Ramanuja: Bhagavadgitabhasya 2

पुनर् अपि पार्थः स्नेह-कारुण्य-धर्मा१धर्म-भया३कुलो भगवद्-उक्तं हिततमम् अजानन्न् इदम् उवाच --- भीष्म-द्रोणा३दिकान् गुरून् बहु-मन्तव्यान् कथम् अहं हनिष्यामि? कथंतरां भोगेष्व् अतिमात्र-सक्तान् तान् हत्वा तैर् भुज्यमानांस् तान् एव भोगान् तद्-रुधिरेणो७पसिच्य तेष्व् आसनेषू७पविश्य भुञ्जीय?

punar api pārthaḥ sneha-kāruṇya-dharmā1dharma-bhayā3kulo bhagavad-uktaṃ hitatamam ajānann idam uvāca --- bhīṣma-droṇā3dikān gurūn bahu-mantavyān katham ahaṃ haniṣyāmi? kathaṃtarāṃ bhogeṣv atimātra-saktān tān hatvā tair bhujyamānāṃs tān eva bhogān tad-rudhireṇo7pasicya teṣv āsaneṣū7paviśya bhuñjīya?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं युद्धम् आरभ्य निवृत्त-व्यापारान् भवतो धार्तराष्ट्राः प्रसह्य हन्युर् इति चेत्, अस्तु । तद्-वध-लब्ध-विजयाद् अधर्म्याद् अस्माकं धर्मा१धर्माव् अजानद्भिः तैर् हननम् एव गरीय इति मे प्रतिभाती७त्य् उक्त्वा, यन् मह्यं श्रेय इति निश्चितम्, तच् शरणा-गताय तव शिष्याय मे ब्रूही७त्य् अतिमात्र-कृपणो भगवत्-पादाव् उपससाद

evaṃ yuddham ārabhya nivṛtta-vyāpārān bhavato dhārtarāṣṭrāḥ prasahya hanyur iti cet, astu / tad-vadha-labdha-vijayād adharmyād asmākaṃ dharmā1dharmāv ajānadbhiḥ tair hananam eva garīya iti me pratibhātī7ty uktvā, yan mahyaṃ śreya iti niścitam, tac śaraṇā-gatāya tava śiṣyāya me brūhī7ty atimātra-kṛpaṇo bhagavat-pādāv upasasāda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"एवम् अस्थाने समुपस्थितस्नेहकारुण्याभ्याम् अप्रकृतिं गतम्, क्षत्रियाणां युद्धं परमधर्मम् अप्य् अधर्मं मन्वानं धर्मबुभुत्सया च शरणागतं पार्थम् उद्दिश्य, आत्मयाथात्म्यज्ञानेन युद्धस्य फलाभिसन्धिरहितस्यात्मप्राप्त्युपायताज्ञानेन च विना अस्य मोहो न शाम्यति" इति मत्वा, भगवता परमपुरुषेण अध्यात्मशास्त्रावतरणं कृतम् । तदुक्तम् - "अस्थानस्नेहकारुण्यधर्माधर्मधियाकुलम् । पार्थं प्रपन्नम् उद्दिश्य शास्त्रावतरणं कृतम्" ॥ इति

"evam asthāne samupasthitasnehakāruṇyābhyām aprakṛtiṃ gatam, kṣatriyāṇāṃ yuddhaṃ paramadharmam apy adharmaṃ manvānaṃ dharmabubhutsayā ca śaraṇāgataṃ pārtham uddiśya, ātmayāthātmyajñānena yuddhasya phalābhisandhirahitasyātmaprāptyupāyatājñānena ca vinā asya moho na śāmyati" iti matvā, bhagavatā paramapuruṣeṇa adhyātmaśāstrāvataraṇaṃ kṛtam / taduktam - "asthānasnehakāruṇyadharmādharmadhiyākulam / pārthaṃ prapannam uddiśya śāstrāvataraṇaṃ kṛtam" // iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं देहात्मनोर् याथात्म्याज्ञाननिमित्तशोकाविष्टम्, देहातिरिक्तात्मज्ञाननिमित्तं च धर्मं भाषमाणम्, परस्परविरुद्धगुणान्वितम्, उभयोस् सेनयोर् युद्धायोद्युक्तयोर् मध्ये अकस्मान् निरुद्योगं पार्थम् आलोक्य परमपुरुषः प्रहसन्न् इवेदम् उवाच परिहासवाक्यं वदन्न् इव आत्मपरमात्मयाथात्म्यतत्प्राप्त्युपायभूतकर्मयोगज्ञानयोगभक्तियोगगोचरं "न त्व् एवाहं जातु नासम्" इत्यारभ्य "अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः" इत्येतदन्तं वचनम् उवाचेत्यर्थः

evaṃ dehātmanor yāthātmyājñānanimittaśokāviṣṭam, dehātiriktātmajñānanimittaṃ ca dharmaṃ bhāṣamāṇam, parasparaviruddhaguṇānvitam, ubhayos senayor yuddhāyodyuktayor madhye akasmān nirudyogaṃ pārtham ālokya paramapuruṣaḥ prahasann ivedam uvāca parihāsavākyaṃ vadann iva ātmaparamātmayāthātmyatatprāptyupāyabhūtakarmayogajñānayogabhaktiyogagocaraṃ "na tv evāhaṃ jātu nāsam" ityārabhya "ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ" ityetadantaṃ vacanam uvācetyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशोच्यान् प्रति अनुशोचसि । "पतन्ति पितरो ह्य् एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः" इत्यादिकान् देहात्मस्वभावप्रज्ञानिमित्तवादांश् च भाषसे । देहात्मस्वभावज्ञानवतां नात्र किंचिच् छोकनिमित्तम् अस्ति । गतासून् देहान् अगतासून्; आत्मनश् च प्रति तत्स्वभावयाथात्म्यविदो न शोचन्ति । अतस् त्वयि विप्रतिषिद्धम् इदम् उपलभ्यते, यद् एतान् हनिष्यामीत्य् अनुशोचनम्, यच् च देहातिरिक्तात्मज्ञानकृतं धर्माधर्मभाषणम् । अतो देहस्वभावं च न जानासि, तदतिरिक्तम् आत्मानं च नित्यम्, तत्प्राप्त्युपायभूतं युद्धादिकं धर्मं च । इदं च युद्धं फलाभिसन्धिरहितम् आत्मयाथात्म्यावाप्त्युपायभूतम् । आत्मा हि न जन्माधीनसद्भावः; न मरणाधीनविनाशश् च, तस्य जन्ममरणयोर् अभावात् । अतः स न शोकस्थानम् । देहस् त्व् अचेतनः परिणामस्वभावः; तस्योत्पत्तिविनाशयोगः स्वाभाविक इति सो ऽपि न शोकस्थानम् इत्यभिप्रायः

aśocyān prati anuśocasi / "patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ" ityādikān dehātmasvabhāvaprajñānimittavādāṃś ca bhāṣase / dehātmasvabhāvajñānavatāṃ nātra kiṃcic chokanimittam asti / gatāsūn dehān agatāsūn; ātmanaś ca prati tatsvabhāvayāthātmyavido na śocanti / atas tvayi vipratiṣiddham idam upalabhyate, yad etān haniṣyāmīty anuśocanam, yac ca dehātiriktātmajñānakṛtaṃ dharmādharmabhāṣaṇam / ato dehasvabhāvaṃ ca na jānāsi, tadatiriktam ātmānaṃ ca nityam, tatprāptyupāyabhūtaṃ yuddhādikaṃ dharmaṃ ca / idaṃ ca yuddhaṃ phalābhisandhirahitam ātmayāthātmyāvāptyupāyabhūtam / ātmā hi na janmādhīnasadbhāvaḥ; na maraṇādhīnavināśaś ca, tasya janmamaraṇayor abhāvāt / ataḥ sa na śokasthānam / dehas tv acetanaḥ pariṇāmasvabhāvaḥ; tasyotpattivināśayogaḥ svābhāvika iti so 'pi na śokasthānam ityabhiprāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं सर्वेश्वरस् तावत्, अतः वर्तमानात् पूर्वस्मिन् अनादौ काले, न नासम् अपि त्व् आसम् । त्वन्मुखाश् चैते ईशितव्याः क्षेत्रज्ञाः न नासम्; अपि त्व् आसन् । अहं च यूयं च सर्वे वयम्, अतः परस्मिन् अनन्ते काले, न चैव न भविष्यामः; अपि तु भविष्याम एव । यथाहं सर्वेश्वरः परमात्मा नित्य इति नात्र संशयः, तथैव भवन्तः क्षेत्रज्ञा आत्मानो ऽपि नित्या एवेति मन्तव्याः एवं भगवतः सर्वेश्वराद् अत्मनाम्, परस्परं च, भेदः पारमार्थिक इति भगवतैवोक्तम् इति प्रतीयते; अज्ञानमोहितं प्रति तन्निवृत्तये पार्मार्थिकनित्यत्वोपदेशसमये अहम्, त्वम्, इमे, सर्वे, वयम् इति व्यपदेशात् । औपचारिकात्मभेदवादे हि आत्मभेदस्यातात्त्विकत्वेन तत्त्वोपदेशसमये भेदनिर्देशो न संगच्छते । भगवदुक्तात्मभेदः स्वाभाविक इति श्रुतिर् अप्य् आह, "नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्" इति । नित्यानां बहूनां चेतनानां य एको नित्यश् चेतनस् सन् कामान् विदधातीत्यर्थः । अज्ञानकृतभेददृष्टिवादे तु परमपुरुषस्य परमार्थदृष्तेर् निर्विशेषकूटस्थनित्यचैतन्यात्मयाथात्म्यसाक्षात्कारान् निवृत्ताज्ञानतत्कार्यतया अज्ञानकृतभेददर्शनं तन्मूलोपदेशादिव्यवहाराश् च न संगच्छन्ते । अथ परमपुरुषस्याधिगताद्वैतज्ञानस्य बाधितानुवृत्तिरूपम् इदं भेदज्ञानं दग्धपटादिवन् न बन्धकम् इत्य् उच्यते नैतद् उपपद्यते; मरीचिकाजलज्ञानादिकं हि बाधितम् अनुवर्तमानं न जलाहरणादिप्रवृत्तिहेतुः । एवम् अत्राप्य् अद्वैतज्ञानेन बाधितं भेदज्ञानम् अनुवर्तमानम् अपि मिथ्यार्थविषयत्वनिश्चयान् नोपदेशादिप्रवृत्तिहेतुर् भवति । न चेश्वरस्य पूर्वम् अज्ञस्य शास्त्राधिगततत्त्वज्ञानतया बाधितानुवृत्तिः शक्यते वक्तुम्; "यः सर्वज्ञः सर्ववित्", "परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च", "वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन" इति श्रुतिस्मृतिविरोधात् । किं च परमपुरुषश् च इदानींतनगुरुपरम्परा च, अद्वितीयात्मस्वरूपनिश्चये सति अनुवर्तमाने ऽपि भेदज्ञाने, स्वनिश्चयानुरूपम् अद्वितीयात्मज्ञानं कस्मा उपदिशतीति वक्तव्यम् ॥ प्रतिबिम्बवत्प्रतीयमानेभ्यो ऽर्जुनादिभ्य इति चेत् नैतद् उपपद्यते; न ह्य् अनुन्मत्तः को ऽपि मणिकृपाणदर्पणादिषु प्रतीयमानेषु स्वात्मप्रतिबिम्बेषु, तेषां स्वात्मनो ऽनन्यत्वं जानन्, तेभ्यः किम् अप्य् उपदिशति । बाधितानुवृत्तिर् अपि तैर् न शक्यते वक्तुम्; बाधकेनाद्वितीयात्मज्ञानेनात्मव्यतिरिक्तभेदज्ञानकारणस्यानादेर् विनष्टत्वात् । द्विचन्द्रज्ञानादौ तु चन्द्रैकत्वज्ञानेन पारमार्थिकतिमिरादिदोषस्य द्विचन्द्रज्ञानहेतोर् अविनष्टत्वाद् बाधितानुवृत्तिर् युक्ता; अनुवर्तमानम् अपि प्रबलप्रमाणबाधितत्वेनाकिंचित्करम् । इह तु भेदज्ञानस्य सविषयस्य सकारणस्यापारमार्थिकत्वेन वस्तुयाथात्म्यज्ञानविनष्टत्वान् न कथञ्चिद् अपि बाधितानुवृत्तिः संभवति । अतः सर्वेश्वरस्येदानींतनगुरुपरम्परायाश् च तत्त्वज्ञानम् अस्ति चेत्, भेददर्शनतत्कार्योपदेशाद्यसंभवः । नास्ति चेत्, अज्ञानस्य तद्धेतोः स्थितत्वेनाज्ञत्वाद् एव सुतराम् उपदेशो न संभवति ॥ किं च गुरोर् अद्वितीयात्मविज्ञानाद् एव ब्रह्माज्ञानस्य सकार्यस्य विनष्टत्वाच् शिष्यं प्रत्य् उपदेशो निष्प्रयोजनः । गुरुस् तज्ज्ञानं च कल्पितम् इति चेत्, शिष्यतज्ज्ञानयोर् अपि कल्पितत्वात् तद् अप्य् अनिवर्तकम् । कल्पितत्वे ऽपि पूर्वविरोधित्वेन निवर्तकम् इति चेत्, तद् अचार्यज्ञाने ऽपि समानम् इति तद् एव निवर्तकं भवतीत्य् उपदेशानर्थक्यम् एव इति कृतम् असमीचीनवादैः

