भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ऽप्राचीनशाल औपमन्यवःऽ (छा। ५।११।१) इत्यस्यामाख्यायिकायां व्यस्तस्य समस्तस्य च वैश्वानरस्योपासनं श्रूयते । व्यस्तोपासनं तावत् ऽऔपमन्यव कं त्वमात्मानमुपाःस इति देवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपाःसेऽ (छा। ५।१२।१) इत्यादि । तथा समस्तोपासनमपि ऽतस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्यमूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूप प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादौऽ (छा। ५।१८।२) इत्यादि । तत्र संशयः - किमिहोभयथाप्युपासनं स्याद्व्यस्तस्य समस्तस्य चोत स्मस्तस्यैवेति । किं तावत्प्राप्तम् । प्रत्यवयवं सुतेजःप्रभृतिषूपाःस इति क्रियापदश्रवणात् ऽतस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यतेऽ (छा। ५।१२।१) इत्यादिफलभेदश्रवणाच्च व्यस्तान्यप्युपासनानि स्युरिति प्राप्तम् । ततो ऽबिधीयते - भून्नः पदार्थोपचयात्मकस्य समस्तस्य वैश्वानरोपासनस्य ज्यायस्त्वं प्राधान्यमस्मिन्वाक्ये विवक्षितं भवितुमर्हति न प्रत्येकमवयवोपासनानामपि । क्रतुवत् । यथा क्रतुषु दर्शपूर्णमासाप्रभृतिषु सामस्त्येन साङ्गप्रधानप्रयोग एवैकोविवक्ष्यते न व्यस्तानामपि प्रयोगः प्रयाजादीनाम् । नाप्येकदेशाङ्गयुक्तस्य प्रधानस्य तद्वत् । कुत एतद्भूमैव ज्यायानिति । तथाहि श्रुतिर्भूम्नो ज्यायस्त्वं दर्शयति एकवाक्यतावगमात् । एकं हीदं वाक्यं वैश्वानरविद्याविषयं पौर्वापर्यालोचनात्प्रतीयते । तथाहि - प्राचीनशालप्रभृतय उद्दालकावसानाः षडृषयो वैश्वानरविद्यायां परिनिष्ठमप्रतिपद्यमाना अश्वपतिं कैकेयं राजानमभ्याजग्मुरित्युपक्रम्यैकैकस्यर्षेरुपास्यं द्युप्रभृतीनामेकैकं श्रावयित्वा ऽमूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाचऽ (छा। ५।१२।२) इत्यादिना मूर्धादिभावं तेषां विदधाति । ऽमूर्धा तेव्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्यःऽ (छा। ५।१२।२) इत्यादिना च व्यस्तोपासनमपवदति । पुनश्च व्यस्तोपासनं व्यावर्त्य समस्तोपासनमेवानुवर्त्य ऽस सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्तिऽ (छा। ५।१८।१) इति भूमाश्रयमेव फलं दर्शयति । यत्तु प्रत्येकं सुतेजःप्रभृतिषु फलभेदश्रवणं तदेवं सत्यङ्गफलानि प्रधान एवाभ्युपगतानीति द्रष्टव्यम् । तथोपाःस इत्यपि प्रत्यवयवमाख्यातश्रवणं पराभिप्रायानुवादार्थं न व्यस्तोपासनविधानार्थम् । तस्मात्समस्तोपासनपक्ष एव श्रेयानीति । केचित्त्वत्र समस्तोपासनपक्षं ज्यायांसं प्रतिष्ठाप्य ज्यायस्त्ववचनादेव किल व्यस्तोपासनपक्षमपि सूत्रकारो ऽनुमन्यत इति कथयन्ति तदयुक्तम् । एकवाक्यतावगतौ सत्यां वाक्यभेदकल्पनस्यान्याय्यत्वात् । ऽमूर्धा ते व्यपतिष्यत्ऽ (छा। ५।१२।२) इति चैवमादिनिन्दावचनविरोधात् । स्पष्टो चोपासंहारस्थे समस्तोपासनावगमे तदभावस्य पूर्वपक्षे वक्तुमशक्यत्वात् । सौत्रस्य च ज्यायस्त्ववचनस्य प्रमाणवत्त्वाभिप्रायेणाप्युपपद्यमानत्वात् ॥ ५७ ॥ ३३ शब्दादिभेदाधिकरणम् । सू। ५८
bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvaṃ tathā hi darśayati 'prācīnaśāla aupamanyavaḥ' (chā. 5.11.1) ityasyāmākhyāyikāyāṃ vyastasya samastasya ca vaiśvānarasyopāsanaṃ śrūyate / vyastopāsanaṃ tāvat 'aupamanyava kaṃ tvamātmānamupāḥsa iti devameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāḥse' (chā. 5.12.1) ityādi / tathā samastopāsanamapi 'tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasyamūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpa prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṃdeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādau' (chā. 5.18.2) ityādi / tatra saṃśayaḥ - kimihobhayathāpyupāsanaṃ syādvyastasya samastasya cota smastasyaiveti / kiṃ tāvatprāptam / pratyavayavaṃ sutejaḥprabhṛtiṣūpāḥsa iti kriyāpadaśravaṇāt 'tasmāttava sutaṃ prasutamāsutaṃ kule dṛśyate' (chā. 5.12.1) ityādiphalabhedaśravaṇācca vyastānyapyupāsanāni syuriti prāptam / tato 'bidhīyate - bhūnnaḥ padārthopacayātmakasya samastasya vaiśvānaropāsanasya jyāyastvaṃ prādhānyamasminvākye vivakṣitaṃ bhavitumarhati na pratyekamavayavopāsanānāmapi / kratuvat / yathā kratuṣu darśapūrṇamāsāprabhṛtiṣu sāmastyena sāṅgapradhānaprayoga evaikovivakṣyate na vyastānāmapi prayogaḥ prayājādīnām / nāpyekadeśāṅgayuktasya pradhānasya tadvat / kuta etadbhūmaiva jyāyāniti / tathāhi śrutirbhūmno jyāyastvaṃ darśayati ekavākyatāvagamāt / ekaṃ hīdaṃ vākyaṃ vaiśvānaravidyāviṣayaṃ paurvāparyālocanātpratīyate / tathāhi - prācīnaśālaprabhṛtaya uddālakāvasānāḥ ṣaḍṛṣayo vaiśvānaravidyāyāṃ pariniṣṭhamapratipadyamānā aśvapatiṃ kaikeyaṃ rājānamabhyājagmurityupakramyaikaikasyarṣerupāsyaṃ dyuprabhṛtīnāmekaikaṃ śrāvayitvā 'mūrdhā tveṣa ātmana iti hovāca' (chā. 5.12.2) ityādinā mūrdhādibhāvaṃ teṣāṃ vidadhāti / 'mūrdhā tevyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣyaḥ' (chā. 5.12.2) ityādinā ca vyastopāsanamapavadati / punaśca vyastopāsanaṃ vyāvartya samastopāsanamevānuvartya 'sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti' (chā. 5.18.1) iti bhūmāśrayameva phalaṃ darśayati / yattu pratyekaṃ sutejaḥprabhṛtiṣu phalabhedaśravaṇaṃ tadevaṃ satyaṅgaphalāni pradhāna evābhyupagatānīti draṣṭavyam / tathopāḥsa ityapi pratyavayavamākhyātaśravaṇaṃ parābhiprāyānuvādārthaṃ na vyastopāsanavidhānārtham / tasmātsamastopāsanapakṣa eva śreyānīti / kecittvatra samastopāsanapakṣaṃ jyāyāṃsaṃ pratiṣṭhāpya jyāyastvavacanādeva kila vyastopāsanapakṣamapi sūtrakāro 'numanyata iti kathayanti tadayuktam / ekavākyatāvagatau satyāṃ vākyabhedakalpanasyānyāyyatvāt / 'mūrdhā te vyapatiṣyat' (chā. 5.12.2) iti caivamādinindāvacanavirodhāt / spaṣṭo copāsaṃhārasthe samastopāsanāvagame tadabhāvasya pūrvapakṣe vaktumaśakyatvāt / sautrasya ca jyāyastvavacanasya pramāṇavattvābhiprāyeṇāpyupapadyamānatvāt // 57 // 33 śabdādibhedādhikaraṇam / sū. 58
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.