प्रथमो विलासः चमत्कारचन्द्रिका विश्वेश्वरकविचन्द्रविरचिता प्रथमो विलासः वाग्देवी वदने मम स्फुरतु या ध्वन्यात्मनोल्लासिनी वर्णव्यक्तिमुपागता च तदनु स्थानप्रयत्नादिभिः । भावानां पदसंज्ञया विदधती त्रेधा समुल्लेखनान्य् आनन्दाननुसंदधाति विदुषां प्राप्ता महावाक्यताम्
prathamo vilāsaḥ camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā prathamo vilāsaḥ vāgdevī vadane mama sphuratu yā dhvanyātmanollāsinī varṇavyaktimupāgatā ca tadanu sthānaprayatnādibhiḥ / bhāvānāṃ padasaṃjñayā vidadhatī tredhā samullekhanāny ānandānanusaṃdadhāti viduṣāṃ prāptā mahāvākyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रम्योच्कयर्थतनूज्ज्वला रसमयप्राणा गुणोल्लासिनी चेतोरज्जकरीतिवृत्तिकलिता पाकं वयो बिभ्रती । नानालङ्करणोज्ज्वला रसवती सर्वत्र निर्देषतां शय्यामञ्चति कामिनीव कविता कस्यापि पुण्यात्मनः
ramyockayarthatanūjjvalā rasamayaprāṇā guṇollāsinī cetorajjakarītivṛttikalitā pākaṃ vayo bibhratī / nānālaṅkaraṇojjvalā rasavatī sarvatra nirdeṣatāṃ śayyāmañcati kāminīva kavitā kasyāpi puṇyātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतिरभिमतकृतिचतुरा यदि चतुरोदात्तनायकगुणोदारा । इति लज्ञणकृतिरत्नं रचये श्रीसिङ्गनृपगुणोदाहरणम्
kṛtirabhimatakṛticaturā yadi caturodāttanāyakaguṇodārā / iti lajñaṇakṛtiratnaṃ racaye śrīsiṅganṛpaguṇodāharaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोके राघवपाण्डवाद्भुतकथागन्धानुसंधायिनौ तौ ग्रन्थाविब तन्मुनिप्रणिहितौ श्रीसिङ्गभूपाश्रयः । यायादादरणीयतां कृतधियां ग्रन्थो ऽयमस्मत्कृतो नाहं यद्यपि तादृशो ऽस्म्ययमसौ राजा हि तादृग्गुणः
loke rāghavapāṇḍavādbhutakathāgandhānusaṃdhāyinau tau granthāviba tanmunipraṇihitau śrīsiṅgabhūpāśrayaḥ / yāyādādaraṇīyatāṃ kṛtadhiyāṃ grantho 'yamasmatkṛto nāhaṃ yadyapi tādṛśo 'smyayamasau rājā hi tādṛgguṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृणां विधौ च नाथे च शिक्षा काव्यप्रयोजनम् । शिक्ष च सचमत्कारं बोधिता स्थिरतां भजेत्
nṛṇāṃ vidhau ca nāthe ca śikṣā kāvyaprayojanam / śikṣa ca sacamatkāraṃ bodhitā sthiratāṃ bhajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चमत्कारस्तु विदुषामानन्दपरिवाहकृत् । गुणं रीतिं रसं वृत्तिं पाकं शय्यामलङ्कृतीम्
camatkārastu viduṣāmānandaparivāhakṛt / guṇaṃ rītiṃ rasaṃ vṛttiṃ pākaṃ śayyāmalaṅkṛtīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तैतानि चमत्कारकारणं ब्रुवते बुधाः । गुणादीनां वाक्यशोभाकृतौ साधर्म्ययोगतः
saptaitāni camatkārakāraṇaṃ bruvate budhāḥ / guṇādīnāṃ vākyaśobhākṛtau sādharmyayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाङ्गतैव काव्यस्य कथिता कुब्जकादिभिः । गुणभूषारसान्यत्र त्रीण्यङ्गान्याह भोजराट्
ekāṅgataiva kāvyasya kathitā kubjakādibhiḥ / guṇabhūṣārasānyatra trīṇyaṅgānyāha bhojarāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्ताङ्गसङ्गतं काव्यं साम्राज्यमिव भासते । लक्ष्यते तदितं साङ्गं मया कृतधियां मुदे
saptāṅgasaṅgataṃ kāvyaṃ sāmrājyamiva bhāsate / lakṣyate taditaṃ sāṅgaṃ mayā kṛtadhiyāṃ mude
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रालङ्करणे भवन्तु सुधियः स्निग्धा इति प्रार्थना व्यर्था यद्भरतादिभक्तिषु मतिर्येषां तलस्पर्शिनी । ते सारज्ञतयैव बिभ्रति मुदं ये संशयेनास्फुटा- स्ते सन्देहनिवृत्तये हृदि धैयं कर्तुं यतन्ते स्वयम्