ahaṃ sarveśvaras tāvat, ataḥ vartamānāt pūrvasmin anādau kāle, na nāsam api tv āsam / tvanmukhāś caite īśitavyāḥ kṣetrajñāḥ na nāsam; api tv āsan / ahaṃ ca yūyaṃ ca sarve vayam, ataḥ parasmin anante kāle, na caiva na bhaviṣyāmaḥ; api tu bhaviṣyāma eva / yathāhaṃ sarveśvaraḥ paramātmā nitya iti nātra saṃśayaḥ, tathaiva bhavantaḥ kṣetrajñā ātmāno 'pi nityā eveti mantavyāḥ evaṃ bhagavataḥ sarveśvarād atmanām, parasparaṃ ca, bhedaḥ pāramārthika iti bhagavataivoktam iti pratīyate; ajñānamohitaṃ prati tannivṛttaye pārmārthikanityatvopadeśasamaye aham, tvam, ime, sarve, vayam iti vyapadeśāt / aupacārikātmabhedavāde hi ātmabhedasyātāttvikatvena tattvopadeśasamaye bhedanirdeśo na saṃgacchate / bhagavaduktātmabhedaḥ svābhāvika iti śrutir apy āha, "nityo nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān" iti / nityānāṃ bahūnāṃ cetanānāṃ ya eko nityaś cetanas san kāmān vidadhātītyarthaḥ / ajñānakṛtabhedadṛṣṭivāde tu paramapuruṣasya paramārthadṛṣter nirviśeṣakūṭasthanityacaitanyātmayāthātmyasākṣātkārān nivṛttājñānatatkāryatayā ajñānakṛtabhedadarśanaṃ tanmūlopadeśādivyavahārāś ca na saṃgacchante / atha paramapuruṣasyādhigatādvaitajñānasya bādhitānuvṛttirūpam idaṃ bhedajñānaṃ dagdhapaṭādivan na bandhakam ity ucyate naitad upapadyate; marīcikājalajñānādikaṃ hi bādhitam anuvartamānaṃ na jalāharaṇādipravṛttihetuḥ / evam atrāpy advaitajñānena bādhitaṃ bhedajñānam anuvartamānam api mithyārthaviṣayatvaniścayān nopadeśādipravṛttihetur bhavati / na ceśvarasya pūrvam ajñasya śāstrādhigatatattvajñānatayā bādhitānuvṛttiḥ śakyate vaktum; "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit", "parāsya śaktir vividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca", "vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna / bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana" iti śrutismṛtivirodhāt / kiṃ ca paramapuruṣaś ca idānīṃtanaguruparamparā ca, advitīyātmasvarūpaniścaye sati anuvartamāne 'pi bhedajñāne, svaniścayānurūpam advitīyātmajñānaṃ kasmā upadiśatīti vaktavyam // pratibimbavatpratīyamānebhyo 'rjunādibhya iti cet naitad upapadyate; na hy anunmattaḥ ko 'pi maṇikṛpāṇadarpaṇādiṣu pratīyamāneṣu svātmapratibimbeṣu, teṣāṃ svātmano 'nanyatvaṃ jānan, tebhyaḥ kim apy upadiśati / bādhitānuvṛttir api tair na śakyate vaktum; bādhakenādvitīyātmajñānenātmavyatiriktabhedajñānakāraṇasyānāder vinaṣṭatvāt / dvicandrajñānādau tu candraikatvajñānena pāramārthikatimirādidoṣasya dvicandrajñānahetor avinaṣṭatvād bādhitānuvṛttir yuktā; anuvartamānam api prabalapramāṇabādhitatvenākiṃcitkaram / iha tu bhedajñānasya saviṣayasya sakāraṇasyāpāramārthikatvena vastuyāthātmyajñānavinaṣṭatvān na kathañcid api bādhitānuvṛttiḥ saṃbhavati / ataḥ sarveśvarasyedānīṃtanaguruparamparāyāś ca tattvajñānam asti cet, bhedadarśanatatkāryopadeśādyasaṃbhavaḥ / nāsti cet, ajñānasya taddhetoḥ sthitatvenājñatvād eva sutarām upadeśo na saṃbhavati // kiṃ ca guror advitīyātmavijñānād eva brahmājñānasya sakāryasya vinaṣṭatvāc śiṣyaṃ praty upadeśo niṣprayojanaḥ / gurus tajjñānaṃ ca kalpitam iti cet, śiṣyatajjñānayor api kalpitatvāt tad apy anivartakam / kalpitatve 'pi pūrvavirodhitvena nivartakam iti cet, tad acāryajñāne 'pi samānam iti tad eva nivartakaṃ bhavatīty upadeśānarthakyam eva iti kṛtam asamīcīnavādaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन् देहे वर्तमानस्य देहिनः कौमारावस्थां विहाय यौवनाद्यवस्थाप्राप्तौ आत्मनः स्थिरत्वबुद्ध्या यथा आत्मा नष्ट इति न शोचति, देहाद् देहान्तरप्राप्ताव् अपि तथैव स्थिर आत्मेति बुद्धिमान् न शोचति । अत आत्मनां नित्यत्वाद् आत्मनो न शोकस्थानम्

ekasmin dehe vartamānasya dehinaḥ kaumārāvasthāṃ vihāya yauvanādyavasthāprāptau ātmanaḥ sthiratvabuddhyā yathā ātmā naṣṭa iti na śocati, dehād dehāntaraprāptāv api tathaiva sthira ātmeti buddhimān na śocati / ata ātmanāṃ nityatvād ātmano na śokasthānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः साश्रयाः तन्मात्राकार्यत्वान् मात्रा इत्य् उच्यन्ते । श्रोत्रादिभिस् तेषां स्पर्शाः शीतोष्णमृदुपरुषादिरूपसुखदुःखदाः भवन्ति । शीतोष्णशब्दः प्रदर्शनार्थः । तान् धैर्येण यावद्युद्धादिशास्त्रीयकर्मसमाप्ति तितिक्षस्व । ते चागमापायित्वाद् धैर्यवताम् क्षन्तुं योग्याः । अनित्याश् च ते । बन्धहेतुभूतकर्मनाशे सति आगमापायित्वेनापि न वर्तन्ते इत्यर्थः

śabdasparśarūparasagandhāḥ sāśrayāḥ tanmātrākāryatvān mātrā ity ucyante / śrotrādibhis teṣāṃ sparśāḥ śītoṣṇamṛduparuṣādirūpasukhaduḥkhadāḥ bhavanti / śītoṣṇaśabdaḥ pradarśanārthaḥ / tān dhairyeṇa yāvadyuddhādiśāstrīyakarmasamāpti titikṣasva / te cāgamāpāyitvād dhairyavatām kṣantuṃ yogyāḥ / anityāś ca te / bandhahetubhūtakarmanāśe sati āgamāpāyitvenāpi na vartante ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं पुरुषं धैर्ययुक्तम् अवर्जनीयदुःखं सुखवन् मन्यमानम्, अमृतत्वसाधनतया स्ववर्णोचितं युद्धादिकर्म अनभिसंहितफलं कुर्वाणं तदन्तर्गताः शस्त्रपातादिमृदुक्रूरस्पर्शाः न व्यथयन्ति; स एवामृतत्वं साधयति । न त्वादृशो दुःखासहिष्णुर् इत्यर्थः । आत्मनां नित्यत्वाद् एतावद् अत्र कर्तव्यम् इत्यर्थः

