नाना शब्दादिभेदात् पूर्वस्मिन्नधिकरणे सत्यमपि सुतेजःप्रभृतीनां फलभेदश्रुतौ समस्तोपासनं ज्याय इत्युक्तम् । अतः प्राप्ता बुद्धिरन्यान्यपि भिन्नश्रुतीन्युपासनानि समस्योपाशिष्यन्त इति । अपिच नैव वेद्याभेदे विद्याभेदो विज्ञातुं शक्यते । वेद्यं हि रूपं विद्याया द्रव्यदैवतमिव यागस्य । वेद्यश्चैक एवेस्वरः श्रुतिनानत्वे ऽप्यवगम्यते ऽमनोमयः प्राणशरीरःऽ (छा। ३।१४।२) ऽकं ब्रह्म खं ब्रह्मऽ (छा। ४।१०।५) ऽसत्यकामः सत्यसंकल्पःऽ (छा। ८।१।५) इत्येवमादिषु । तथा एक एव प्राणः प्राणो वाव संवर्गःऽ (छा। ४।३।३) ऽप्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्चऽ (छा। ५।१।१) ऽप्राणो ह पिता प्राणो माताऽ (छा। ७।१५।१) इत्येवमादिषु । वैद्यैकत्वाच्चविद्यैकत्वम् । श्रुतिनानात्वमप्यस्मिन्पक्षे गुणान्तरपरत्वान्नानार्थकम् । तस्मात्स्वपरशाखाविहितमेकद्यव्यपाश्रयं गुणजातंमुपसंहर्तव्यं विद्याकार्त्स्न्यायेति । एवं प्राप्ते प्रतिपद्यते नानेति । वेद्याभेदे ऽप्येवञ्जातीयकाविद्या भिन्ना भवितुमर्हति । कुतः शब्दादिभेदात् । भवति हि शब्दभेदः ऽवेदऽ ऽउपासीतऽ ऽस क्रतुं कुर्वतिऽ (छा। ३।१४।१) इत्येवमादिः । शब्दभेदाश्च कर्मभेदहेतुः समधिगतः पुरस्ताच्छब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वादिति । आदिग्रहणाद्गुणादयो ऽपि यथासंभवं भेदहेतवो योजयितव्याः । ननु वेदेत्यादिषु शब्दभेद एवावगम्यते न यजतीत्यादिवदर्थभेदः सर्वेषामेवैषां मनोवृत्त्यर्थत्वाभेदात् अर्थान्तरासंभवाच्च । तत्कथं शब्दभेदाद्विद्याभेद इति । नैष दोषः । मनोवृत्त्यर्थत्वाभेदे ऽप्यनुबन्धभेदाद्वेद्यबेदे सति विद्याभेदोपपत्तेः । एकस्यापीश्वरस्योपास्यस्य प्रतिप्रकरणं व्यावृत्ता गुणाः शिष्यन्ते । तथैकस्यापि प्राणस्य तत्र तत्रोपास्यस्यभेदे ऽप्यन्यादृग्गुणो ऽन्यत्रोपासितव्यो ऽन्यादृग्गुणश्चान्त्रेत्येवमनुबन्धभेदाद्वेद्यभेदे सति विद्याभेदो विज्ञायते । नचात्रैको विद्याविधिरितरे गुणविधय इति शक्यं वक्तुम् । विनियोगमनायां हेत्वभावात् । अनेकत्वाच्च प्रतिप्रकरणं गुणानां प्राप्तविद्यानुवादेन विधानानुपपत्तेः । नचास्मिन्पक्षे समानाः सन्तः सत्यकामादयो गुणा असकृच्छ्रावयितव्याः । प्रतिप्रकरणं चेदङ्कामेनेदमुपासितव्यमिदङ्कामेन चेदमिति नैराकाङ्क्ष्यावगमान्नैकवाक्यतापत्तिः । नचात्र वैश्वानरविद्यायामिव समस्तचोदनापरास्ति यद्बलेन प्रतिप्रकरणवर्तिन्यवयवोपासनानि भूत्वैकवाक्यतामियुः । विद्यैकत्वनिमित्ते च विद्यैकत्वे सर्वत्र निरङ् कुशे प्रतिज्ञायमाने समस्तगुणोपसंहारो ऽशक्यः प्रतिज्ञायेत । तस्मात्सुष्ठूच्यते नाना शब्दादिभेदादिति । स्थिते चेतस्मिन्नधिकरणे सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यादि द्रष्टव्यम् ॥ ५८ ॥ ३४ विकल्पाधिकरमम् । सू। ५९
