānāṃ cātracchāyānāṃ darśanamadarśanameva vā, phenapaṭalasīmantordhvavividharājitantubudbudaprādurbhāvo, viśeṣeṇa lavaṇolbaṇeṣu phenamālā rasasya madhye nīlā rājiḥ, payasastāmrā, madyatoyayoḥ kālī, dadhnaḥ śyāvā, takrasya nīlapītā, mastunaḥ kapotābhā, dhānyāmlasya kṛṣṇā, dravauṣadhasya kapilā, ghṛtasya kapilābhā, kṣaudrasya haritā, tailasyāruṇā, vasāgandhaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलानामामानां पाकः, पक्वानां प्रकोथः, दव्याणामार्द्राणां सहसा म्लानत्वमुत्पक्वभावः, शुष्काणां श्यावता वैवर्ण्यं वा, कठिनानां मृदुता, मृदूनां कठिनत्वं, माल्यस्य म्लानता गन्धनाशः स्फुटिताग्रत्वं, आस्तरणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च, लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहः, स्नेहरागगौरवप्रभावर्णस्पर्शनाशश्च॥
phalānāmāmānāṃ pākaḥ, pakvānāṃ prakothaḥ, davyāṇāmārdrāṇāṃ sahasā mlānatvamutpakvabhāvaḥ, śuṣkāṇāṃ śyāvatā vaivarṇyaṃ vā, kaṭhinānāṃ mṛdutā, mṛdūnāṃ kaṭhinatvaṃ, mālyasya mlānatā gandhanāśaḥ sphuṭitāgratvaṃ, āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca, lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehaḥ, sneharāgagauravaprabhāvarṇasparśanāśaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषदस्तु स्वदोषशङ्कया त्रस्तो, भीतः, स्वेदवेपथुमान्, शुष्कश्याववक्त्रः, समन्तात् सोद्वेगं विलक्षोऽभिवीक्षते। यत्र चानेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण। तथा स्रस्तोत्तरीयः स्तम्भकुड्यादिभिरात्मानमन्तर्धत्ते। स्खलितगतिर्दीनो लज्जावानस्थानहासी पृष्टोऽप्यसम्बन्धमुत्तरं ददाति। नैववा विवक्षुर्मुह्यति, अङ्गुलीः स्फोटयति, ग्रीवामालभते, शिरः कण्डूयति, औष्ठौ परिलेढि, जृम्भते, भुवं विलिखति, क्रियासु त्वरते, विपरीतमाचरति, स्वभूमौ च नावतिष्ठते॥
viṣadastu svadoṣaśaṅkayā trasto, bhītaḥ, svedavepathumān, śuṣkaśyāvavaktraḥ, samantāt sodvegaṃ vilakṣo'bhivīkṣate| yatra cānena viṣaṃ prayuktaṃ tadviśeṣeṇa| tathā srastottarīyaḥ stambhakuḍyādibhirātmānamantardhatte| skhalitagatirdīno lajjāvānasthānahāsī pṛṣṭo'pyasambandhamuttaraṃ dadāti| naivavā vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphoṭayati, grīvāmālabhate, śiraḥ kaṇḍūyati, auṣṭhau parileḍhi, jṛmbhate, bhuvaṃ vilikhati, kriyāsu tvarate, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृपाज्ञात्वरयापि केचिदपराधान्तराद्वाऽनवस्थितसत्त्वाः समाचरन्त्येवम्। तस्मादग्न्यादिप्वपि परीक्षेत। वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो रूक्षमन्दार्चिरिन्द्रायुधवदनेकवर्णज्वालो भृशं चटचटायते। कुणपगन्धी धूमश्चास्य मूर्च्छाप्रसेकरोमहर्षशिरोवेदनापीनसदृष्ट्याकुलतां जनयति॥
nṛpājñātvarayāpi kecidaparādhāntarādvā'navasthitasattvāḥ samācarantyevam| tasmādagnyādipvapi parīkṣeta| vahnistu saviṣamannaṃ prāpyaikāvarto rūkṣamandārcirindrāyudhavadanekavarṇajvālo bhṛśaṃ caṭacaṭāyate| kuṇapagandhī dhūmaścāsya mūrcchāprasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyākulatāṃ janayati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र नलदकुष्ठलामज्जकैः क्षौद्रद्रुतैर्नस्यमञ्जनं च कुर्यात्। धूममेव वापामार्गविडङ्गबलाद्वयचित्रकमेषशृङ्गिपुष्पसुमनःक्षारकद्राक्षाघृतगुडकृतं पिबेत्॥
tatra naladakuṣṭhalāmajjakaiḥ kṣaudradrutairnasyamañjanaṃ ca kuryāt| dhūmameva vāpāmārgaviḍaṅgabalādvayacitrakameṣaśṛṅgipuṣpasumanaḥkṣārakadrākṣāghṛtaguḍakṛtaṃ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहलवणयोगादपि चाग्निरित्थं स्यात्। अतो वयोभिः परीक्षेत। तत्र विषजुष्टाहाराभ्यवहारात्काकाः क्षामस्वरा भवन्ति। मक्षिकाः सविषान्ने न निलीयन्ते। निलीनाश्च व्यापद्यन्ते। दृष्ट एव चास्मिंस्तु चकोरस्याक्षिणी विरज्येते। कोकिलस्य स्वरो विकृतिमेति। हंसस्य गतिः स्खलति। कूजति भृङ्गराजः। माद्यति क्रौञ्चः। विरौति कृकवाकुः। विक्रोशति शुकः शारिका च। छर्दयति चामीकरः। अन्यतो याति कारण्डवः। म्रियते जीवञ्जीवको, ग्लायति वा। हृष्टरोमा भवति नकुलः। शकृद्विस्र्जति वानरः। रोदिति पृषतः। हृष्यति मयूरः। दर्शनादेव चास्य विषं मन्दतामुपैति॥
snehalavaṇayogādapi cāgniritthaṃ syāt| ato vayobhiḥ parīkṣeta| tatra viṣajuṣṭāhārābhyavahārātkākāḥ kṣāmasvarā bhavanti| makṣikāḥ saviṣānne na nilīyante| nilīnāśca vyāpadyante| dṛṣṭa eva cāsmiṃstu cakorasyākṣiṇī virajyete| kokilasya svaro vikṛtimeti| haṃsasya gatiḥ skhalati| kūjati bhṛṅgarājaḥ| mādyati krauñcaḥ| virauti kṛkavākuḥ| vikrośati śukaḥ śārikā ca| chardayati cāmīkaraḥ| anyato yāti kāraṇḍavaḥ| mriyate jīvañjīvako, glāyati vā| hṛṣṭaromā bhavati nakulaḥ| śakṛdvisrjati vānaraḥ| roditi pṛṣataḥ| hṛṣyati mayūraḥ| darśanādeva cāsya viṣaṃ mandatāmupaiti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषदूषितस्य पुनराहारस्योष्मा मयूरकण्ठाभोऽभ्युदेति। तद्वाष्पेणापि धूमवन्मूर्छादयः। तेषां तद्वदेव साधनम्। हस्तेन स्पृष्टमन्नं विषवद्दाहशोफस्वापनखशातान् करोति। तस्य श्यामेन्द्रगोपसोमोत्पलैर्लेपः॥