yaṃ puruṣaṃ dhairyayuktam avarjanīyaduḥkhaṃ sukhavan manyamānam, amṛtatvasādhanatayā svavarṇocitaṃ yuddhādikarma anabhisaṃhitaphalaṃ kurvāṇaṃ tadantargatāḥ śastrapātādimṛdukrūrasparśāḥ na vyathayanti; sa evāmṛtatvaṃ sādhayati / na tvādṛśo duḥkhāsahiṣṇur ityarthaḥ / ātmanāṃ nityatvād etāvad atra kartavyam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतः देहस्य सद्भावो न विद्यते । सतश् चात्मनो नासद्भावः । उभयोः देहात्मनोर् उपलभ्यमानयोर् यथोपलब्धि तत्त्वदर्शिभिर् अन्तो दृष्टः निर्णयान्तत्वान् निरूपणस्य निर्णय इह अन्तशब्देनोच्यते । देहस्याचिद्वस्तुनो ऽसत्त्वम् एव स्वरूपम्; आत्मनश् चेतनस्य सत्त्वम् एव स्वरूपम् इति निर्णयो दृष्ट इत्यर्थः । विनाशस्वभावो ह्य् असत्त्वम् । अविनाशस्वभावश् च सत्त्वम् । यथा उक्तं भगवता पराशरेण, "तस्मान् न विज्ञानम् ऋते ऽस्ति किंचित् क्वचित् कदाचिद् द्विज वस्तुजातम्", "सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यम् असत्यम् अन्यत्", "अनाशी परमार्थश् च प्राज्ञैर् अभ्युपगम्यते । तत् तु नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम्", "यत् तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञाम् उपैति वै । परिणामादिसंभूतां तद् वस्तु नृप तच् च किम्" इति । अत्रापि "अन्तवन्त इमे देहाः", "अविनाशि तु तद् विद्धि" इति ह्य् उच्यते । तद् एव सत्त्वासत्त्वव्यपदेशहेतुर् इति गम्यते ॥ अत्र तु सत्कार्यवादस्याप्रस्तुतत्वान् न तत्परो ऽयं श्लोकः; देहात्मस्वभावाज्ञानमोहितस्य तन्मोहशान्तये ह्य् उभयोर् नाशित्वानाशित्वरूपस्वभावविवेक एव वक्तव्यः । स एव "गतासून् अगतासून्" इति च प्रस्तुतः । स एव च, "अविनाशि तु तद् विद्धि", "अन्तवन्त इमे देहाः" इति अनन्तरम् उपपाद्यते । अतो यथा उक्त एवार्थः

asataḥ dehasya sadbhāvo na vidyate / sataś cātmano nāsadbhāvaḥ / ubhayoḥ dehātmanor upalabhyamānayor yathopalabdhi tattvadarśibhir anto dṛṣṭaḥ nirṇayāntatvān nirūpaṇasya nirṇaya iha antaśabdenocyate / dehasyācidvastuno 'sattvam eva svarūpam; ātmanaś cetanasya sattvam eva svarūpam iti nirṇayo dṛṣṭa ityarthaḥ / vināśasvabhāvo hy asattvam / avināśasvabhāvaś ca sattvam / yathā uktaṃ bhagavatā parāśareṇa, "tasmān na vijñānam ṛte 'sti kiṃcit kvacit kadācid dvija vastujātam", "sadbhāva evaṃ bhavato mayokto jñānaṃ yathā satyam asatyam anyat", "anāśī paramārthaś ca prājñair abhyupagamyate / tat tu nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam", "yat tu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñām upaiti vai / pariṇāmādisaṃbhūtāṃ tad vastu nṛpa tac ca kim" iti / atrāpi "antavanta ime dehāḥ", "avināśi tu tad viddhi" iti hy ucyate / tad eva sattvāsattvavyapadeśahetur iti gamyate // atra tu satkāryavādasyāprastutatvān na tatparo 'yaṃ ślokaḥ; dehātmasvabhāvājñānamohitasya tanmohaśāntaye hy ubhayor nāśitvānāśitvarūpasvabhāvaviveka eva vaktavyaḥ / sa eva "gatāsūn agatāsūn" iti ca prastutaḥ / sa eva ca, "avināśi tu tad viddhi", "antavanta ime dehāḥ" iti anantaram upapādyate / ato yathā ukta evārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अत्मतत्त्वम् अविनाशीति विद्धि, येन आत्मतत्त्वेन चेतनेन तद्व्यतिरिक्तम् इदम् अचेतनतत्त्वं सर्वं ततं व्याप्तम् । व्यापकत्वेन निरतिशयसूक्ष्मत्वाद् आत्मनो विनाशानर्हस्य तद्व्यतिरिक्तो न कश्चित् पदार्थो विनाशम् कर्तुम् अर्हति, तद्व्याप्यतया तस्मात् स्थूलत्वात् । नाशकं हि शस्त्रजलाग्निवाय्वादिकं नाश्यं व्याप्य शिथिलीकरोति । मुद्रादयो ऽपि हि वेगवत् संयोगेन वायुम् उत्पाद्य तद्द्वारेण नाशयन्ति । अत आत्मतत्त्वम् अविनाशि

tad atmatattvam avināśīti viddhi, yena ātmatattvena cetanena tadvyatiriktam idam acetanatattvaṃ sarvaṃ tataṃ vyāptam / vyāpakatvena niratiśayasūkṣmatvād ātmano vināśānarhasya tadvyatirikto na kaścit padārtho vināśam kartum arhati, tadvyāpyatayā tasmāt sthūlatvāt / nāśakaṃ hi śastrajalāgnivāyvādikaṃ nāśyaṃ vyāpya śithilīkaroti / mudrādayo 'pi hi vegavat saṃyogena vāyum utpādya taddvāreṇa nāśayanti / ata ātmatattvam avināśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"दिह उपचये" इत्युपचयरूपा इमे देहा अन्तवन्तः विनाशस्वभावाः । उपचयात्मका हि घटादयो ऽन्तवन्तो दृष्टाः । नित्यस्य शरीरिणः कर्मफलभोगार्थतया भूतसंघातरूपा देहाः, "पुण्यः पुण्येन" इत्यादिशास्त्रैर् उक्ताः कर्मावसानविनाशिनः । आत्मा त्व् अविनाशी; कुतः ? अप्रमेयत्वात् । न ह्य् आत्मा प्रमेयतयोपलभ्यते, अपि तु प्रमातृतया । तथा च वक्ष्यते, "एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः" इति । न चानेकोपचयात्मक आत्मोपलभयते, सर्वत्र देहे "अहम् इदं जानामि" इति देहस्य चान्यस्य च प्रमातृतयैकरूपेणोपलब्धेः । न च देहादेर् इव प्रदेशभेदे प्रमातुर् आकारभेद उपलभ्यते । अत एकरूपत्वेन अनुपचयात्मकत्वात् प्रमातृत्वाद् व्यापकत्वाच् च आत्मा नित्यः । देहस् तु उपचयात्मकत्वात्, शरीरिणः कर्मफलभोगार्थत्वात्, अनेकरूपत्वात्, व्याप्यत्वाच् च विनाशी । तस्माद् देहस्य विनाशस्वभावत्वाद् अत्मनो नित्यत्वाच् च उभयाव् अपि न शोकस्थानम् इति, शस्त्रपातादिपुरुषस्पर्शान् अवर्जनीयान् स्वगतान् अन्यगतांश् च घैर्येण सोढ्वा अमृतत्वप्राप्तये अनभिसंहितफलं युद्धाख्यं कर्मारभस्व

"diha upacaye" ityupacayarūpā ime dehā antavantaḥ vināśasvabhāvāḥ / upacayātmakā hi ghaṭādayo 'ntavanto dṛṣṭāḥ / nityasya śarīriṇaḥ karmaphalabhogārthatayā bhūtasaṃghātarūpā dehāḥ, "puṇyaḥ puṇyena" ityādiśāstrair uktāḥ karmāvasānavināśinaḥ / ātmā tv avināśī; kutaḥ ? aprameyatvāt / na hy ātmā prameyatayopalabhyate, api tu pramātṛtayā / tathā ca vakṣyate, "etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ" iti / na cānekopacayātmaka ātmopalabhayate, sarvatra dehe "aham idaṃ jānāmi" iti dehasya cānyasya ca pramātṛtayaikarūpeṇopalabdheḥ / na ca dehāder iva pradeśabhede pramātur ākārabheda upalabhyate / ata ekarūpatvena anupacayātmakatvāt pramātṛtvād vyāpakatvāc ca ātmā nityaḥ / dehas tu upacayātmakatvāt, śarīriṇaḥ karmaphalabhogārthatvāt, anekarūpatvāt, vyāpyatvāc ca vināśī / tasmād dehasya vināśasvabhāvatvād atmano nityatvāc ca ubhayāv api na śokasthānam iti, śastrapātādipuruṣasparśān avarjanīyān svagatān anyagatāṃś ca ghairyeṇa soḍhvā amṛtatvaprāptaye anabhisaṃhitaphalaṃ yuddhākhyaṃ karmārabhasva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एनम् उक्तस्वभावम् आत्मानं प्रति, हन्तारं हननहेतुं कम् अपि यो मन्यते; यश् चैनं केनापि हेतुना हतं मन्यते; ताव् उभौ न विजानीतः, उक्तैर् हेतुभिर् अस्य नित्यत्वाद् एव एनम् अयं न हन्ति अस्यायं हननहेतुर् न भवति । अत एव चायम् आत्मा न हन्यते । हन्तिधातुर् अप्य् आत्मकर्मकः शरीरवियोगकरणवाची । "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि", "ब्राह्मणो न हन्तव्यः" इत्यादीन्य् अपि शास्त्राणि अविहितशरीरवियोगकरणविषयाणि

enam uktasvabhāvam ātmānaṃ prati, hantāraṃ hananahetuṃ kam api yo manyate; yaś cainaṃ kenāpi hetunā hataṃ manyate; tāv ubhau na vijānītaḥ, uktair hetubhir asya nityatvād eva enam ayaṃ na hanti asyāyaṃ hananahetur na bhavati / ata eva cāyam ātmā na hanyate / hantidhātur apy ātmakarmakaḥ śarīraviyogakaraṇavācī / "na hiṃsyāt sarvā bhūtāni", "brāhmaṇo na hantavyaḥ" ityādīny api śāstrāṇi avihitaśarīraviyogakaraṇaviṣayāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तैर् एव हेतुभिर् नित्यत्वेनापरिणामित्वाद् आत्मनो जननमरणादयः सर्व एवाचेतनदेहधर्मा न सन्तीत्य् उच्यते । तत्र जायते, म्रियते इति वर्तमानतया सर्वेषु देहेषु सर्वैर् अनुभूयमाने जननमरणे कदाचिद् अप्य् आत्मानं न स्पृशतः । नायं भूत्वा भविता वा न भूयः अयं कल्पादौ भूत्वा भूयः कल्पान्ते च न न भविता; केषुचित् प्रजापतिप्रभृतिदेहेष्व् आगमेनोपलभ्यमानं कल्पादौ जननं कल्पान्ते च मरणम् आत्मानं न स्पृशतीत्यर्थः । अतः सर्वदेहगत आत्मा अजः, अत एव नित्यः । शाश्वतः प्रकृतिवदविशदसततपरिणामैर् अपि नान्वीयते, पुराणः पुरापि नवः; सर्वदा अपूर्ववद् अनुभाव्य इत्यर्थः । अतः शरीरे हन्यमाने न हन्यते ऽयम् आत्मा