atrālaṅkaraṇe bhavantu sudhiyaḥ snigdhā iti prārthanā vyarthā yadbharatādibhaktiṣu matiryeṣāṃ talasparśinī / te sārajñatayaiva bibhrati mudaṃ ye saṃśayenāsphuṭā- ste sandehanivṛttaye hṛdi dhaiyaṃ kartuṃ yatante svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वागर्थौ सचमत्कारौ काव्यं काव्यविदो विदुः । वाक्छब्द इति पर्यायौ वाग्भिरर्थः शिवः स्मृतः
vāgarthau sacamatkārau kāvyaṃ kāvyavido viduḥ / vākchabda iti paryāyau vāgbhirarthaḥ śivaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा वाक त्रेधा स्मृता वर्णाः पदं वाक्यमिति क्रमात् । अकारादिहकारान्ता वर्णाः स्युर्मातृकाह्वयाः
sā vāka tredhā smṛtā varṇāḥ padaṃ vākyamiti kramāt / akārādihakārāntā varṇāḥ syurmātṛkāhvayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पप्राणा महाप्राणा इति ते द्देविधा मताः । बुधास्तत्र महाप्राणानाहुरूष्मचतुष्टयम्
alpaprāṇā mahāprāṇā iti te ddevidhā matāḥ / budhāstatra mahāprāṇānāhurūṣmacatuṣṭayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्गेषु समवर्णाश्व सवर्णं केचिदीरते । अल्पप्राणास्तु शेषाःस्युः शसावपि परैः स्मृतौ
vargeṣu samavarṇāśva savarṇaṃ kecidīrate / alpaprāṇāstu śeṣāḥsyuḥ śasāvapi paraiḥ smṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयो ते ऽपि कथिता स्निग्धा रूक्षा इति द्बिधा । अल्पप्राणाः सजाती यैर्युक्ताः स्निग्धा इति स्मृताः
ubhayo te 'pi kathitā snigdhā rūkṣā iti dbidhā / alpaprāṇāḥ sajātī yairyuktāḥ snigdhā iti smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वै रन्यैर्वा महाप्राणा युक्ता रूक्षाः परैः पुनः । अल्पप्राणाश्व कथिता रूक्षा यरलवैर्युताः
svai ranyairvā mahāprāṇā yuktā rūkṣāḥ paraiḥ punaḥ / alpaprāṇāśva kathitā rūkṣā yaralavairyutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सानुस्वारतया स्नैग्ध्यं यान्ति रूक्षा अपि क्वचित् । भेदो ज्ञेयस्तस्य संख्यावन्द्यवन्ध्यादिके बुधैः
sānusvāratayā snaigdhyaṃ yānti rūkṣā api kvacit / bhedo jñeyastasya saṃkhyāvandyavandhyādike budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोचितमिमे वर्णा रसादेरुपयोगिनः । न्यस्ता काव्यमुखे वर्णास्तत्त द्दैवतमूर्तयः
yathocitamime varṇā rasāderupayoginaḥ / nyastā kāvyamukhe varṇāstatta ddaivatamūrtayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तुः कारयितुः श्रौतुः कल्पयन्ति शुभाशुभे । अकारः प्रीतिदायी स्यान्निषेधे तु विपर्ययः
kartuḥ kārayituḥ śrautuḥ kalpayanti śubhāśubhe / akāraḥ prītidāyī syānniṣedhe tu viparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्प्राकारो हर्षदः सौऽपि कोधार्त्यादिषु नोचितः । इकारादिचतुप्कं तु कुर्यात्तुष्टिमनोरथौ
trprākāro harṣadaḥ sau'pi kodhārtyādiṣu nocitaḥ / ikārādicatupkaṃ tu kuryāttuṣṭimanorathau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋकारादीनि चत्वारि संततिस्तम्भहेतवः । एकाराद्याश्व चत्वारः कामवाङ्मोक्षभूतिदाः
ṛkārādīni catvāri saṃtatistambhahetavaḥ / ekārādyāśva catvāraḥ kāmavāṅmokṣabhūtidāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मीकरः कवर्गः स्याच्चकारः कीर्तिनाशनः । छजकारौ रौगहरौ झजौ तु मरणप्रदौ
lakṣmīkaraḥ kavargaḥ syāccakāraḥ kīrtināśanaḥ / chajakārau raugaharau jhajau tu maraṇapradau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
