॥ अथ सर्ववेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ॥ ॥ ॐ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॐ ॥ अत्र ध्यानोपासनार्थिभिः किं स्वशाखा एवाध्ययनश्रवणमननैर्ज्ञातव्याः किं वा सर्वे ऽपि वेदा इति संशये शाखाभेदस्य सुप्रसिद्धत्वादन्यथा तदनुपपत्तेः प्रथमपक्ष एव ज्यायानिति प्राप्ते सिद्धान्तितम् सर्ववेदान्तप्रत्ययमिति । तत्र सर्वशब्दो ऽसङ्कुचितवृत्तिरिति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे यशशक्तीति ॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्
// atha sarvavedā(ntapratyayā)dhikaraṇam // // oṃ sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt oṃ // atra dhyānopāsanārthibhiḥ kiṃ svaśākhā evādhyayanaśravaṇamananairjñātavyāḥ kiṃ vā sarve 'pi vedā iti saṃśaye śākhābhedasya suprasiddhatvādanyathā tadanupapatteḥ prathamapakṣa eva jyāyāniti prāpte siddhāntitam sarvavedāntapratyayamiti / tatra sarvaśabdo 'saṅkucitavṛttiriti pratītinirāsāya vyācaṣṭe yaśaśaktīti // sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोपासनस्यात्मज्ञानानुरूपत्वं नाम यथाशक्ति वेदविचारणाद्भावित्वमेव । अन्यथा वाक्यस्यासङ्गतत्वप्रसङ्गादिति भावः । सर्वज्ञाननियमे निराकृते किन्त्वित्याशङ्कायां यथाशक्तिज्ञानं हि वक्तव्यम् । न त्वात्मज्ञानम् । नहि परज्ञानं प्राङ् निराकृतम् । तस्मादात्मज्ञानं नामात्मयोग्यं ज्ञानमित्येव व्याख्येयमिति । कुतः सवर्वेदज्ञानमित्यतश्चोदनाद्यविशेषादित्युक्तम् । तत्र शाखाभेदस्य सुप्रसिद्धत्वाच्चोदनादिकमपि विशेषनिष्ठं व्याख्यातमित्यतो युक्त्यन्तरमाह सूत्रकारः ॐ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारे ऽधिकाराच्चेति ॐ ॥ तत्र हीयन्तं व्याचष्टे वेद इति ॥ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारे ऽधिकाराच् च सववच् च
atropāsanasyātmajñānānurūpatvaṃ nāma yathāśakti vedavicāraṇādbhāvitvameva / anyathā vākyasyāsaṅgatatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ / sarvajñānaniyame nirākṛte kintvityāśaṅkāyāṃ yathāśaktijñānaṃ hi vaktavyam / na tvātmajñānam / nahi parajñānaṃ prāṅ nirākṛtam / tasmādātmajñānaṃ nāmātmayogyaṃ jñānamityeva vyākhyeyamiti / kutaḥ savarvedajñānamityataścodanādyaviśeṣādityuktam / tatra śākhābhedasya suprasiddhatvāccodanādikamapi viśeṣaniṣṭhaṃ vyākhyātamityato yuktyantaramāha sūtrakāraḥ oṃ svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārācceti oṃ // tatra hīyantaṃ vyācaṣṭe veda iti // svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārāc ca savavac ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ उपसंहाराधिकरणम् ॥ ॥ ॐ उपसंहारो ऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॐ ॥ अत्र सर्ववेदोक्तान्गुणान्दोषाभावांश्चोपसंहृत्यैव परमात्मोपास्य इत्युक्तम् । इहापि सर्वशब्दो नासङ्कुचितवृत्तिरुक्तन्यायादित्याशयवांस्तात्पर्यमाह कृत्वेति ॥ उपसंहारो ऽर्थाभेदाद् विधिशेषवत्समाने च
// atha upasaṃhārādhikaraṇam // // oṃ upasaṃhāro 'rthābhedādvidhiśeṣavatsamāne ca oṃ // atra sarvavedoktānguṇāndoṣābhāvāṃścopasaṃhṛtyaiva paramātmopāsya ityuktam / ihāpi sarvaśabdo nāsaṅkucitavṛttiruktanyāyādityāśayavāṃstātparyamāha kṛtveti // upasaṃhāro 'rthābhedād vidhiśeṣavatsamāne ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ यावदधिकाराधिकरणम् ॥ ॥ ॐ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॐ ॥ एतद्यथा यथेत्यादिना भाष्ये व्याख्यातम् । तदविस्पष्टम् । अधिकारविशेषस्य कारणत्वानभिधानात् । मुक्तावित्युक्त्या संसारे नैवमिति प्रतीतेः । आनन्दमात्रग्रहणाद्गुणानन्तरव्यावृत्तिप्राप्तेः । धर्मिणामनिर्देशाच्च । अतः स्पष्टं व्याचष्टे अधिकारेति ॥ यावदधिकारम् अवस्थितिर् आधिकारिकाणाम्