uktair eva hetubhir nityatvenāpariṇāmitvād ātmano jananamaraṇādayaḥ sarva evācetanadehadharmā na santīty ucyate / tatra jāyate, mriyate iti vartamānatayā sarveṣu deheṣu sarvair anubhūyamāne jananamaraṇe kadācid apy ātmānaṃ na spṛśataḥ / nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ ayaṃ kalpādau bhūtvā bhūyaḥ kalpānte ca na na bhavitā; keṣucit prajāpatiprabhṛtideheṣv āgamenopalabhyamānaṃ kalpādau jananaṃ kalpānte ca maraṇam ātmānaṃ na spṛśatītyarthaḥ / ataḥ sarvadehagata ātmā ajaḥ, ata eva nityaḥ / śāśvataḥ prakṛtivadaviśadasatatapariṇāmair api nānvīyate, purāṇaḥ purāpi navaḥ; sarvadā apūrvavad anubhāvya ityarthaḥ / ataḥ śarīre hanyamāne na hanyate 'yam ātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अविनाशित्वेनाजत्वेन व्ययानर्हत्वेन च नित्यम् एनम् आत्मानं यः पुरुषो वेद, स पुरुषो देवमनुष्यतिर्यक्स्थावरशरीरावस्थितेष्व् आत्मसु कम् अप्य् आत्मानं कथं घातयति ? कं वा कथं हन्ति । कथं नाशयति; कथं वा तत्प्रयोजको भवतीत्यर्थः । एतान् आत्मनो घातयामि हन्मीत्य् अनुशोचनम् आत्मस्वरूपयाथात्म्याज्ञानमूलम् एवेत्यभिप्रायः

evam avināśitvenājatvena vyayānarhatvena ca nityam enam ātmānaṃ yaḥ puruṣo veda, sa puruṣo devamanuṣyatiryaksthāvaraśarīrāvasthiteṣv ātmasu kam apy ātmānaṃ kathaṃ ghātayati ? kaṃ vā kathaṃ hanti / kathaṃ nāśayati; kathaṃ vā tatprayojako bhavatītyarthaḥ / etān ātmano ghātayāmi hanmīty anuśocanam ātmasvarūpayāthātmyājñānamūlam evetyabhiprāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मयुद्धे शरीरं त्यजतां त्यक्तशरीराद् अधिकतरकल्याणशरीरग्रहणं शास्त्राद् अवगम्यत इति जीर्णानि वासांसि विहाय नवानि कल्याणानि वासांसि गृह्णताम् इव हर्षनिमित्तम् एवात्रोपलभ्यते

dharmayuddhe śarīraṃ tyajatāṃ tyaktaśarīrād adhikatarakalyāṇaśarīragrahaṇaṃ śāstrād avagamyata iti jīrṇāni vāsāṃsi vihāya navāni kalyāṇāni vāsāṃsi gṛhṇatām iva harṣanimittam evātropalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदनादियोग्यानि वस्तूनि यैः प्रमाणैर् व्यज्यन्ते; तैर् अयम् आत्मा न व्यज्यत इत्य् अव्यक्तः; अतः छेद्यादिविसजातीयः । अचिन्त्यश् च सर्ववस्तुविजातीयत्वेन तत्तत्स्वभावयुक्ततया चिन्तयितुम् अपि नार्हः; अतश् चाविकार्यः विकारानर्हः । तस्माद् उक्तलक्षणम् एनम् आत्मानं विदित्वा तत्कृते नानुशोचितुम् अर्हसि

chedanādiyogyāni vastūni yaiḥ pramāṇair vyajyante; tair ayam ātmā na vyajyata ity avyaktaḥ; ataḥ chedyādivisajātīyaḥ / acintyaś ca sarvavastuvijātīyatvena tattatsvabhāvayuktatayā cintayitum api nārhaḥ; ataś cāvikāryaḥ vikārānarhaḥ / tasmād uktalakṣaṇam enam ātmānaṃ viditvā tatkṛte nānuśocitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नित्यजातं नित्यमृतं देहम् एवैनम् आत्मानं मनुषे, न देहातिरिक्तम् उक्तलक्षणम्; तथापि एवम् अतिमात्रं न शोचितुम् अर्हसि; परिणामस्वभावस्य देहस्योत्पत्तिविनाशयोर् अवर्जनीयत्वात्

atha nityajātaṃ nityamṛtaṃ deham evainam ātmānaṃ manuṣe, na dehātiriktam uktalakṣaṇam; tathāpi evam atimātraṃ na śocitum arhasi; pariṇāmasvabhāvasya dehasyotpattivināśayor avarjanīyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पन्नस्य विनाशो ध्रुवः अवर्जनीय उपलभ्यते; तथा विनष्टस्यापि जन्म अवर्जनीयम् । कथम् इदम् उपपद्यते विनष्टस्योत्पत्तिर् इति; सत एवोत्पत्त्युपलब्धेः, असतश् चानुपलब्धेः । उत्पत्तिविनाशादयः सतो द्रव्यस्यावस्थाविशेषाः । तन्तुप्रभृतीनि हि द्रव्याणि सन्त्य् एव रचनाविशेषयुक्तानि पटादीन्य् उच्यन्ते । असत्कार्यवादिनाप्य् एतावद् एवोपलभ्यते । न हि तत्र तन्तुसंस्थानविशेषातिरेकेण द्रव्यान्तरं प्रतीयते । कारकव्यापारनामान्तरभजनव्यवहारविशेषाणाम् एतावतैवोपपत्तेः न द्रव्यान्तरकल्पना युक्ता । अतो उत्पत्तिविनाशादयः सतो द्रव्यस्यावस्थाविशेषाः । उत्पत्त्याख्याम् अवस्थाम् उपयातस्य द्रव्यस्य तद्विरोध्यवस्थान्तरप्राप्तिर् विनाश इत्य् उच्यते । मृद्द्रव्यस्य पिण्डत्वघटत्वकपालत्वचूर्णत्वादिवत् परिणामिद्रव्यस्य परिणामपरम्परा अवर्जनीया । तत्र पूर्वावस्थस्य द्रव्यस्योत्तरावस्थाप्राप्तिर् विनाशः । सैव तदवस्थस्य चोत्पत्तिः । एवम् उत्पत्तिविनाशाख्यपरिणामपरम्परा परिणामिनो द्रव्यस्यापरिहार्येति न तत्र शोचितुम् अर्हसि

utpannasya vināśo dhruvaḥ avarjanīya upalabhyate; tathā vinaṣṭasyāpi janma avarjanīyam / katham idam upapadyate vinaṣṭasyotpattir iti; sata evotpattyupalabdheḥ, asataś cānupalabdheḥ / utpattivināśādayaḥ sato dravyasyāvasthāviśeṣāḥ / tantuprabhṛtīni hi dravyāṇi santy eva racanāviśeṣayuktāni paṭādīny ucyante / asatkāryavādināpy etāvad evopalabhyate / na hi tatra tantusaṃsthānaviśeṣātirekeṇa dravyāntaraṃ pratīyate / kārakavyāpāranāmāntarabhajanavyavahāraviśeṣāṇām etāvataivopapatteḥ na dravyāntarakalpanā yuktā / ato utpattivināśādayaḥ sato dravyasyāvasthāviśeṣāḥ / utpattyākhyām avasthām upayātasya dravyasya tadvirodhyavasthāntaraprāptir vināśa ity ucyate / mṛddravyasya piṇḍatvaghaṭatvakapālatvacūrṇatvādivat pariṇāmidravyasya pariṇāmaparamparā avarjanīyā / tatra pūrvāvasthasya dravyasyottarāvasthāprāptir vināśaḥ / saiva tadavasthasya cotpattiḥ / evam utpattivināśākhyapariṇāmaparamparā pariṇāmino dravyasyāparihāryeti na tatra śocitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्यादीनि भूतानि सन्त्य् एव द्रव्याणि अनुपलब्धपूर्वावस्थानि उपलब्धमनुष्यत्वादिमध्यमावस्थानि अनुपलब्धोत्तरावस्थानि स्वेषु स्वभावेषु वर्तन्त इति न तत्र परिदेवनानिमित्तम् अस्ति

manuṣyādīni bhūtāni santy eva dravyāṇi anupalabdhapūrvāvasthāni upalabdhamanuṣyatvādimadhyamāvasthāni anupalabdhottarāvasthāni sveṣu svabhāveṣu vartanta iti na tatra paridevanānimittam asti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तस्वभावं स्वेतरसमस्तवस्तुविसजातीयतया आश्चर्यवद् अस्थितम् अनन्तेषु जन्तुषु महता तपसा क्षीणपापः उपचितपुण्यः कश्चित् पश्यति । तथाविधः कश्चित् परस्मै वदति । एवं कश्चिद् एव शृणोति । श्रुत्वाप्य् एनं यथावद् अवस्थितं तत्त्वतो न कश्चिद् वेद । चकाराद् द्रष्टृवक्तृश्रोतृष्व् अपि तत्त्वतो दर्शनं तत्त्वतो वचनं तत्त्वतश् श्रवणं दुर्लभम् इत्युक्तं भवति

evam uktasvabhāvaṃ svetarasamastavastuvisajātīyatayā āścaryavad asthitam ananteṣu jantuṣu mahatā tapasā kṣīṇapāpaḥ upacitapuṇyaḥ kaścit paśyati / tathāvidhaḥ kaścit parasmai vadati / evaṃ kaścid eva śṛṇoti / śrutvāpy enaṃ yathāvad avasthitaṃ tattvato na kaścid veda / cakārād draṣṭṛvaktṛśrotṛṣv api tattvato darśanaṃ tattvato vacanaṃ tattvataś śravaṇaṃ durlabham ityuktaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य देवादिदेहिनो देहे वध्यमाने ऽप्य् अयं देही नित्यम् अवध्यो मन्तव्यः । तस्मात् सर्वाणि देवादिस्थावरान्तानि भूतानि विषमाकाराण्य् अप्य् उक्तेन स्वभावेन स्वरूपतस् समानानि नित्यानि च । देहगतं तु वैषम्यम् अनित्यत्वं च । ततो देवादीनि सर्वाणि भूतान्य् उद्दिश्य न शोचितुम् अर्हसि; न केवलं भीष्मादीन् प्रति

sarvasya devādidehino dehe vadhyamāne 'py ayaṃ dehī nityam avadhyo mantavyaḥ / tasmāt sarvāṇi devādisthāvarāntāni bhūtāni viṣamākārāṇy apy uktena svabhāvena svarūpatas samānāni nityāni ca / dehagataṃ tu vaiṣamyam anityatvaṃ ca / tato devādīni sarvāṇi bhūtāny uddiśya na śocitum arhasi; na kevalaṃ bhīṣmādīn prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चेदं प्रारब्धं युद्धं प्राणिमारणम् अपि अग्नीषोमीयादिवत् स्वधर्मम् अवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि । धर्म्यान् न्यायतः प्रवृत्ताद् युद्धाद् अन्यन् न हि क्षत्रियस्य श्रेयो विद्यते । "शौर्यं तेजो धृतिर् दाक्ष्यं युद्धे चाप्य् अपलायनम् । दानम् ईश्वरभावश् च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ " इति हि वक्ष्यते । अग्नीषोमीयादिषु च न हिंसा पशोः, निहीनतरच्छागादिदेहपरित्यागपूर्वक कल्याणतरदेहस्वर्गादिप्रापकत्वश्रुतेः संज्ञपनस्य । "न वा उ एतन् म्रियसे न रिष्यसि देवां इदेषि पथिभिस् सुरेभिः । यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृतः तत्र त्वा देवस् सविता दधातु" इति हि श्रूयते । इह च युद्धे मृतानां कल्याणतरदेहप्राप्तिर् उक्ता, "वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति" इत्यादिना । अतः, चिकित्सकशल्यादिकर्म आतुरस्येव, अस्य रक्षणम् एवाग्नीषोमीयादिषु संज्ञपनम्