टठकारौ खेदकरौ डः शुभो ढस्त्वकान्तिकृत् । वस्तुलाभकरो णस्तु तकारो विघ्ननाशनः
ṭaṭhakārau khedakarau ḍaḥ śubho ḍhastvakāntikṛt / vastulābhakaro ṇastu takāro vighnanāśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
थकरो युद्धकारी स्याद्दधकारौ धृतिप्रदौ । नकारस्तापकृत् कश्विदनिषेधे शुभः स्मृतः
thakaro yuddhakārī syāddadhakārau dhṛtipradau / nakārastāpakṛt kaśvidaniṣedhe śubhaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षादायी पकारः स्यात्फकारः साध्वसप्रदः । आरोग्यकृद्बकारः स्याद्भकारः स्मृतिभाग्यकृत्
rakṣādāyī pakāraḥ syātphakāraḥ sādhvasapradaḥ / ārogyakṛdbakāraḥ syādbhakāraḥ smṛtibhāgyakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मकारः क्षोभकृद्यस्तु श्रीदो रेफस्तु दाहकृत । लो जाड्यकृद्वकारस्तु वागारोग्यायुषां खनिः
makāraḥ kṣobhakṛdyastu śrīdo rephastu dāhakṛta / lo jāḍyakṛdvakārastu vāgārogyāyuṣāṃ khaniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊष्माणः सुखभेदश्रीनिर्वाणनिधयः क्रमात् । क्षं विना क्रूरसंयुक्तः सौम्यस्त्याज्यो विषान्नवत्
ūṣmāṇaḥ sukhabhedaśrīnirvāṇanidhayaḥ kramāt / kṣaṃ vinā krūrasaṃyuktaḥ saumyastyājyo viṣānnavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेषस्तु कुभयोः श्रेयान् श्रीविश्राणनयोरिव । गुरुः पुनर् लघुश्चेति वर्णाः पुनरमी द्विधा
śleṣastu kubhayoḥ śreyān śrīviśrāṇanayoriva / guruḥ punar laghuśceti varṇāḥ punaramī dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुस्वारविसर्गान्ता दीर्घा युक्तपराः प्लुताः । गुरवो लघवस्त्वन्ये स्मृतास्ते तु त्रयो गणाः
anusvāravisargāntā dīrghā yuktaparāḥ plutāḥ / guravo laghavastvanye smṛtāste tu trayo gaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयरसतजभनसंज्ञा गणाः प्रसूता परस्तु पूर्वस्मात् । जन्यो ऽत्र जनकनिकटे सुतवद्वितनोति नाशुभं कर्म
mayarasatajabhanasaṃjñā gaṇāḥ prasūtā parastu pūrvasmāt / janyo 'tra janakanikaṭe sutavadvitanoti nāśubhaṃ karma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वमूलं तु मगणं प्राप्य सर्वगणः शुभः । पूर्वाचार्योदितं तेषां लक्ष्म दैवं फलं ब्रुवे
sarvamūlaṃ tu magaṇaṃ prāpya sarvagaṇaḥ śubhaḥ / pūrvācāryoditaṃ teṣāṃ lakṣma daivaṃ phalaṃ bruve
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेमं सर्वगुरुर्दत्ते मगणो भूमिदैवतः । करोत्यर्थानादिलघुर्यगणो वारिदैवतः
kṣemaṃ sarvagururdatte magaṇo bhūmidaivataḥ / karotyarthānādilaghuryagaṇo vāridaivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीतिदायी मध्यलधू रगणो वह्निदैवतः । कुरुते ऽन्त्यगुरुर्नाशं सगणो वायुदैवतः
bhītidāyī madhyaladhū ragaṇo vahnidaivataḥ / kurute 'ntyagururnāśaṃ sagaṇo vāyudaivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईशत्वमन्तिमहघुस्तगणो व्योमदैवतः । रुजाकरो मध्यगुरुर्जगणो भानुदैवतः
īśatvamantimahaghustagaṇo vyomadaivataḥ / rujākaro madhyagururjagaṇo bhānudaivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदिगुरुः सौख्यदायी भगणश्वन्द्रदैवतः । धनङ्करः सर्वलघुर्नगणो यज्ञदैवतः
ādiguruḥ saukhyadāyī bhagaṇaśvandradaivataḥ / dhanaṅkaraḥ sarvalaghurnagaṇo yajñadaivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ जातिष्वमी प्रोक्ता मात्रायां तु त्रयः स्मृताः