// atha yāvadadhikārādhikaraṇam // // oṃ yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām oṃ // etadyathā yathetyādinā bhāṣye vyākhyātam / tadavispaṣṭam / adhikāraviśeṣasya kāraṇatvānabhidhānāt / muktāvityuktyā saṃsāre naivamiti pratīteḥ / ānandamātragrahaṇādguṇānantaravyāvṛttiprāpteḥ / dharmiṇāmanirdeśācca / ataḥ spaṣṭaṃ vyācaṣṭe adhikāreti // yāvadadhikāram avasthitir ādhikārikāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चस्त्वर्थः । विशेषतस्तु मोक्ष एवेत्यन्वयः । संसारे विक्षेपवशाद्योग्यतानुसारित्वं किञ्चिद्विहन्यते । मोक्षे तदभावाद्योग्यतानुसार्येव नियमेन भक्त्यादिकं भवतीत्यतो मुक्तावित्युक्तमिति । एवं तर्हि मुक्तानां परस्परं द्वेषेर्ष्यादिप्रसङ्गेन मुक्तत्वविरोधः स्यादित्याशङ्कापरिहारार्थं सूत्रम्"अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम्ऽ; इति । एतदप्यविशदम् । दोषाभावसाम्यादित्यत्र साम्यपदप्रयोजनादर्शनात् । उत्तमेभ्यो ऽन्येषां भावादित्यस्योत्पत्तेरिति प्रतीतेः । शिष्यवदिति चायुक्तम् । क्वचिच्छिष्यस्यापि गुरौ द्वेषादिदर्शनात । अतो व्याख्याति नेति ॥ अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम्
castvarthaḥ / viśeṣatastu mokṣa evetyanvayaḥ / saṃsāre vikṣepavaśādyogyatānusāritvaṃ kiñcidvihanyate / mokṣe tadabhāvādyogyatānusāryeva niyamena bhaktyādikaṃ bhavatītyato muktāvityuktamiti / evaṃ tarhi muktānāṃ parasparaṃ dveṣerṣyādiprasaṅgena muktatvavirodhaḥ syādityāśaṅkāparihārārthaṃ sūtram"akṣaradhiyāṃ tvavirodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam'; iti / etadapyaviśadam / doṣābhāvasāmyādityatra sāmyapadaprayojanādarśanāt / uttamebhyo 'nyeṣāṃ bhāvādityasyotpatteriti pratīteḥ / śiṣyavaditi cāyuktam / kvacicchiṣyasyāpi gurau dveṣādidarśanāta / ato vyākhyāti neti // akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ इयदामननाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ इयदामननात् ॐ ॥ येषां ज्ञानयोग्यानामिदं मुक्तिसंसारयोस्तारतम्यं समर्थितम् । ते छन्दोगानामुपनिषदि नामवागादिक्रमेण प्राणान्ता उक्ताः । तत्र किं प्राण एवाधिकारितारतम्यस्यावधिः उताधिको ऽप्यस्तीति संशये सतीयदेव देवतातारतम्यमिति सिद्धान्तितम् । तत्र न ज्ञायते कास्ता नामाद्या देवता इति । कथं च पञ्चदशैव अधिकानामपि भावादित्याशङ्कानिरासार्थं बृहत्संहितावचनमेव पठति उषा इति ॥ इयदामननात्
// atha iyadāmananādhikaraṇam // // oṃ iyadāmananāt oṃ // yeṣāṃ jñānayogyānāmidaṃ muktisaṃsārayostāratamyaṃ samarthitam / te chandogānāmupaniṣadi nāmavāgādikrameṇa prāṇāntā uktāḥ / tatra kiṃ prāṇa evādhikāritāratamyasyāvadhiḥ utādhiko 'pyastīti saṃśaye satīyadeva devatātāratamyamiti siddhāntitam / tatra na jñāyate kāstā nāmādyā devatā iti / kathaṃ ca pañcadaśaiva adhikānāmapi bhāvādityāśaṅkānirāsārthaṃ bṛhatsaṃhitāvacanameva paṭhati uṣā iti // iyadāmananāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ प्रदानाधिकरणगुरुप्रसादाधिकरणौ ॥ ॥ ॐ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॐ ॥ अत्र प्रकृष्टं दानं प्रदानम् । प्रशब्दो न स्फुटं व्याख्यातो भाष्ये । अतः सूत्रार्थमाह सम्यगिति ॥ प्रदानवद् एव तद् उक्तम्
// atha pradānādhikaraṇaguruprasādādhikaraṇau // // oṃ pradānavadeva taduktam oṃ // atra prakṛṣṭaṃ dānaṃ pradānam / praśabdo na sphuṭaṃ vyākhyāto bhāṣye / ataḥ sūtrārthamāha samyagiti // pradānavad eva tad uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गभूयस्त्वात् तद् धि बलीयस् तद् अपि