api cedaṃ prārabdhaṃ yuddhaṃ prāṇimāraṇam api agnīṣomīyādivat svadharmam avekṣya na vikampitum arhasi / dharmyān nyāyataḥ pravṛttād yuddhād anyan na hi kṣatriyasya śreyo vidyate / "śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam / dānam īśvarabhāvaś ca kṣātraṃ karma svabhāvajam // " iti hi vakṣyate / agnīṣomīyādiṣu ca na hiṃsā paśoḥ, nihīnataracchāgādidehaparityāgapūrvaka kalyāṇataradehasvargādiprāpakatvaśruteḥ saṃjñapanasya / "na vā u etan mriyase na riṣyasi devāṃ ideṣi pathibhis surebhiḥ / yatra yanti sukṛto nāpi duṣkṛtaḥ tatra tvā devas savitā dadhātu" iti hi śrūyate / iha ca yuddhe mṛtānāṃ kalyāṇataradehaprāptir uktā, "vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti" ityādinā / ataḥ, cikitsakaśalyādikarma āturasyeva, asya rakṣaṇam evāgnīṣomīyādiṣu saṃjñapanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयत्नोपनतम् इदं निरतिशयसुखोपायभूतं निर्विघ्नम् ईदृशं युद्धं सुखिनः पुण्यवन्तः क्षत्रिया लभन्ते

ayatnopanatam idaṃ niratiśayasukhopāyabhūtaṃ nirvighnam īdṛśaṃ yuddhaṃ sukhinaḥ puṇyavantaḥ kṣatriyā labhante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ क्षत्रियस्य स्वधर्मभूतम् इमम् आरब्धं संग्रामं मोहान् न करिष्यसि चेत् ततः प्रारब्धस्य धर्मस्याकरणात् स्वधर्मफलं निरतिशयसुखम्, विजयेन निरतिशयां च कीर्तिं हित्वा पापं निरतिशयम् अवाप्स्यसि

atha kṣatriyasya svadharmabhūtam imam ārabdhaṃ saṃgrāmaṃ mohān na kariṣyasi cet tataḥ prārabdhasya dharmasyākaraṇāt svadharmaphalaṃ niratiśayasukham, vijayena niratiśayāṃ ca kīrtiṃ hitvā pāpaṃ niratiśayam avāpsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते केवलं निरतिशयसुखकीर्तिहानिमात्रम् । "पार्थो युद्धे प्रारब्धे पलायितः" इति अव्ययां सर्वदेशकालव्यापिनीम् अकीर्तिं च समर्थानि असमर्थान्य् अपि सर्वाणि भूतानि कथयिष्यन्ति । ततः किम् इति चेत् शैर्यवीर्यपराक्रमादिभिस् सर्वसंभावितस्य तद्विपर्ययजा ह्य् अकीर्तिः मरणाद् अतिरिच्यते । एवंविधाया अकीर्तेर् मरणम् एव तव श्रेय इत्यर्थः

na te kevalaṃ niratiśayasukhakīrtihānimātram / "pārtho yuddhe prārabdhe palāyitaḥ" iti avyayāṃ sarvadeśakālavyāpinīm akīrtiṃ ca samarthāni asamarthāny api sarvāṇi bhūtāni kathayiṣyanti / tataḥ kim iti cet śairyavīryaparākramādibhis sarvasaṃbhāvitasya tadviparyayajā hy akīrtiḥ maraṇād atiricyate / evaṃvidhāyā akīrter maraṇam eva tava śreya ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां कर्णदुर्योधनादीनां महारथानाम् इतः पूर्वं त्वं शूरो वैरीति बहुमतो भूत्वा, इदानीं युद्धे समुपस्थिते निवृत्तव्यापारतया लाघवं सुग्रहतां यास्यसि, ते महारथास् त्वां भयाद् युद्धाद् उपरतं मंस्यन्ते । शूराणां हि वैरिणां शत्रुभयाद् र्ते बन्धुस्नेहादिना युद्धाद् उपरतिर् नोपपद्यते

yeṣāṃ karṇaduryodhanādīnāṃ mahārathānām itaḥ pūrvaṃ tvaṃ śūro vairīti bahumato bhūtvā, idānīṃ yuddhe samupasthite nivṛttavyāpāratayā lāghavaṃ sugrahatāṃ yāsyasi, te mahārathās tvāṃ bhayād yuddhād uparataṃ maṃsyante / śūrāṇāṃ hi vairiṇāṃ śatrubhayād rte bandhusnehādinā yuddhād uparatir nopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूराणां अस्माकं सन्निधौ कथम् अयं पार्थः क्षणम् अपि स्थातुं शक्नुयात्, अस्मत्सन्निधानाद् अन्यत्र ह्य् अस्य सामर्थ्यम् इति तव सामर्थ्यं निन्दन्तः शूराणाम् अवाच्यवादांश् च बहून् वदिष्यन्ति तव शत्रवो धार्तराष्ट्राः; ततो ऽधिकतरं दुःखं किं तव ? एवंविधावाच्यश्रवणान् मरणम् एव श्रेय इति त्वम् एव मंस्यसे

śūrāṇāṃ asmākaṃ sannidhau katham ayaṃ pārthaḥ kṣaṇam api sthātuṃ śaknuyāt, asmatsannidhānād anyatra hy asya sāmarthyam iti tava sāmarthyaṃ nindantaḥ śūrāṇām avācyavādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tava śatravo dhārtarāṣṭrāḥ; tato 'dhikataraṃ duḥkhaṃ kiṃ tava ? evaṃvidhāvācyaśravaṇān maraṇam eva śreya iti tvam eva maṃsyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मयुद्धे परैर् हतश् चेत्, तत एव परमनिःश्रेयसं प्राप्स्यसि; परान् वा हत्वा अकण्टकं राज्यं भोक्ष्यसे; अनभिसंहितफलस्य युद्धाख्यस्य धर्मस्य परमनिःश्रेयसोपायत्वात् तच् च परमनिःश्रेयसं प्राप्स्यसि; तस्माद् युद्धायोद्योगः परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षसाधनम् इति निश्चित्य तदर्थम् उत्तिष्ठ । कुन्तीपुत्रस्य तवैतद् एव युक्तम् इत्यभिप्रायः

dharmayuddhe parair hataś cet, tata eva paramaniḥśreyasaṃ prāpsyasi; parān vā hatvā akaṇṭakaṃ rājyaṃ bhokṣyase; anabhisaṃhitaphalasya yuddhākhyasya dharmasya paramaniḥśreyasopāyatvāt tac ca paramaniḥśreyasaṃ prāpsyasi; tasmād yuddhāyodyogaḥ paramapuruṣārthalakṣaṇamokṣasādhanam iti niścitya tadartham uttiṣṭha / kuntīputrasya tavaitad eva yuktam ityabhiprāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं देहातिरिक्तम् अस्पृष्टसमस्तदेहस्वभावं नित्यम् आत्मानं ज्ञात्वा युद्धे चावर्जनीयशस्त्रपातादिनिमित्तसुखदुःखार्थलाभालाभजयपराजयेष्व् अविकृतबुद्धिः स्वर्गादिफलाभिसन्धिरहितः केवलकार्यबुद्ध्या युद्धम् आरभस्व । एवं कुर्वाणो न पापम् अवाप्स्यसि पापं दुःखरूपं संसारं नावाप्स्यसि; संसारबन्धान् मोक्ष्यसे इत्यर्थः

evaṃ dehātiriktam aspṛṣṭasamastadehasvabhāvaṃ nityam ātmānaṃ jñātvā yuddhe cāvarjanīyaśastrapātādinimittasukhaduḥkhārthalābhālābhajayaparājayeṣv avikṛtabuddhiḥ svargādiphalābhisandhirahitaḥ kevalakāryabuddhyā yuddham ārabhasva / evaṃ kurvāṇo na pāpam avāpsyasi pāpaṃ duḥkharūpaṃ saṃsāraṃ nāvāpsyasi; saṃsārabandhān mokṣyase ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्या बुद्धिः; बुद्ध्यावधारणीयम् आत्मतत्त्वं साङ्ख्यम् । ज्ञातव्ये आत्मतत्त्वे तज्ज्ञानाय या बुद्धिर् अभिधेया "न त्व् एवाहम्" इत्य् आरभ्य "तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि" इत्यन्तेन सैषा ते ऽभिहिता । आत्मज्ञानपूर्वकमोक्षसाधनभूतकर्मानुष्ठाने यो बुद्धियोगो वक्तव्यः, स इह योगशब्देनोच्यते । "दूरेण ह्य् अवरं कर्म बुद्धियोगात्" इति हि वक्ष्यते । तत्र योगे या बुद्धिर् वक्तव्या, ताम् इमाम् अभिधीयमानां शृणु, यया बुद्ध्या युक्तः कर्मबन्धं प्रहास्यसि । कर्मणा बन्धः कर्मबन्धः; संसारबन्ध इत्यर्थः

saṅkhyā buddhiḥ; buddhyāvadhāraṇīyam ātmatattvaṃ sāṅkhyam / jñātavye ātmatattve tajjñānāya yā buddhir abhidheyā "na tv evāham" ity ārabhya "tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi" ityantena saiṣā te 'bhihitā / ātmajñānapūrvakamokṣasādhanabhūtakarmānuṣṭhāne yo buddhiyogo vaktavyaḥ, sa iha yogaśabdenocyate / "dūreṇa hy avaraṃ karma buddhiyogāt" iti hi vakṣyate / tatra yoge yā buddhir vaktavyā, tām imām abhidhīyamānāṃ śṛṇu, yayā buddhyā yuktaḥ karmabandhaṃ prahāsyasi / karmaṇā bandhaḥ karmabandhaḥ; saṃsārabandha ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह कर्मयोगे नाभिक्रमनाशो ऽस्ति । अभिक्रमः आरम्भः । नाशः फलसाधनभावनाशः । आरब्धस्यासमाप्तस्य विच्छिन्नस्यापि न निष्फलत्वम् ।आरब्धस्य विच्छेदे प्रत्यवायो ऽपि न विद्यते । अस्य कर्मयोगाख्यस्य धर्मस्य स्वल्पांशो ऽपि महतो भयात् संसारभयात् त्रायते । अयम् अर्थः; "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस् तस्य विद्यते" इति उत्तरत्र प्रपञ्चयिष्यते । अन्यानि हि लौकिकानि वैदिकानि च साधनानि विच्छिन्नानि न फलाय भवन्ति; प्रत्यवायाय च भवन्ति