viṣadūṣitasya punarāhārasyoṣmā mayūrakaṇṭhābho'bhyudeti| tadvāṣpeṇāpi dhūmavanmūrchādayaḥ| teṣāṃ tadvadeva sādhanam| hastena spṛṣṭamannaṃ viṣavaddāhaśophasvāpanakhaśātān karoti| tasya śyāmendragopasomotpalairlepaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यवह्रियमाणं त्वोष्ठचिमिचिमान्तर्वक्त्रदाहजिह्वामूलगौरवहनुस्तम्भदन्तहर्षलालाः करोति रसापरिज्ञानं च। तत्र धूमोक्तं दन्तकाष्ठोक्तं च कर्म। आमाशयगतं स्वेदमदमूर्छछर्दिवैवर्ण्याध्मानरोमहर्षदाहारुचिदृष्टिहृदयोपरोधान् बिन्दुभिश्चाचयमङ्गानां करोति॥
abhyavahriyamāṇaṃ tvoṣṭhacimicimāntarvaktradāhajihvāmūlagauravahanustambhadantaharṣalālāḥ karoti rasāparijñānaṃ ca| tatra dhūmoktaṃ dantakāṣṭhoktaṃ ca karma| āmāśayagataṃ svedamadamūrchachardivaivarṇyādhmānaromaharṣadāhārucidṛṣṭihṛdayoparodhān bindubhiścācayamaṅgānāṃ karoti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मदमफलालबुबिम्बीकोशातकीफलैर्दाधिमधुयुक्तमाशु वमनं दद्यात्, निष्पावाम्बुभिर्वा। ततः स्निग्धशरीरं विरेचयत्। त्रिफलात्रिकटुनागपुष्पमधुकबर्हिणपर्णीबृहतीद्वयचूर्णं सिंहव्याघ्रवृकतरक्षुद्वीपिमार्जारसृगालमृगगोधानामन्यतमपित्तरससंयुक्तं सक्षौद्रं पानमेष जीवनो नामागदः परं सर्वविषौषधम्। तस्मिन् जीर्णे श्यामाव्योषातिविषासिद्धेन पयसा घृतेन वोपस्तम्भितां मुद्गयूषेण किंचिल्लवणेन ससर्पिष्केण मृद्वोदनं भोजयेत्। मधुकशिरीषचन्दनैश्चैनमालिम्पेत्॥
tatra madamaphalālabubimbīkośātakīphalairdādhimadhuyuktamāśu vamanaṃ dadyāt, niṣpāvāmbubhirvā| tataḥ snigdhaśarīraṃ virecayat| triphalātrikaṭunāgapuṣpamadhukabarhiṇaparṇībṛhatīdvayacūrṇaṃ siṃhavyāghravṛkatarakṣudvīpimārjārasṛgālamṛgagodhānāmanyatamapittarasasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ pānameṣa jīvano nāmāgadaḥ paraṃ sarvaviṣauṣadham| tasmin jīrṇe śyāmāvyoṣātiviṣāsiddhena payasā ghṛtena vopastambhitāṃ mudgayūṣeṇa kiṃcillavaṇena sasarpiṣkeṇa mṛdvodanaṃ bhojayet| madhukaśirīṣacandanaiścainamālimpet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वाशयगतं तृड्दाहमूर्च्छातीसाराटोपतन्द्रेन्द्रियविकृतिबलभ्रंशकार्श्यपाण्डुत्वोदराणि जनयति। तत्र नीलिनीफलयुक्तेन सर्पिषा विरेचनं समाक्षिकं च दूषीविषारिं दध्ना पाययेत्। दन्तकाष्ठप्रयुक्ते तु विषे कूर्चकविशरणमौषधगन्धो रूक्षता तालुदन्तजिह्वोष्ठमांसशोफश्च तत्र प्रच्छाय धातकीपुष्पजाम्बवास्थिहरीतकीचूर्णैः सक्षौद्रैः सप्तच्छदकल्केन वा प्रतिसारणं कुर्यात्। दाडिमकरमदर्भव्याम्रातककोलबदररसक्षौद्रयुक्तं गण्डूषम्। अनेन जिह्वानिर्लेखनकवलगण्डूषा व्याख्याताः॥
pakvāśayagataṃ tṛḍdāhamūrcchātīsārāṭopatandrendriyavikṛtibalabhraṃśakārśyapāṇḍutvodarāṇi janayati| tatra nīlinīphalayuktena sarpiṣā virecanaṃ samākṣikaṃ ca dūṣīviṣāriṃ dadhnā pāyayet| dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā tāludantajihvoṣṭhamāṃsaśophaśca tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ saptacchadakalkena vā pratisāraṇaṃ kuryāt| dāḍimakaramadarbhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam| anena jihvānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अञ्जनप्रयुक्तेऽश्रुदूषिकोपदेहरागवेदनादृष्टिविभ्रमा भवन्त्यान्ध्यं च। तत्र सर्पिष्पानं योज्यम्। शृतेन पयसा सप्तकृत्वः पिप्पलीर्भावयेत्। ततस्तत्कल्केन सर्पिर्विपक्वं नेत्रतर्पणम्। कपित्थमेषशृङ्गीभल्लातकानां पुष्पैर्वरणनिर्यासेन वाञ्जनं बृहतीशिरीषबीजप्रपौण्डरीकनागबलाचूर्णं सप्तकृत्वो मधुना भावयेत्। तच्च स्रोतोऽञ्जनसुवर्णचूर्णयुक्तमञ्जनं देयम्। नस्यधूमप्रयुक्ते शिरोरुक्काफास्रावः खेभ्यो रुधिरागमनमिन्द्रियवैकृतं च। तत्रातिविषाश्वेताकाकमाचीमदयन्तिकाकल्के क्षीरसिद्धं सर्पिर्न्नस्ये पाने च विदध्यात्॥ अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहस्वेदपाकस्फोटावदरणानि। तत्र शीताम्बुपरिषिक्तस्य चन्दनतगरोशीरकुष्ठवेणुपत्रिकामृतासोमवल्लीश्वेतापद्मकालेयकैरनुलेपनम्। एतान्येव च सकपित्थरसगोमूत्राणि पानम्। गिरिकर्णिकाश्वेतमूलप्रियङ्गुसारिवामधुकसर्पसुगन्धामृगोर्वारुकतकमूलानि शेलुक्वाथपिष्टानि प्रलेपः। अनेनोद्वर्त्तनघर्षणपरिषेकानुलेपनभूषणयानशय्यास्तरणवस्त्रकवचपादुकोपानत्पादपीठा व्याख्याताः॥
añjanaprayukte'śrudūṣikopadeharāgavedanādṛṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṃ ca| tatra sarpiṣpānaṃ yojyam| śṛtena payasā saptakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet| tatastatkalkena sarpirvipakvaṃ netratarpaṇam| kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena vāñjanaṃ bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ saptakṛtvo madhunā bhāvayet| tacca sroto'ñjanasuvarṇacūrṇayuktamañjanaṃ deyam| nasyadhūmaprayukte śirorukkāphāsrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ ca| tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalke kṣīrasiddhaṃ sarpirnnasye pāne ca vidadhyāt|| abhyaṅgaprayukte tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni| tatra śītāmbupariṣiktasya candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikāmṛtāsomavallīśvetāpadmakāleyakairanulepanam| etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam| girikarṇikāśvetamūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgorvārukatakamūlāni śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ| anenodvarttanagharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतस्त्वाभरणकृते विकारेऽश्वगन्धापामार्गकिणिहीखदिरशिरीषकल्कैर्गोपित्तयुक्तैः प्रदेहः। पादपीठकृते श्लेष्मातकसर्पसुगन्धाम्रकल्को मधुयुक्तः। छत्रप्रयुक्ते वेदनास्फोटानां क्षिप्रपाकानां पक्वजाम्बवप्रकाशानां प्रादुर्भावः। तत्र मधुकपाटलाकशेरुकलोध्राञ्जनकुष्ठसर्पसुगन्धाखदिरशिरीषकल्कैः सर्वगात्रप्रदेहः। अनेन चामरव्यजने व्याख्याते॥