nānā śabdādibhedāt pūrvasminnadhikaraṇe satyamapi sutejaḥprabhṛtīnāṃ phalabhedaśrutau samastopāsanaṃ jyāya ityuktam / ataḥ prāptā buddhiranyānyapi bhinnaśrutīnyupāsanāni samasyopāśiṣyanta iti / apica naiva vedyābhede vidyābhedo vijñātuṃ śakyate / vedyaṃ hi rūpaṃ vidyāyā dravyadaivatamiva yāgasya / vedyaścaika evesvaraḥ śrutinānatve 'pyavagamyate 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' (chā. 3.14.2) 'kaṃ brahma khaṃ brahma' (chā. 4.10.5) 'satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ' (chā. 8.1.5) ityevamādiṣu / tathā eka eva prāṇaḥ prāṇo vāva saṃvargaḥ' (chā. 4.3.3) 'prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca' (chā. 5.1.1) 'prāṇo ha pitā prāṇo mātā' (chā. 7.15.1) ityevamādiṣu / vaidyaikatvāccavidyaikatvam / śrutinānātvamapyasminpakṣe guṇāntaraparatvānnānārthakam / tasmātsvaparaśākhāvihitamekadyavyapāśrayaṃ guṇajātaṃmupasaṃhartavyaṃ vidyākārtsnyāyeti / evaṃ prāpte pratipadyate nāneti / vedyābhede 'pyevañjātīyakāvidyā bhinnā bhavitumarhati / kutaḥ śabdādibhedāt / bhavati hi śabdabhedaḥ 'veda' 'upāsīta' 'sa kratuṃ kurvati' (chā. 3.14.1) ityevamādiḥ / śabdabhedāśca karmabhedahetuḥ samadhigataḥ purastācchabdāntare karmabhedaḥ kṛtānubandhatvāditi / ādigrahaṇādguṇādayo 'pi yathāsaṃbhavaṃ bhedahetavo yojayitavyāḥ / nanu vedetyādiṣu śabdabheda evāvagamyate na yajatītyādivadarthabhedaḥ sarveṣāmevaiṣāṃ manovṛttyarthatvābhedāt arthāntarāsaṃbhavācca / tatkathaṃ śabdabhedādvidyābheda iti / naiṣa doṣaḥ / manovṛttyarthatvābhede 'pyanubandhabhedādvedyabede sati vidyābhedopapatteḥ / ekasyāpīśvarasyopāsyasya pratiprakaraṇaṃ vyāvṛttā guṇāḥ śiṣyante / tathaikasyāpi prāṇasya tatra tatropāsyasyabhede 'pyanyādṛgguṇo 'nyatropāsitavyo 'nyādṛgguṇaścāntretyevamanubandhabhedādvedyabhede sati vidyābhedo vijñāyate / nacātraiko vidyāvidhiritare guṇavidhaya iti śakyaṃ vaktum / viniyogamanāyāṃ hetvabhāvāt / anekatvācca pratiprakaraṇaṃ guṇānāṃ prāptavidyānuvādena vidhānānupapatteḥ / nacāsminpakṣe samānāḥ santaḥ satyakāmādayo guṇā asakṛcchrāvayitavyāḥ / pratiprakaraṇaṃ cedaṅkāmenedamupāsitavyamidaṅkāmena cedamiti nairākāṅkṣyāvagamānnaikavākyatāpattiḥ / nacātra vaiśvānaravidyāyāmiva samastacodanāparāsti yadbalena pratiprakaraṇavartinyavayavopāsanāni bhūtvaikavākyatāmiyuḥ / vidyaikatvanimitte ca vidyaikatve sarvatra niraṅ kuśe pratijñāyamāne samastaguṇopasaṃhāro 'śakyaḥ pratijñāyeta / tasmātsuṣṭhūcyate nānā śabdādibhedāditi / sthite cetasminnadhikaraṇe sarvavedāntapratyayamityādi draṣṭavyam // 58 // 34 vikalpādhikaramam / sū. 59
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.