iha karmayoge nābhikramanāśo 'sti / abhikramaḥ ārambhaḥ / nāśaḥ phalasādhanabhāvanāśaḥ / ārabdhasyāsamāptasya vicchinnasyāpi na niṣphalatvam /ārabdhasya vicchede pratyavāyo 'pi na vidyate / asya karmayogākhyasya dharmasya svalpāṃśo 'pi mahato bhayāt saṃsārabhayāt trāyate / ayam arthaḥ; "pārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate" iti uttaratra prapañcayiṣyate / anyāni hi laukikāni vaidikāni ca sādhanāni vicchinnāni na phalāya bhavanti; pratyavāyāya ca bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह शास्त्रीये सर्वस्मिन् कर्मणि व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एका । मुमुक्षुणानुष्ठेये कर्मणि बुद्धिर् व्यवसायात्मिका बुद्धिः । व्यवसायः निश्चयः । सा हि बुद्धिर् आत्मयाथात्म्यनिश्चयपूर्विका । काम्यकर्मविषया तु बुद्धिर् अव्यवसायात्मिका । तत्र हि कामाधिकारे देहातिरिक्तात्मास्तित्वज्ञानमात्रम् अपेक्षितम्, नात्मस्वरूपयाथात्म्यनिश्चयः । स्वरूपयाथात्म्यानिश्चये ऽपि स्वर्गादिफलार्थित्वतत्साधनानुष्ठानतत्फलानुभवानां संभवात्, अविरोधाच् च । सेयं व्यवसायात्मिका बुद्धिः एकफलसाधनविषयतयैका; एकस्मै मोक्षाख्यफलाय हि मुमुक्षोः सर्वाणि कर्माणि विधीयन्ते । अतः शास्त्रार्थस्यैकत्वात् सर्वकर्मविषया बुद्धिर् एकैव; यथैकफलसाधनतया आग्नेयादीनां षण्णां सेतिकर्तव्यताकानाम् एकशास्त्रार्थतया तद्विषया बुद्धिर् एका, तद्वद् इत्यर्थः । अव्यवसायिनां तु स्वर्गपुत्रपश्वन्नादिफलसाधनकर्माधिकृतानां बुद्धयः फलानन्त्याद् अनन्ताः । तत्रापि बहुशाखाः; एकस्मै फलाय चोदिते ऽपि दर्शपूर्णमासादौ कर्मणि, "आयुर् आशास् ते" इत्याद्यवगतावान्तरफलभेदेन बहुशाखत्वं च विद्यते । अतः अव्यवसायिनां बुद्धयो ऽनन्ता बहुशाखाश् च । एतद् उक्तं भवति नित्येषु नैमित्तिकेषु कर्मसु प्रधानफलानि अवान्तरफलानि च यानि श्रूयमाणानि, तानि सर्वाणि परित्यज्य मोक्षैकफलतया सर्वाणि कर्माण्य् एकशास्त्रार्थतयानुष्ठेयानि; काम्यानि च स्ववर्णाश्रमोचितानि, तत्तत्फलानि परित्यज्य मोक्षसाधनतया नित्यनैमित्तिकैर् एकीकृत्य यथाबलम् अनुष्ठेयानि इति

iha śāstrīye sarvasmin karmaṇi vyavasāyātmikā buddhir ekā / mumukṣuṇānuṣṭheye karmaṇi buddhir vyavasāyātmikā buddhiḥ / vyavasāyaḥ niścayaḥ / sā hi buddhir ātmayāthātmyaniścayapūrvikā / kāmyakarmaviṣayā tu buddhir avyavasāyātmikā / tatra hi kāmādhikāre dehātiriktātmāstitvajñānamātram apekṣitam, nātmasvarūpayāthātmyaniścayaḥ / svarūpayāthātmyāniścaye 'pi svargādiphalārthitvatatsādhanānuṣṭhānatatphalānubhavānāṃ saṃbhavāt, avirodhāc ca / seyaṃ vyavasāyātmikā buddhiḥ ekaphalasādhanaviṣayatayaikā; ekasmai mokṣākhyaphalāya hi mumukṣoḥ sarvāṇi karmāṇi vidhīyante / ataḥ śāstrārthasyaikatvāt sarvakarmaviṣayā buddhir ekaiva; yathaikaphalasādhanatayā āgneyādīnāṃ ṣaṇṇāṃ setikartavyatākānām ekaśāstrārthatayā tadviṣayā buddhir ekā, tadvad ityarthaḥ / avyavasāyināṃ tu svargaputrapaśvannādiphalasādhanakarmādhikṛtānāṃ buddhayaḥ phalānantyād anantāḥ / tatrāpi bahuśākhāḥ; ekasmai phalāya codite 'pi darśapūrṇamāsādau karmaṇi, "āyur āśās te" ityādyavagatāvāntaraphalabhedena bahuśākhatvaṃ ca vidyate / ataḥ avyavasāyināṃ buddhayo 'nantā bahuśākhāś ca / etad uktaṃ bhavati nityeṣu naimittikeṣu karmasu pradhānaphalāni avāntaraphalāni ca yāni śrūyamāṇāni, tāni sarvāṇi parityajya mokṣaikaphalatayā sarvāṇi karmāṇy ekaśāstrārthatayānuṣṭheyāni; kāmyāni ca svavarṇāśramocitāni, tattatphalāni parityajya mokṣasādhanatayā nityanaimittikair ekīkṛtya yathābalam anuṣṭheyāni iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अपि पार्थः स्नेहकारुण्यधर्माधर्मभयाकुलो भगवदुक्तं हिततमम् अजानन्न् इदम् उवाच भीष्मद्रोणादिकान् गुरून् बहुमन्तव्यान् कथम् अहं हनिष्यामि? कथंतरां भोगेष्व् अतिमात्रसक्तान् तान् हत्वा तैर् भुज्यमानांस् तान् एव भोगान् तद्रुधिरेणोपसिच्य तेष्व् आसनेषूपविश्य भुञ्जीय?

punar api pārthaḥ snehakāruṇyadharmādharmabhayākulo bhagavaduktaṃ hitatamam ajānann idam uvāca bhīṣmadroṇādikān gurūn bahumantavyān katham ahaṃ haniṣyāmi? kathaṃtarāṃ bhogeṣv atimātrasaktān tān hatvā tair bhujyamānāṃs tān eva bhogān tadrudhireṇopasicya teṣv āsaneṣūpaviśya bhuñjīya?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च वेदोदितं सर्वं सर्वस्योपादेयम्; यथा सर्वार्थपरिकल्पिते सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने पिपासोर् यावान् अर्थः यावद् एव प्रयोजनम्, तावद् एव तेनोपादीयते, न सर्वम्; एवं सर्वेषु च वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः वैदिकस्य मुमुक्षोः यद् एव मोक्षसाधनं तद् एवो= पादेयम्; नान्यत्

na ca vedoditaṃ sarvaṃ sarvasyopādeyam; yathā sarvārthaparikalpite sarvataḥ saṃplutodake udapāne pipāsor yāvān arthaḥ yāvad eva prayojanam, tāvad eva tenopādīyate, na sarvam; evaṃ sarveṣu ca vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ vaidikasya mumukṣoḥ yad eva mokṣasādhanaṃ tad evo= pādeyam; nānyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्ये नैमित्तिके काम्ये च केनचित् फलविशेषेण संबन्धितया श्रूयमाणे कर्मणि नित्यसत्त्वस्थस्य मुमुक्षोस् ते कर्ममात्रे ऽधिकारः । तत्संबन्धितयावगतेषु फलेषु न कदाचिद् अप्य् अधिकारः । सफलस्य बन्धरूपत्वात् फलरहितस्य केवलस्य मदाराधनरूपस्य मोक्षहेतुत्वाच् च । मा च कर्मफलयोर् हेतुभूः । त्वयानुष्ठीयमाने ऽपि कर्मणि नित्यसत्त्वस्थस्य मुमुक्षोस् तव अकर्तृत्वम् अप्य् अनुसन्धेयम् । फलस्यापि क्षुन्निवृत्त्यादेर् न त्वं हेतुर् इत्य् अनुसन्धेयम् । तदुभयं गुणेषु वा सर्वेश्वरे मयि वानुसन्धेयम् इत्य् उत्तरत्र वक्ष्यते । एवम् अनुसन्धाय कर्म कुरु । अकर्मणि अननुष्ठाने, न योत्स्यामीति यत् त्वयाभिहितम्, न तत्र ते सङ्गो ऽस्तु; उक्तेन प्रकारेण युद्धादिकर्मण्य् एव सङ्गो ऽस्त्व् इत्यर्थः

nitye naimittike kāmye ca kenacit phalaviśeṣeṇa saṃbandhitayā śrūyamāṇe karmaṇi nityasattvasthasya mumukṣos te karmamātre 'dhikāraḥ / tatsaṃbandhitayāvagateṣu phaleṣu na kadācid apy adhikāraḥ / saphalasya bandharūpatvāt phalarahitasya kevalasya madārādhanarūpasya mokṣahetutvāc ca / mā ca karmaphalayor hetubhūḥ / tvayānuṣṭhīyamāne 'pi karmaṇi nityasattvasthasya mumukṣos tava akartṛtvam apy anusandheyam / phalasyāpi kṣunnivṛttyāder na tvaṃ hetur ity anusandheyam / tadubhayaṃ guṇeṣu vā sarveśvare mayi vānusandheyam ity uttaratra vakṣyate / evam anusandhāya karma kuru / akarmaṇi ananuṣṭhāne, na yotsyāmīti yat tvayābhihitam, na tatra te saṅgo 'stu; uktena prakāreṇa yuddhādikarmaṇy eva saṅgo 'stv ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्यबन्धुप्रभृतिषु सङ्गं त्यक्त्वा युद्धादीनि कर्माणि योगस्थः कुरु, तदन्तर्भूतविजयादिसिद्ध्यसिद्ध्योस् समो भूत्वा कुरु । तद् इदं सिद्ध्यसिद्ध्योस् समत्वं योगस्थ इत्य् अत्र योगशब्देनोच्यते । योगः सिद्ध्यसिद्धियोस् समत्वरूपं चित्तसमाधानम्