viśeṣatastvābharaṇakṛte vikāre'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittayuktaiḥ pradehaḥ| pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhāmrakalko madhuyuktaḥ| chatraprayukte vedanāsphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pakvajāmbavaprakāśānāṃ prādurbhāvaḥ| tatra madhukapāṭalākaśerukalodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkaiḥ sarvagātrapradehaḥ| anena cāmaravyajane vyākhyāte||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरोवेदना ग्रन्थिजन्म केशच्यवनं च। तत्र श्यामापालिन्दीतण्डुलीयकचूर्ण घृतर्क्षपित्तैः सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः। गोमयमालतीमूषिककर्ण्यन्यतमरसो वागारधूमो वा श्लेष्मातकत्वक्पाटलाशिरीषमधुकहरिद्राद्वयैरजाक्षीरालोडितैः परिषेकः। अनेन शिरःस्नानोदककङ्कतस्रगुष्णीषा व्याख्याताः॥
śiro'bhyaṅgaprayukte śirovedanā granthijanma keśacyavanaṃ ca| tatra śyāmāpālindītaṇḍulīyakacūrṇa ghṛtarkṣapittaiḥ subhāvitayā kṛṣṇamṛdā pralepaḥ| gomayamālatīmūṣikakarṇyanyatamaraso vāgāradhūmo vā śleṣmātakatvakpāṭalāśirīṣamadhukaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ pariṣekaḥ| anena śiraḥsnānodakakaṅkatasraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णपूरणप्रयुक्ते शोफशूलपाकाः श्रोत्रवैगुण्यं च। तत्र बहुपत्रास्वरसो घृतक्षौद्रसंयुक्तः प्रतिपूरणं सोमवल्करसो वा सुशीतः। मुखालेपप्रयुक्ते मुखश्यावता पद्मकण्टका भवन्त्यभ्यङ्गजाश्च विकाराः। तत्र मधुकपयस्याबन्धुजीवभञ्जीपुनर्नवचन्दनैः सघृतैर्लेपो, मधुसर्पिषी पानम्। सविषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथा साश्रुनेत्रत्वं गन्धाज्ञानं च। तत्रानन्तरोक्तो विधिर्बाष्पोदितश्चेति॥
karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ ca| tatra bahupatrāsvaraso ghṛtakṣaudrasaṃyuktaḥ pratipūraṇaṃ somavalkaraso vā suśītaḥ| mukhālepaprayukte mukhaśyāvatā padmakaṇṭakā bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ| tatra madhukapayasyābandhujīvabhañjīpunarnavacandanaiḥ saghṛtairlepo, madhusarpiṣī pānam| saviṣapuṣpāghrāṇācchirovyathā sāśrunetratvaṃ gandhājñānaṃ ca| tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवति चात्र। फलमूलच्छदादीनां दद्यात्प्रक्षालनोदकम्। भाजनव्यञ्जनानां च तथा कुर्यादतन्द्रितः॥
bhavati cātra| phalamūlacchadādīnāṃ dadyātprakṣālanodakam| bhājanavyañjanānāṃ ca tathā kuryādatandritaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घ्रेयाणि घ्रापयित्वा तु स्पृश्यान् संस्पृश्य तानपि। प्रतीवापं ततो दत्वा प्रतीक्ष्यैवैकनाडिकाम्॥
ghreyāṇi ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛśya tānapi| pratīvāpaṃ tato datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो विज्ञाय शुद्धिं च भाजनस्योदकस्य च। आहारमुपयुञ्जीत यथावद्वसुधाधिपः॥
tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca| āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दं तीक्ष्णविषाभ्यासाद्विषमुत्क्षीयते भृशम्। तस्मात्तीक्ष्णविषं हस्ते बध्नीयात्कुशलो भिषक्॥
mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāsādviṣamutkṣīyate bhṛśam| tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषसंधारणं धन्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम्। अपि च सापिधानघटीमूटफलकस्थापितौषधम्॥
viṣasaṃdhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam| api ca sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रागुदीच्योर्दिशोर्गुप्तं भेषजागारमिष्यते। उच्चैः प्रशस्तदिग्देशं बहुवातायनं महत्॥
prāgudīcyordiśorguptaṃ bheṣajāgāramiṣyate| uccaiḥ praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महानसं सुसंमृष्टं विश्वास्यजनसेवितम्। सद्द्वास्स्थाधिष्ठितद्वारं कक्ष्यावत्सुवितानकम्॥
mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ viśvāsyajanasevitam| saddvāssthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsuvitānakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुधौतदृठकुम्भादि परिशुद्धजलेन्धनम्। स्वकर्मकुशला दक्षाः सूदास्तत्राप्रमादिनः॥
sudhautadṛṭhakumbhādi pariśuddhajalendhanam| svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कॢप्तकेशनखाः पित्र्या राज्ञः कृत्यैरसङ्गताः। तेषामधिपतिर्विप्रः कुलजः सुपरीक्षितः॥
kḷptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairasaṅgatāḥ| teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ suparīkṣitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संविभक्तश्च भक्तश्च शुचिर्वैद्यवशूनुगः। सर्वेऽपि भूभृदासन्नाः शस्ताः सततमीदृशाः॥
saṃvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśūnugaḥ| sarve'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ satatamīdṛśāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथो विग्रहसङ्घातरहिता भूभृते हिताः। तान् वैद्यो गुणवानेको मनसा प्रतिजागृयात्॥
mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ| tān vaidyo guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूभृद्देहोपकरणसंरक्षणसमुद्यतः॥
bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाभ्यमित्रं व्रजतो जिगीषोर्वैद्यः सुसज्जौषधशस्त्रयन्त्रः। तुङ्गध्वजाख्यातनिवासभूमिर्युद्धागतं योधजनं चिकित्सेत्॥
athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ susajjauṣadhaśastrayantraḥ| tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम्। दूषयन्त्यरयो यस्मात्तान् विद्याच्छोधयेत च॥
panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam| dūṣayantyarayo yasmāttān vidyācchodhayeta ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थानं वा निवेशं वा नाविज्ञाय प्रयोजयेत्। भूवारितृणकाष्ठाश्ममार्गोन्मार्गवनस्पतीन्॥
prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet| bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgonmārgavanaspatīn||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषेणोपहता भूमिः क्वचिद्दग्धेव लक्ष्यते। प्रम्लानतृणगुल्मादिमृतकीटसरीसृपा॥
viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdheva lakṣyate| pramlānatṛṇagulmādimṛtakīṭasarīsṛpā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशीर्यन्ते खुरनखा दाहकण्डूरुजान्विताः। छर्दिर्मूर्छा ज्वरो मोहः शिरोदुःखं च जायते॥
viśīryante khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ| chardirmūrchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सौभञ्जनान्मूलं सोमवल्लीमुशीरकम्। मातुलुङ्गरसं हिङ्गुं पाययेद्दधिमात्रया॥
tatra saubhañjanānmūlaṃ somavallīmuśīrakam| mātuluṅgarasaṃ hiṅguṃ pāyayeddadhimātrayā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्राण्यजाविहस्तिभ्यो मांसानि रुधिराणि च। सर्वगन्धैः समं योज्य पचेत्पक्वे च निक्षिपेत्॥
mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi ca| sarvagandhaiḥ samaṃ yojya pacetpakve ca nikṣipet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमराजीं सुनन्दाख्यां सरलं गन्धनाकुलीम्। चारटीं त्रायमाणां च प्रोक्षयेत्तेन तां भुवम्॥
somarājīṃ sunandākhyāṃ saralaṃ gandhanākulīm| cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सविषं विरसं तोयं कवोष्णं राजिभिश्चितम्। फेनिलं गुरु विच्छिन्नं खगैरनाभिनन्दितम्॥
saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ kavoṣṇaṃ rājibhiścitam| phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanābhinanditam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृताकुलितमत्स्यं च स्पर्शाद्रुक्शोफकण्डुमत्। औदनः साधितस्तेन भुक्तमात्रोऽपि दह्यते॥
mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśādrukśophakaṇḍumat| audanaḥ sādhitastena bhuktamātro'pi dahyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदग्धः पच्यते कृच्छ्रात्पक्वो मूर्छाज्वरप्रदः। दर्शयेत्सर्वतो नीलपीतकर्बुरलोहितम्॥
vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpakvo mūrchājvarapradaḥ| darśayetsarvato nīlapītakarburalohitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शिग्रेवादिमगदं भूमिदोषोदितं पिबेत्। अजशृङ्गीं विशालाख्यां विषघ्नीमुत्तमारणीम्॥
tatra śigrevādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet| ajaśṛṅgīṃ viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फणिज्जकं प्रतिविषां दग्ध्वा तद्भस्म गालयेत्। बहुशो गालितं तच्च पाचयेत्तत्र च क्षिपेत्॥
phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma gālayet| bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्कयित्वा प्रतीवापं सरलं रजनीद्वयम्। एलामुदीच्यं मञ्जिष्ठां सुनन्दां बाकुचीअपि॥
kalkayitvā pratīvāpaṃ saralaṃ rajanīdvayam| elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पात्यन्ते बिन्दवस्तस्माद्यत्र तन्निर्विषीभवेत्। पाटलापारिभद्राश्वकर्णशम्याकसिध्रकान्॥
pātyante bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet| pāṭalāpāribhadrāśvakarṇaśamyākasidhrakān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलशान्तर्गतान् दग्ध्वा प्रक्षिपेत्सविषेऽम्भसि। शीते घर्मो हिमश्चोष्णे मारुतो विषसंयुतः॥
kalaśāntargatān dagdhvā prakṣipetsaviṣe'mbhasi| śīte gharmo himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रममूर्छादिकारी च शिग्र्वादिस्तत्र चेष्यते। देवदारुनतानन्तामधुकार्जुनगैरिकम्॥
bhramamūrchādikārī ca śigrvādistatra ceṣyate| devadārunatānantāmadhukārjunagairikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्रकन्दं लतां लोध्नं विकिरेच्छ्लक्ष्णचूर्णितम्। वृक्षाग्रेषु पताकासु दूष्येषु सुमहत्सु च॥
vajrakandaṃ latāṃ lodhnaṃ vikirecchlakṣṇacūrṇitam| vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वतश्चूर्णसंपर्कान्निर्विषो जायतेऽनिलः। विकृता भवति छाया पादपे विषदूषिते॥
sarvataścūrṇasaṃparkānnirviṣo jāyate'nilaḥ| vikṛtā bhavati chāyā pādape viṣadūṣite||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गन्धमतिगन्धं वा तत्पुष्पं हृच्छिरोरुजम्। कुर्यात् फलपलशादि कण्डूपाकातिसारकृत्॥
nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam| kuryāt phalapalaśādi kaṇḍūpākātisārakṛt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमिमुद्दिश्य यत्प्रोक्तं तत्सर्वं तत्र चेष्यते। न च कन्यामविदितां संस्पृशेदपरीक्षिताम्॥
bhūmimuddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra ceṣyate| na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधान् कुर्वते योगान् कुशलाः खलु मानवाः। आजन्मविषसंयोगात् कन्या विषमयीकृता॥
vividhān kurvate yogān kuśalāḥ khalu mānavāḥ| ājanmaviṣasaṃyogāt kanyā viṣamayīkṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्। तद्धस्तकेशसंस्पर्शान्म्लायते पुष्पपल्लवैः॥
sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam| taddhastakeśasaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शय्यायां मत्कुणैर्वस्त्रे यूकाभिः स्नानवारिणि। जन्तुभिर्म्रियते ज्ञात्वा तामेवं दूरतस्त्यजेत्॥
śayyāyāṃ matkuṇairvastre yūkābhiḥ snānavāriṇi| jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाप्रोक्षितं नाविदितं भिषजा नानवेक्षितम्। नाप्राशितं च सूदाद्यैः किञ्चिदप्याहरेन्नृपः॥
nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavekṣitam| nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ kiñcidapyāharennṛpaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धन्यं सर्वार्थसिद्धाख्यं पापरक्षोविषापहम्। परं चक्षुष्यमायुष्यं शत्रुघ्नं वक्ष्यतेऽञ्जनम्॥
dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pāparakṣoviṣāpaham| paraṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate'ñjanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ शुक्लपक्षे पुण्येऽहनि पुष्यपुनर्वसुहस्तचित्रामृगशिरःश्रवणरेवतीशतभिषक्प्राजापत्योत्तराणामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवत्यौषधिपतौ प्रशस्ते मुहूर्ते सिन्धुस्रोतःसमुत्थंस्निग्धं सप्रभं गन्धवर्णच्छदैर्नीलोत्पलाभमञ्जनमाहरेत्। तस्याष्टौ भागाः कनकरजतोदुम्बराणामेकैको भागः। तत्सर्वं मूषायां प्रक्षिप्य बलिमङ्गलपूर्वकमग्निमुपसामाधाय खदिरकदरधवस्यन्दनानामन्यतमदारुभिगोमयैर्वा प्रज्वालयेत्। ततश्चार्यावलोकितेश्वरमार्यतारां ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रदित्यसोमवरुणवैश्वानरवायुविष्णुजनकभरद्वाजधन्वन्तरिसुश्रुतभव्यसुकन्यास्कन्दश्च्यवनवैनतेयानन्यांश्च यथाविध्युक्तदेवताः सुमनोऽक्षतलाजस्वस्तिकसंयावनिस्तुषयवसंस्कृतगुडघृतमिश्रपायसैरर्चयित्वावृद्धवैद्यब्रह्मणांश्च शुक्लवाससो महतीभिर्दक्षिणाभिः पूजयित्वा तस्मिन्नग्नौ तदञ्जनं ध्मातं ध्मातमावृत्य पृथक्पृथङ्निषेचयेत्। गोशकृद्रसमूत्रघृतदधिक्षौद्रवसामज्जतैलमद्यसर्वगन्धाम्बुशर्करोदकेक्षुरसेषु तथा हरीतक्यामलकबिभीतककाश्मर्यमृद्वीकाशृङ्गाटककशेरुकोत्पलनलिनसौगन्धिकमृणालिकक्वाथेषु तथा लावकपिञ्जलैणशशहरिणकुलीररसेषु तथा मधुकचन्दनकालानुसार्यनलदपद्मकोशीरमञ्जिष्ठानन्तागैरिककुङ्कुमोदकेषु। ततः शुक्ले वाससि बध्वा द्वादशरात्र मान्तरिक्षेऽम्भासि वासयेत्। ततश्छायायां विशोष्य स्फटिकमुक्ताप्रवालकालनुसार्याप्रतीवापं पुनरपि बलिमङ्गलपूर्वकमहतवाससा कन्यया दृषदि पेषयित्वासुवर्णरजतताम्रशङ्खशैलद्विरदरदनगवयशृङ्गवैडूर्यस्फटिकमेषशृङ्ग्यसनसारान्यतमघट्टितायामञ्जनिकायां निधापयेत्। अथ पूर्ववत्पुनरपि कृतस्वस्त्ययनं सावित्रेण कर्मणा सर्ववित् द्विजन्मा विधिवत्तदभिसंस्कुर्यात्। ततो गजस्कन्धमारोप्य पाण्डुरच्छत्रचामरबालव्यजनैरनुगतं तथा शङ्खदुन्दुभिस्वनैर्द्विजातिवरप्रयुक्तैश्च वेदवादमिश्रैः पुण्याहघोषैः कृतपुष्पोपहारं वैद्यगृहान्नायकगृहमनुप्रवेशयेत्। अनन्तरं च तेन विदेहाधिपोपदिष्टेन सर्वार्थेषु सिद्धेनाञ्जनेन यथोक्तानामेवाञ्जनभाजनद्रव्याणामन्यतमया शलाकया गोब्राह्मणपूजापूर्वकं शुचिः सनियमो भूत्वा धारणीमिमां विद्यामधीयानः पूतः पूर्वमक्षि दक्षिणमञ्जयेत्॥
atha śuklapakṣe puṇye'hani puṣyapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥśravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyauṣadhipatau praśaste muhūrte sindhusrotaḥsamutthaṃsnigdhaṃ saprabhaṃ gandhavarṇacchadairnīlotpalābhamañjanamāharet| tasyāṣṭau bhāgāḥ kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ| tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣipya balimaṅgalapūrvakamagnimupasāmādhāya khadirakadaradhavasyandanānāmanyatamadārubhigomayairvā prajvālayet| tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ brahmadakṣāśvirudrendradityasomavaruṇavaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājadhanvantarisuśrutabhavyasukanyāskandaścyavanavainateyānanyāṃśca yathāvidhyuktadevatāḥ sumano'kṣatalājasvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍaghṛtamiśrapāyasairarcayitvāvṛddhavaidyabrahmaṇāṃśca śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ dhmātamāvṛtya pṛthakpṛthaṅniṣecayet| gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaśerukotpalanalinasaugandhikamṛṇālikakvātheṣu tathā lāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu| tataḥ śukle vāsasi badhvā dvādaśarātra māntarikṣe'mbhāsi vāsayet| tataśchāyāyāṃ viśoṣya sphaṭikamuktāpravālakālanusāryāpratīvāpaṃ punarapi balimaṅgalapūrvakamahatavāsasā kanyayā dṛṣadi peṣayitvāsuvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaradanagavayaśṛṅgavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamaghaṭṭitāyāmañjanikāyāṃ nidhāpayet| atha pūrvavatpunarapi kṛtasvastyayanaṃ sāvitreṇa karmaṇā sarvavit dvijanmā vidhivattadabhisaṃskuryāt| tato gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmarabālavyajanairanugataṃ tathā śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ kṛtapuṣpopahāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet| anantaraṃ ca tena videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena yathoktānāmevāñjanabhājanadravyāṇāmanyatamayā śalākayā gobrāhmaṇapūjāpūrvakaṃ śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāraṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ pūtaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मन्त्रः नमश्चक्षुःपरिशोधनराजाय तथागतायर्हते सम्यक्सम्बुद्धाय तद्यथा औं चक्षुः प्रज्ञाचक्षुर्ज्ञानचक्षुर्विज्ञानचक्षुर्विशोधय स्वाहा॥