liṅgabhūyastvāt tad dhi balīyas tad api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ पूर्वविकल्पाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ॐ ॥ किं प्रथमप्राप्त एव गुरुरुत तं परित्यज्यान्यो ऽपि स्वीकर्तुं शक्यत इति संशये"गुरुमन्त्रपरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेत्ऽ; इति गुरुपरित्यागे दोषस्मरणात्प्रथमप्राप्त एवेति प्राप्ते विकल्प उच्यते । स हीनसमोत्तमेषु किंविषय इति न ज्ञायते । दोषस्मरणस्य का गतिरित्यतो व्यक्तं व्याख्याति गुणाधिकमिति ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रियामानसवत्
// atha pūrvavikalpādhikaraṇam // // oṃ pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyātkriyāmānasavat oṃ // kiṃ prathamaprāpta eva gururuta taṃ parityajyānyo 'pi svīkartuṃ śakyata iti saṃśaye"gurumantraparityāgī rauravaṃ narakaṃ vrajet'; iti guruparityāge doṣasmaraṇātprathamaprāpta eveti prāpte vikalpa ucyate / sa hīnasamottameṣu kiṃviṣaya iti na jñāyate / doṣasmaraṇasya kā gatirityato vyaktaṃ vyākhyāti guṇādhikamiti // pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyāt kriyāmānasavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां विद्याधिकरणम् ॥ ॥ ॐ विद्यैव तु निर्धारणात् ॐ ॥ यद्यपीदमधिकरणमनुबन्धादिभ्य इत्यतः पूर्वं तथाप्युपासनस्वरूपावगमे सत्येव तत्साथर्क्यसमर्थनस्यावसरो नान्यथेति व्युत्क्रमेण व्याख्यातम् । तथाहि । न भगवदुपासनं कर्तव्यं वैयर्थ्यात् । नच साक्षात्कारार्थम् । तस्यापि व्यर्थत्वात् । नच मोक्षप्रयोजनो ऽसाविति वाच्यम् । चार्वाकदिशा मोक्षस्यैवाभावात् । भावे वा जैनादिमतानुसारेण साधनान्तरसाध्यत्वादिति प्राप्ते मोक्षसद्भावं तस्यापि भगवद्दर्शनसाध्यत्वं च साधयितुमिदमारभ्यते । यद्यपि समयपादे चार्वाकादिमतानि निराकृतानि । तथापि मोक्षतत्साधनवियदूषणविशेषव्युत्पादनार्थो ऽयं प्रयत्नः । तत्र चार्वाकमतं तावदनुवदति नैवेति ॥ विद्यैव तु निर्धारणात्
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vidyādhikaraṇam // // oṃ vidyaiva tu nirdhāraṇāt oṃ // yadyapīdamadhikaraṇamanubandhādibhya ityataḥ pūrvaṃ tathāpyupāsanasvarūpāvagame satyeva tatsātharkyasamarthanasyāvasaro nānyatheti vyutkrameṇa vyākhyātam / tathāhi / na bhagavadupāsanaṃ kartavyaṃ vaiyarthyāt / naca sākṣātkārārtham / tasyāpi vyarthatvāt / naca mokṣaprayojano 'sāviti vācyam / cārvākadiśā mokṣasyaivābhāvāt / bhāve vā jainādimatānusāreṇa sādhanāntarasādhyatvāditi prāpte mokṣasadbhāvaṃ tasyāpi bhagavaddarśanasādhyatvaṃ ca sādhayitumidamārabhyate / yadyapi samayapāde cārvākādimatāni nirākṛtāni / tathāpi mokṣatatsādhanaviyadūṣaṇaviśeṣavyutpādanārtho 'yaṃ prayatnaḥ / tatra cārvākamataṃ tāvadanuvadati naiveti // vidyaiva tu nirdhāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ ताद्विद्याधिकरणम् ॥ ॥ ॐ परेण च शब्दस्य ताद्विध्वं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ॐ ॥ भक्तिरेवैनं नयतीत्यादिश्रुतेर्भक्तिरेव मोक्षादिसाधनं न परमात्मा । यथैकलव्यस्य गुरुभक्तिरेव विद्याप्राप्तिसाधनं न गुरुरित्येवं प्राप्ते इदमुक्तम् । तत्र भाष्यम् । प्रधानसाधनत्वाद्भक्तिः करणत्वेनोच्यत इति । तत्रप्रकृतत्वाद्भगवदपेक्षयैव भक्तेः प्राधान्यमिति प्रतीतिः सयात्तां निवारयितुमाह साधनेभ्य इति ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्व् अनुबन्धः
// atha tādvidyādhikaraṇam // // oṃ pareṇa ca śabdasya tādvidhvaṃ bhūyastvāttvanubandhaḥ oṃ // bhaktirevainaṃ nayatītyādiśruterbhaktireva mokṣādisādhanaṃ na paramātmā / yathaikalavyasya gurubhaktireva vidyāprāptisādhanaṃ na gururityevaṃ prāpte idamuktam / tatra bhāṣyam / pradhānasādhanatvādbhaktiḥ karaṇatvenocyata iti / tatraprakṛtatvādbhagavadapekṣayaiva bhakteḥ prādhānyamiti pratītiḥ sayāttāṃ nivārayitumāha sādhanebhya iti // pareṇa ca śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāt tv anubandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.