rājyabandhuprabhṛtiṣu saṅgaṃ tyaktvā yuddhādīni karmāṇi yogasthaḥ kuru, tadantarbhūtavijayādisiddhyasiddhyos samo bhūtvā kuru / tad idaṃ siddhyasiddhyos samatvaṃ yogastha ity atra yogaśabdenocyate / yogaḥ siddhyasiddhiyos samatvarūpaṃ cittasamādhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं प्रधानफलत्यागविषयो ऽवान्तरफलसिद्ध्यसिद्ध्योस् समत्वविषयश् च बुद्धियोगः; तद्युक्तात् कर्मण इतरत् कर्म दूरेणावरम् । महद् इदं द्वयोर् उत्कर्षापकर्षरूपं वैरूप्यम् । उक्तबुद्धियोगयुक्तं कर्म निखिलसांसारिकदुःखं विनिवर्त्य परमपुरुषार्थलक्षणं च मोक्षं प्रापयति । इतरद् अपरिमितदुःखरूपं संसारम् इति । अतः कर्मणि क्रियमाणे उक्तायां बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ । शरणं वासस्थानम् । तस्याम् एव बुद्धौ वर्तस्वेत्यर्थः । कृपणाः फलहेतवः फलसङ्गादिना कर्म कुर्वाणाः कृपणाः संसारिणो भवेयुः

yo 'yaṃ pradhānaphalatyāgaviṣayo 'vāntaraphalasiddhyasiddhyos samatvaviṣayaś ca buddhiyogaḥ; tadyuktāt karmaṇa itarat karma dūreṇāvaram / mahad idaṃ dvayor utkarṣāpakarṣarūpaṃ vairūpyam / uktabuddhiyogayuktaṃ karma nikhilasāṃsārikaduḥkhaṃ vinivartya paramapuruṣārthalakṣaṇaṃ ca mokṣaṃ prāpayati / itarad aparimitaduḥkharūpaṃ saṃsāram iti / ataḥ karmaṇi kriyamāṇe uktāyāṃ buddhau śaraṇam anviccha / śaraṇaṃ vāsasthānam / tasyām eva buddhau vartasvetyarthaḥ / kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ phalasaṅgādinā karma kurvāṇāḥ kṛpaṇāḥ saṃsāriṇo bhaveyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धियोगयुक्तस् तु कर्म कुर्वाणः उभे सुकृतदुष्कृते अनादिकालसञ्चिते अनन्ते बन्धहेतुभूते जहाति । तस्माद् उक्ताय बुद्धियोगाय युज्यस्व । योगः कर्मसु कौशलम् कर्मसु क्रियमाणेष्व् अयं बुद्धियोगः कौशलम् अतिसामर्थ्यम् । अतिसामर्थ्यसाध्य इत्यर्थः

buddhiyogayuktas tu karma kurvāṇaḥ ubhe sukṛtaduṣkṛte anādikālasañcite anante bandhahetubhūte jahāti / tasmād uktāya buddhiyogāya yujyasva / yogaḥ karmasu kauśalam karmasu kriyamāṇeṣv ayaṃ buddhiyogaḥ kauśalam atisāmarthyam / atisāmarthyasādhya ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धियोगयुक्ताः कर्मजं फलं त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्तः, तस्माज् जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयं पदं गच्छन्ति हि प्रसिद्धं ह्य् एतत् सर्वासूपनिषत्स्व् इत्यर्थः

buddhiyogayuktāḥ karmajaṃ phalaṃ tyaktvā karma kurvantaḥ, tasmāj janmabandhavinirmuktāḥ anāmayaṃ padaṃ gacchanti hi prasiddhaṃ hy etat sarvāsūpaniṣatsv ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तप्रकारेण कर्मणि वर्तमानस्य तया वृत्त्या निर्धूतकल्मषस्य ते बुद्धिर् यदा मोहकलिलम् अत्यल्पफलसङ्गहेतुभूतं मोहरूपं कलुषं व्यतितरिष्यति, तदा अस्मत्तः इतः पूर्वं त्याज्यतया श्रुतस्य फलादेः इतः पश्चाच् छ्रोतव्यस्य च कृते स्वयम् एव निर्वेदं गन्तासि गमिष्यसि

uktaprakāreṇa karmaṇi vartamānasya tayā vṛttyā nirdhūtakalmaṣasya te buddhir yadā mohakalilam atyalpaphalasaṅgahetubhūtaṃ moharūpaṃ kaluṣaṃ vyatitariṣyati, tadā asmattaḥ itaḥ pūrvaṃ tyājyatayā śrutasya phalādeḥ itaḥ paścāc chrotavyasya ca kṛte svayam eva nirvedaṃ gantāsi gamiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिः श्रवणम् । अस्मत्तः श्रवणेन विशेषतः प्रतिपन्ना सकलेतरविसजातीयनित्यनिरतिशयसूक्ष्मतत्त्वात्मविषया, स्वयम् अचला एकरूपा बुद्धिः असङ्गकर्मानुष्ठानेन निर्मलीकृते मनसि यदा निश्चला स्थास्यति, तदा योगम् आत्मावलोकनम् अवाप्स्यसि । एतद् उक्तं भवति शास्त्रजन्यात्मज्ञानपूर्वककर्मयोगः स्थितप्रज्ञताख्यज्ञाननिष्ठाम् आपादयति; ज्ञाननिष्ठारूपा स्थितप्रज्ञता तु योगाख्यम् आत्मावलोकनं साधयति इति

śrutiḥ śravaṇam / asmattaḥ śravaṇena viśeṣataḥ pratipannā sakaletaravisajātīyanityaniratiśayasūkṣmatattvātmaviṣayā, svayam acalā ekarūpā buddhiḥ asaṅgakarmānuṣṭhānena nirmalīkṛte manasi yadā niścalā sthāsyati, tadā yogam ātmāvalokanam avāpsyasi / etad uktaṃ bhavati śāstrajanyātmajñānapūrvakakarmayogaḥ sthitaprajñatākhyajñānaniṣṭhām āpādayati; jñānaniṣṭhārūpā sthitaprajñatā tu yogākhyam ātmāvalokanaṃ sādhayati iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य का भाषा को वाचकश् शब्दः ? तस्य स्वरूपं कीदृशम् इत्यर्थः । स्थितप्रज्ञः किं च भाषादिकं करोति ?

samādhisthasya sthitaprajñasya kā bhāṣā ko vācakaś śabdaḥ ? tasya svarūpaṃ kīdṛśam ityarthaḥ / sthitaprajñaḥ kiṃ ca bhāṣādikaṃ karoti ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मन्य् एवात्मना मनसा आत्मैकावलम्बनेन तुष्टः तेन तोषेण तद्व्यतिरिक्तान् सर्वान् मनोगतान् कामान् यदा प्रकर्षेण जहाति, तदायं स्थितप्रज्ञ इत्य् उच्यते । ज्ञाननिष्ठाकाष्ठेयम्

ātmany evātmanā manasā ātmaikāvalambanena tuṣṭaḥ tena toṣeṇa tadvyatiriktān sarvān manogatān kāmān yadā prakarṣeṇa jahāti, tadāyaṃ sthitaprajña ity ucyate / jñānaniṣṭhākāṣṭheyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियविश्लेषादिदुःखनिमित्तेषु उपस्थितेषु अनुद्विग्नमनाः न दुःखी भवति; सुखेषु विगतस्पृहः प्रियेषु सन्निहितेष्व् अपि विगतस्पृहः, वीतरागभयक्रोधः अनागतेषु स्पृहा रागः, तद्रहितः; प्रियविश्लेषाप्रियागमनहेतुदर्शननिमित्तं दुःखं भयम्, तद्रहितः; प्रियविश्लेषाप्रियागमनहेतुभूतचेतनान्तरगतदुःखहेतुभूतस्वमनोविकारः क्रोधः, तद्रहितः; एवंभूतः मुनिः आत्ममननशीलः स्थितधीर् इत्य् उच्यते

priyaviśleṣādiduḥkhanimitteṣu upasthiteṣu anudvignamanāḥ na duḥkhī bhavati; sukheṣu vigataspṛhaḥ priyeṣu sannihiteṣv api vigataspṛhaḥ, vītarāgabhayakrodhaḥ anāgateṣu spṛhā rāgaḥ, tadrahitaḥ; priyaviśleṣāpriyāgamanahetudarśananimittaṃ duḥkhaṃ bhayam, tadrahitaḥ; priyaviśleṣāpriyāgamanahetubhūtacetanāntaragataduḥkhahetubhūtasvamanovikāraḥ krodhaḥ, tadrahitaḥ; evaṃbhūtaḥ muniḥ ātmamananaśīlaḥ sthitadhīr ity ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सर्वत्र प्रियेषु अनभिस्नेहः उदासीनः; प्रियसंश्लेषविश्लेषरूपं शुभाशुभं प्राप्याभिनन्दनद्वेषरहितः, सो ऽपि स्थितप्रज्ञः

yaḥ sarvatra priyeṣu anabhisnehaḥ udāsīnaḥ; priyasaṃśleṣaviśleṣarūpaṃ śubhāśubhaṃ prāpyābhinandanadveṣarahitaḥ, so 'pi sthitaprajñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान् स्पृष्टुम् उद्युक्तानि, तदैव कूर्मो ऽङ्गानीव, इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वशः प्रतिसंहृत्य मन आत्मन्य् अवस्थापयति, सो ऽपि स्थितप्रज्ञः । एवं चतुर्विधा ज्ञाननिष्ठा । पूर्वपूर्वा उत्तरोत्त्रनिष्पाद्या

yadendriyāṇīndriyārthān spṛṣṭum udyuktāni, tadaiva kūrmo 'ṅgānīva, indriyārthebhyaḥ sarvaśaḥ pratisaṃhṛtya mana ātmany avasthāpayati, so 'pi sthitaprajñaḥ / evaṃ caturvidhā jñānaniṣṭhā / pūrvapūrvā uttarottraniṣpādyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणाम् आहारा विषयाः; निराहारस्य विषयेभ्यः प्रत्याहृतेन्द्रियस्य देहिनो विषया विनिवर्तमाना रसवर्जं विनिवर्तन्ते; रसः रागः । विषयरागो न निवर्तत इत्यर्थः । रागो ऽप्य् आत्मस्वरूपं विषयेभ्यः परं सुखतरं दृष्ट्वा निवर्तते

indriyāṇām āhārā viṣayāḥ; nirāhārasya viṣayebhyaḥ pratyāhṛtendriyasya dehino viṣayā vinivartamānā rasavarjaṃ vinivartante; rasaḥ rāgaḥ / viṣayarāgo na nivartata ityarthaḥ / rāgo 'py ātmasvarūpaṃ viṣayebhyaḥ paraṃ sukhataraṃ dṛṣṭvā nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मदर्शनेन विना विषयरागो न निवर्तते, अनिवृत्ते विषयरागे विपश्चितो यतमानस्यापि पुरुषस्येन्द्रियाणि प्रमाथीनि बलवन्ति, मनः प्रसह्य हरन्ति । एवम् इन्द्रियजयः आत्मदर्शनाधीनः, आत्मदर्शनम् इन्द्रियजयाधीनम् इति ज्ञाननिष्ठा दुष्प्रापा