atha mantraḥ namaścakṣuḥpariśodhanarājāya tathāgatāyarhate samyaksambuddhāya tadyathā auṃ cakṣuḥ prajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः परं च तामेव धारिणीमनुस्मरन् सायम्प्रातः पत्यहमेतत्परमं पवित्रमारोग्यकरमूर्जस्करं सर्वविषघ्नमञ्जनमश्विभ्यामिन्द्रस्य वृत्रवधाभ्युद्यतस्य प्राक्प्रकल्पितम्। तस्मोदतद्राज्ञां राजमहामात्राणां च महीं विजगीषमाणानां च ब्राह्मणानां च वेदाध्ययनमन्यद्वा महच्छास्त्रमवगाहमानानां प्रसन्नमना भिषक्प्रकल्पयेदिति। भवन्ति चात्र श्लोकाः॥
tataḥ paraṃ ca tāmeva dhāriṇīmanusmaran sāyamprātaḥ patyahametatparamaṃ pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ sarvaviṣaghnamañjanamaśvibhyāmindrasya vṛtravadhābhyudyatasya prākprakalpitam| tasmodatadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca mahīṃ vijagīṣamāṇānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca vedādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā bhiṣakprakalpayediti| bhavanti cātra ślokāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ योगाः प्रवक्ष्यन्ते बृहस्पतिकृताः शिवाः। यान् सेवमानो नृपतिः शत्रुभ्यो नैति पज्चताम्॥
atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ śivāḥ| yān sevamāno nṛpatiḥ śatrubhyo naiti pajcatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिल्वाढकीयवक्षारपाटलीबाल्हिकोषणाः। श्रीपर्णीसल्लकीयुक्ता निष्क्वाथः प्रोक्षणः परम्॥
bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalībālhikoṣaṇāḥ| śrīparṇīsallakīyuktā niṣkvāthaḥ prokṣaṇaḥ param||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विसम्। यवसेन्धनपानीयशस्त्रशय्यासनोदकम्॥
saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirvisam| yavasendhanapānīyaśastraśayyāsanodakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवचाभरणच्छत्रबालव्यजनवेश्म च। शेलुपाटल्यतिविषाशिग्रुगोपीपुनर्नवम्॥
kavacābharaṇacchatrabālavyajanaveśma ca| śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समङ्गावृषमूलत्वक्कपित्थवृषशोणितम्। सहदन्तशठं तद्वत् प्रोक्षणं विषनाशनम्॥
samaṅgāvṛṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam| sahadantaśaṭhaṃ tadvat prokṣaṇaṃ viṣanāśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जिष्ठासमङ्गालहरेणुकाः। यष्ट्याह्वमधुसंयुक्ता बब्रुपित्तेन कल्किताः॥
lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ| yaṣṭyāhvamadhusaṃyuktā babrupittena kalkitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निखनेद्गोविषाणस्थाः सप्तरात्रं महीतले। ततः कृत्वा मणिं हेम्ना बद्धं हस्तेन धारयेत्॥
nikhanedgoviṣāṇasthāḥ saptarātraṃ mahītale| tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्पृष्टं सविषं तेन सद्यो भवति निर्विषम्। मनोह्वालशमीपुष्पत्वङ्निशाश्वेतसर्षपाः॥
saṃspṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam| manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः। शुनो गोःकपिलायाश्च सौम्याख्योऽयं वरोऽगदः॥
kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ| śuno goḥkapilāyāśca saumyākhyo'yaṃ varo'gadaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषजित्परमं कार्यो मणिरत्नं च पूर्ववत्। मूषिकाजरुहा वापि हस्तबद्धा विषापहाः॥
viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratnaṃ ca pūrvavat| mūṣikājaruhā vāpi hastabaddhā viṣāpahāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरेणुमांसीमञ्जिष्ठारजनीमधुकं मधु। अक्षत्वक्सुरसं लाक्षा श्वपित्तं पूर्ववन्मणिः॥
hareṇumāṃsīmañjiṣṭhārajanīmadhukaṃ madhu| akṣatvaksurasaṃ lākṣā śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरोभिश्च लेखिताः। श्रुत्वा दृष्ट्वा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विषम्॥
vāditrāṇi patākāśca piṣṭairobhiśca lekhitāḥ| śrutvā dṛṣṭvā samāghrāya sadyo bhavati nirviṣam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्यूषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठां रजनीद्वयम्। सूक्ष्मैलां त्रिवृतां पत्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणीम्॥
tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanīdvayam| sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravāruṇīm||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत्। तस्मादुष्णाम्बुना मात्रां प्राग्भक्तं विनियोजयेत्॥
madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet| tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktaṃ viniyojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषं भुक्तं जरां याति निर्विषेऽपि न दोषकृत्। जतुसर्जरसोशीरसर्षपा पत्रवालकैः॥
viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe'pi na doṣakṛt| jatusarjarasośīrasarṣapā patravālakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सवेल्लारुष्करपुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च। धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्॥
savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca| dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तत्र कीटाः सविषा नोन्दुरा न सरीसृपाः। न कृत्या कर्षणा(कार्मणा)द्याश्च धूपोऽयं यत्र दह्यते॥
na tatra kīṭāḥ saviṣā nondurā na sarīsṛpāḥ| na kṛtyā karṣaṇā(kārmaṇā)dyāśca dhūpo'yaṃ yatra dahyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखिपिञ्छं बलाकास्थि सर्षपाश्चन्दनं घृतम्। धूपो विषघ्नः शयनवसनासनगेहगः॥
śikhipiñchaṃ balākāsthi sarṣapāścandanaṃ ghṛtam| dhūpo viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagehagaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशालाव्योषमञ्जिष्ठायष्टीलवणपञ्चकम्। द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्॥
viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam| dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोशृङ्गे निहितं योज्यं स्नानीयेऽम्भसि भूपतेः। पूर्वोकतत्र्यूषणादिं च स्नानीयेऽम्भसि योजयेत्॥
gośṛṅge nihitaṃ yojyaṃ snānīye'mbhasi bhūpateḥ| pūrvokatatryūṣaṇādiṃ ca snānīye'mbhasi yojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वाथोऽथवार्ककुसुमश्वेतापामार्गसर्षपैः। सदध्याज्यः कृतो युक्तैः कतकानाकुलीद्वयैः॥
kvātho'thavārkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ| sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ katakānākulīdvayaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्को वा चन्दनक्षीरिपलाशद्रुमवल्कलैः। मूर्वैलावालुसुरसनाकुलीतण्डुलीयकैः॥
kalko vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ| mūrvailāvālusurasanākulītaṇḍulīyakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वाथः सर्वोदकार्थेषु काकमाचीयुतैर्हितः। रोचनापत्ननैपालीकुङ्कुमैस्तिलकान् वहन्॥
kvāthaḥ sarvodakārtheṣu kākamācīyutairhitaḥ| rocanāpatnanaipālīkuṅkumaistilakān vahan||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषैर्न बाध्यते स्याच्च नारीनरनृपप्रियः। चूर्णैर्हरिद्रामञ्जिष्ठाकिणिहीकणनिम्बजैः॥
viṣairna bādhyate syācca nārīnaranṛpapriyaḥ| cūrṇairharidrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिग्धं निर्विषतामेति गात्रमित्याह गौतमः। नस्यपानाञ्जनालेपैर्युञ्ज्यात् सञ्जीवनात्मकान्॥
digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha gautamaḥ| nasyapānāñjanālepairyuñjyāt sañjīvanātmakān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगदान् विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च। पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसैः सह॥
agadān viṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca| pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्। विरेचनं सिरामोक्षं प्राप्तं विस्रावणं यदि॥
dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam| virecanaṃ sirāmokṣaṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयावरणं कार्यं प्रागेवामित्रमध्यतः। पिबेद्घृतमजेयाख्यममृतं वाप्यभुक्तवान्॥
hṛdayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyataḥ| pibedghṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vāpyabhuktavān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिः क्षौद्रं दधि क्षीरमन्ततः शीतलं जलम्। सितामधुकपालिन्दीकल्कवन्मांसमिष्यते॥
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam| sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोधाहरिणबभ्रूणां सकणाशुण्ठिपार्षतम्। सनागरं सातिविषं शिखिनः ससितोपलम्॥
godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhipārṣatam| sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ sasitopalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुशीताः सघृताश्चैषां यथास्वं कल्पिता रसाः। विषपीताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा॥
suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ| viṣapītāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्। शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्॥
sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam| śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्। जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः॥
na sajjate hemapāṅge padmapatre'mbuvadviṣam| jāyate vipulaṃ cāyurgare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं गरविषादिभ्यो रक्षेद्वैद्यो नरेश्चरम्। स्यादुच्छेदस्तदुच्छेदात्प्रजानां सर्वकर्मणाम्॥
itthaṃ garaviṣādibhyo rakṣedvaidyo nareścaram| syāducchedastaducchedātprajānāṃ sarvakarmaṇām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आज्ञाधैर्यक्षमात्यागा मानुषत्वेऽप्यमानुषाः। यद्राज्ञः कर्मभिस्तस्मादाराध्योऽसावतीन्द्रियैः॥
ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve'pyamānuṣāḥ| yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyo'sāvatīndriyaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र साक्षन्नृपस्तत्र विज्ञातः प्रविशोद्भिषक्। न सम्मतोऽप्यनुचितं यानस्थानासनं भजेत्॥
yatra sākṣannṛpastatra vijñātaḥ praviśodbhiṣak| na sammato'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उचिते पुरतो राज्ञस्तिष्ठेद्वाक्यं च नाक्षिपेत्। अहीनकालं राजार्थं स्वार्थं प्रियहितैः सह॥
ucite purato rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet| ahīnakālaṃ rājārthaṃ svārthaṃ priyahitaiḥ saha||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशे काले परार्थं च वदेद्धर्मार्थसंहितम्। नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम्॥
deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam| nānuśiṣyādapṛcchantaṃ mahadetaddhi sāhasam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाचरेदहितेनैनं मूलच्छेदकरं हि तत्। अनुकूलं हितं वाच्यमहिताद्वारयेन्मिथः॥
nācaredahitenainaṃ mūlacchedakaraṃ hi tat| anukūlaṃ hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदारैः सान्त्वयन् वाक्यैर्दोषश्चेत्तदुपेक्षया। तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद्वर्जयेद्वेष्यसङ्कथाम्॥
udāraiḥ sāntvayan vākyairdoṣaścettadupekṣayā| tūṣṇīṃ vā prativākye syādvarjayedveṣyasaṅkathām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपश्चिदप्यचित्तज्ञो बालिशोऽपि तु भाववित्। अतिप्रियोऽपि द्वेष्योऽपि यात्याशु विपरीतताम्॥
vipaścidapyacittajño bāliśo'pi tu bhāvavit| atipriyo'pi dveṣyo'pi yātyāśu viparītatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि। न यायान्न चिरं तिष्ठेत् कोशस्थानावरोधयोः॥
nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi| na yāyānna ciraṃ tiṣṭhet kośasthānāvarodhayoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वल्पेऽपि दर्शयेत्तुष्टिं लाभेऽनुद्धतमानसः। मिथः कथनमन्येन कौलीनं द्वन्द्ववादिताम्॥
svalpe'pi darśayettuṣṭiṃ lābhe'nuddhatamānasaḥ| mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्त्रादि राज्ञा सदृशं राजलीलां च वर्जयेत्। दत्तं यत्तु नृपेणव तद्धार्यं तुष्टिवृद्धये॥
vastrādi rājñā sadṛśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet| dattaṃ yattu nṛpeṇava taddhāryaṃ tuṣṭivṛddhaye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हसितव्ये सिमतं कुर्यात् प्रभोरेवानुवृत्तितः। उच्यमानेऽवलम्बेत परमर्माणि मूकताम्॥
hasitavye simataṃ kuryāt prabhorevānuvṛttitaḥ| ucyamāne'valambeta paramarmāṇi mūkatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वमर्मणि तु बाधिर्यं धैर्यमाधुर्यसौष्ठवान्। अत्यायासेन नात्मानं कुर्यादतिसमुच्छ्रितम्॥
svamarmaṇi tu bādhiryaṃ dhairyamādhuryasauṣṭhavān| atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पातो यथा हि दुःखाय नोच्छ्रायः सुखकृत्तथा। आसन्नसेवा नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकैः॥
pāto yathā hi duḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā| āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhipāvakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौशलेनातिमहता विनीतैः सा निरुध्यते। प्राप्य दुष्प्नापमैश्वर्यं बहुमानं च भूपतेः॥
kauśalenātimahatā vinītaiḥ sā nirudhyate| prāpya duṣpnāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca bhūpateḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोपभुञ्जीत चिरं तथा स्यादप्रमादवान्। विदध्यात्परितः शय्यां रक्षामन्त्राभिमन्त्रिताम्॥
yathopabhuñjīta ciraṃ tathā syādapramādavān| vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रौ सिद्धार्थकान् भूतिमक्षतैरन्वितां शुचिम्। रक्षाशक्तिं तथोच्छीर्षे सयवाङ्कुरयावकाम्॥
rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim| rakṣāśaktiṃ tathocchīrṣe sayavāṅkurayāvakām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदूर्वं पूर्णकलशं सपुष्पफलपल्लवम्। उपहारं च सन्ध्यायां भुक्त्वा चान्ते निशासु च॥
sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam| upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā cānte niśāsu ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्स्वस्त्ययनं कर्म कर्तव्यं शुचिना शुचेः। आयुस्यं पौष्टिकं भूतविषकार्मणपाप्मजित्॥
etatsvastyayanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ| āyusyaṃ pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्क्षेप एष विषपालनसाधनाय प्रोक्तस्तु विस्तरविधिः पुनरुत्तरे तु। आलोच्य सम्यगखिलं मतिपूर्वकारी युञ्जीत तं परिविकल्प्य विकारचिह्नम्॥
saṅkṣepa eṣa viṣapālanasādhanāya proktastu vistaravidhiḥ punaruttare tu| ālocya samyagakhilaṃ matipūrvakārī yuñjīta taṃ parivikalpya vikāracihnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति विषगररक्षोरक्षणायोपदेशं भजति नरपतिर्यो नित्यमेवाप्रमत्तः। निजपररिपुवृन्दैरप्रधृष्यो महात्मा जनयति जनतायाः क्षेमयोगौ चिराय॥
iti viṣagararakṣorakṣaṇāyopadeśaṃ bhajati narapatiryo nityamevāpramattaḥ| nijapararipuvṛndairapradhṛṣyo mahātmā janayati janatāyāḥ kṣemayogau cirāya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.