ātmadarśanena vinā viṣayarāgo na nivartate, anivṛtte viṣayarāge vipaścito yatamānasyāpi puruṣasyendriyāṇi pramāthīni balavanti, manaḥ prasahya haranti / evam indriyajayaḥ ātmadarśanādhīnaḥ, ātmadarśanam indriyajayādhīnam iti jñānaniṣṭhā duṣprāpā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य सर्वस्य परिजिहीर्षया विषयानुरागयुक्ततया दुर्जयानीन्द्रियाणि संयम्य, चेतसश् शुभाश्रयभूते मयि मनो ऽवस्थाप्य समाहित आसीत । मनसि मद्विषये सति निर्दग्धाशेषकल्मषतया निर्मलीकृतं विषयानुरागरहितं मन इन्द्रियाणि स्ववशानि करोति । ततो वश्येन्द्रियं मन आत्मदर्शनाय प्रभवति । यथोक्तम्, "यथाग्निर् उद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर् योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ भ्ग्र् २।" इति । तदाह "वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता"+इति

asya sarvasya parijihīrṣayā viṣayānurāgayuktatayā durjayānīndriyāṇi saṃyamya, cetasaś śubhāśrayabhūte mayi mano 'vasthāpya samāhita āsīta / manasi madviṣaye sati nirdagdhāśeṣakalmaṣatayā nirmalīkṛtaṃ viṣayānurāgarahitaṃ mana indriyāṇi svavaśāni karoti / tato vaśyendriyaṃ mana ātmadarśanāya prabhavati / yathoktam, "yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ / tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam // BhGR 2." iti / tadāha "vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā"+iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तेन प्रकारेण मयि सर्वेश्वरे चेतसश् शुभाश्रयभूते न्यस्तमनाः निर्दग्धाशेषकल्मषतया रागद्वेषवियुक्तैर् आत्मवश्यैर् इन्द्रियैः विषयांश् चरन् विषयांस् तिरस्कृत्य वर्तमानः विधेयात्मा विधेयमनाः प्रसादम् अधिगच्छति निर्मलान्तःकरणो भवतीत्यर्थः

uktena prakāreṇa mayi sarveśvare cetasaś śubhāśrayabhūte nyastamanāḥ nirdagdhāśeṣakalmaṣatayā rāgadveṣaviyuktair ātmavaśyair indriyaiḥ viṣayāṃś caran viṣayāṃs tiraskṛtya vartamānaḥ vidheyātmā vidheyamanāḥ prasādam adhigacchati nirmalāntaḥkaraṇo bhavatītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयि सन्न्यस्तमनोरहितस्य स्वयत्नेनेन्द्रियनियमने प्रवृत्तस्य कदाचिद् अपि विविक्तात्मविषया बुद्धिर् न सेत्स्यति। अत एव तस्य तद्भावना च न संभवति । विविक्तात्मानम् अभावयतो विषयस्पृहाशान्तिर् न भवति । अशान्तस्य विषयस्पृहायुक्तस्य कुतो नित्यनिरतिशयसुखप्राप्तिः

mayi sannyastamanorahitasya svayatnenendriyaniyamane pravṛttasya kadācid api viviktātmaviṣayā buddhir na setsyati/ ata eva tasya tadbhāvanā ca na saṃbhavati / viviktātmānam abhāvayato viṣayaspṛhāśāntir na bhavati / aśāntasya viṣayaspṛhāyuktasya kuto nityaniratiśayasukhaprāptiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां विषयेषु चरतां वर्तमानानां वर्तनम् अनु यन् मनो विधीयते पुरुषेणानुवर्त्यते, तन् मनो ऽस्य विविक्तात्मप्रवणां प्रज्ञां हरति विषयप्रवणां करोतीत्यर्थः; यथाम्भसि नीयमानां नावं प्रतिकूलो वायुः प्रसह्य हरति

indriyāṇāṃ viṣayeṣu caratāṃ vartamānānāṃ vartanam anu yan mano vidhīyate puruṣeṇānuvartyate, tan mano 'sya viviktātmapravaṇāṃ prajñāṃ harati viṣayapravaṇāṃ karotītyarthaḥ; yathāmbhasi nīyamānāṃ nāvaṃ pratikūlo vāyuḥ prasahya harati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं युद्धम् आरभ्य निवृत्तव्यापारान् भवतो धार्तराष्ट्राः प्रसह्य हन्युर् इति चेत्, अस्तु । तद्वधलब्धविजयाद् अधर्म्याद् अस्माकं धर्माधर्माव् अजानद्भिः तैर् हननम् एव गरीय इति मे प्रतिभातीत्य् उक्त्वा, यन् मह्यं श्रेय इति निश्चितम्, तच् शरणागताय तव शिष्याय मे ब्रूहीत्य् अतिमात्रकृपणो भगवत्पादाव् उपससाद

evaṃ yuddham ārabhya nivṛttavyāpārān bhavato dhārtarāṣṭrāḥ prasahya hanyur iti cet, astu / tadvadhalabdhavijayād adharmyād asmākaṃ dharmādharmāv ajānadbhiḥ tair hananam eva garīya iti me pratibhātīty uktvā, yan mahyaṃ śreya iti niścitam, tac śaraṇāgatāya tava śiṣyāya me brūhīty atimātrakṛpaṇo bhagavatpādāv upasasāda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या आत्मविषया बुद्धिः सर्वभूतानां निशा निशेवाप्रकाशा, तस्याम् आत्मविषयायां बुद्धौ इन्द्रियसंयमी प्रसन्नमनाः जागर्ति आत्मानम् अवलोकयन् आस्त इत्यर्थः । यस्यां शब्दादिविषयायां बुद्धौ सर्वाणि भूतानि जाग्रति प्रबुद्धानि भवन्ति,; सा शब्दादिविषया बुद्धिर् आत्मानं पश्यतो मुनेर् निशेवाप्रकाशा भवति

yā ātmaviṣayā buddhiḥ sarvabhūtānāṃ niśā niśevāprakāśā, tasyām ātmaviṣayāyāṃ buddhau indriyasaṃyamī prasannamanāḥ jāgarti ātmānam avalokayan āsta ityarthaḥ / yasyāṃ śabdādiviṣayāyāṃ buddhau sarvāṇi bhūtāni jāgrati prabuddhāni bhavanti,; sā śabdādiviṣayā buddhir ātmānaṃ paśyato muner niśevāprakāśā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा स्वेनैवापूर्यमाणम् एकरूपं समुद्रं नादेय्य आपः प्रविशन्ति, आसाम् अपां प्रवेशे ऽप्य् अप्रवेशे च समुद्रो न कञ्चन विशेषम् आपद्यते एवं सर्वे कामाः शब्दादयो विषयाः यं संयमिनं प्रविशन्ति इन्द्रियगोचरतां यान्ति, स शान्तिम् आप्नोति । शब्दादिष्व् इन्द्रियगोचरताम् आपन्नेष्व् अनापन्नेषु च स्वात्मावलोकनतृप्त्यैव यो न विकारम् आप्नोति, स एव शान्तिम् आप्नोतीत्यर्थः । न कामकामी । यः शब्दादिभिर् विक्रियते, स कदाचिद् अपि न शान्तिम् आप्नोति

yathā svenaivāpūryamāṇam ekarūpaṃ samudraṃ nādeyya āpaḥ praviśanti, āsām apāṃ praveśe 'py apraveśe ca samudro na kañcana viśeṣam āpadyate evaṃ sarve kāmāḥ śabdādayo viṣayāḥ yaṃ saṃyaminaṃ praviśanti indriyagocaratāṃ yānti, sa śāntim āpnoti / śabdādiṣv indriyagocaratām āpanneṣv anāpanneṣu ca svātmāvalokanatṛptyaiva yo na vikāram āpnoti, sa eva śāntim āpnotītyarthaḥ / na kāmakāmī / yaḥ śabdādibhir vikriyate, sa kadācid api na śāntim āpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम्यन्त इति कामाः शब्दादयः । यः पुमान् शब्दादीन् सर्वान् विषयान् विहाय तत्र निस्स्पृहः तत्र ममतारहितश् च, अनात्मनि देहे आत्माभिमानरहितश् चरति; स आत्मानं दृष्ट्वा शान्तिम् अधिगच्छति

kāmyanta iti kāmāḥ śabdādayaḥ / yaḥ pumān śabdādīn sarvān viṣayān vihāya tatra nisspṛhaḥ tatra mamatārahitaś ca, anātmani dehe ātmābhimānarahitaś carati; sa ātmānaṃ dṛṣṭvā śāntim adhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा नित्यात्मज्ञानपूर्विका असङ्गकर्मणि स्थितिः स्थितधीलक्षा ब्राह्मी ब्रह्मप्रापिका । ईदृशीं कर्मणि स्थितिं प्राप्य न विमुह्यति पुनः संसारं नाप्नोति, अस्याः स्थित्याम् अन्तिमे ऽपि वयसि स्थित्वा ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति निर्वाणमयं ब्रह्म गच्छति; सुखैकतानम् आत्मानम् अवाप्नोतीत्यर्थः ॥ एवम् आत्मयाथात्म्यं युद्धाख्यस्य च कर्मणस् तत्प्राप्तिसाधनताम् अजानतः शरीरात्मज्ञानेन मोहितस्य, तेन च मोहेन युद्धान् निवृत्तस्य मोहशान्तये नित्यात्मविषया साङ्ख्यबुद्धिः, तत्पूर्विका च असङ्गकर्मानुष्ठानरूपकर्मयोगविषया बुद्धिः स्थितप्रज्ञतायोगसाधनभूता द्वितीये अध्याये प्रोक्ता; तद् उक्तम्, "नित्यात्मासङ्गकर्मेहागोचरा साङ्ख्ययोगधीः । द्वितीये स्थितधीलक्षा प्रोक्ता तन्मोहशान्तये" इति

eṣā nityātmajñānapūrvikā asaṅgakarmaṇi sthitiḥ sthitadhīlakṣā brāhmī brahmaprāpikā / īdṛśīṃ karmaṇi sthitiṃ prāpya na vimuhyati punaḥ saṃsāraṃ nāpnoti, asyāḥ sthityām antime 'pi vayasi sthitvā brahmanirvāṇam ṛcchati nirvāṇamayaṃ brahma gacchati; sukhaikatānam ātmānam avāpnotītyarthaḥ // evam ātmayāthātmyaṃ yuddhākhyasya ca karmaṇas tatprāptisādhanatām ajānataḥ śarīrātmajñānena mohitasya, tena ca mohena yuddhān nivṛttasya mohaśāntaye nityātmaviṣayā sāṅkhyabuddhiḥ, tatpūrvikā ca asaṅgakarmānuṣṭhānarūpakarmayogaviṣayā buddhiḥ sthitaprajñatāyogasādhanabhūtā dvitīye adhyāye proktā; tad uktam, "nityātmāsaṅgakarmehāgocarā sāṅkhyayogadhīḥ / dvitīye sthitadhīlakṣā proktā tanmohaśāntaye" iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.