aṣṭau jātiṣvamī proktā mātrāyāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गण इहतु लघुचतुष्कं द्वे वा गुरुणी लघुद्वयं चैकगुरु । सर्वलधोः सर्वगुरोरेकगुरोरपिच पूर्ववद्दैवफलै
gaṇa ihatu laghucatuṣkaṃ dve vā guruṇī laghudvayaṃ caikaguru / sarvaladhoḥ sarvagurorekagurorapica pūrvavaddaivaphalai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभं काव्यमुखे न्यस्यैद्गणं वर्ण च नासुभम्
śubhaṃ kāvyamukhe nyasyaidgaṇaṃ varṇa ca nāsubham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्युत्तरस्यां वागर्थौ कश्वित्कान्तेत्युदाहृतिः । कालिदासत्रये ज्ञेया शुभयोर्गणवर्णयोः
astyuttarasyāṃ vāgarthau kaśvitkāntetyudāhṛtiḥ / kālidāsatraye jñeyā śubhayorgaṇavarṇayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रियः कुरूणामित्यत्र श्रियः पतिरितीह च । वेष्टुं जगणदोषस्य कृते श्रीश्रीपतिस्मृतिः
śriyaḥ kurūṇāmityatra śriyaḥ patiritīha ca / veṣṭuṃ jagaṇadoṣasya kṛte śrīśrīpatismṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वा तगणसान्निध्यात्तज्जन्यो जगणः शुभः । इदं कविभ्य ङत्यत्र पुनर्मगणयोगतः
yadvā tagaṇasānnidhyāttajjanyo jagaṇaḥ śubhaḥ / idaṃ kavibhya ṅatyatra punarmagaṇayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मङ्गलार्थे ऽभिधाने वा देवनामाङ्कने ऽपि वा । गणो न दूप्यो वर्णश्व देवताधिष्टिताश्मवत्
maṅgalārthe 'bhidhāne vā devanāmāṅkane 'pi vā / gaṇo na dūpyo varṇaśva devatādhiṣṭitāśmavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्मुखमुखे त्यादौ चवर्णो जगणो ऽपि च । ब्रह्मनामाङ्कितत्वेन कव्यादावपि शोभनौ
caturmukhamukhe tyādau cavarṇo jagaṇo 'pi ca / brahmanāmāṅkitatvena kavyādāvapi śobhanau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारवीरसौहार्दमित्यत्र तु कृतेर्मुखे । ऋवर्णगः शकारो ऽपि मङ्गलार्थो विशिष्यते
śṛṅgāravīrasauhārdamityatra tu kṛtermukhe / ṛvarṇagaḥ śakāro 'pi maṅgalārtho viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशस्तेः पात्रनित्यादौ प्रकर्षस्याभिधानतः । पकारो रेफयुक्तो ऽपि स्फुटं काव्यमुखे शुभः
praśasteḥ pātranityādau prakarṣasyābhidhānataḥ / pakāro rephayukto 'pi sphuṭaṃ kāvyamukhe śubhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखे प्राक्तनकाव्यस्य प्रामाण्यमनुबध्नतः । दुष्टे वर्णे गणे धीमान् कुर्यादेवं विचारणाम्
mukhe prāktanakāvyasya prāmāṇyamanubadhnataḥ / duṣṭe varṇe gaṇe dhīmān kuryādevaṃ vicāraṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राचां प्रायेण गंभीरा वाचः तदधुनातनैः । तदुदाहृतिमात्रेण लङ्घ्या लक्षणसंस्थितिः
prācāṃ prāyeṇa gaṃbhīrā vācaḥ tadadhunātanaiḥ / tadudāhṛtimātreṇa laṅghyā lakṣaṇasaṃsthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियमो ऽयं वर्तमाननायकस्तुतिगोचरः । न भूतपुर्वविषय इति केचन मन्वते
niyamo 'yaṃ vartamānanāyakastutigocaraḥ / na bhūtapurvaviṣaya iti kecana manvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चिन्त्यमथवा त्याज्यं दाक्षिण्येन किमीदृशा । प्रबन्धे ऽपि पुराभूत निवृच्यन्त निबन्धने
taccintyamathavā tyājyaṃ dākṣiṇyena kimīdṛśā / prabandhe 'pi purābhūta nivṛcyanta nibandhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तुः कारयितुः श्रोतुः फलकाङ्क्षाप्रवृत्तितः । निर्देषस्यैव काव्यस्य पोत्पादनशक्तितः
kartuḥ kārayituḥ śrotuḥ phalakāṅkṣāpravṛttitaḥ / nirdeṣasyaiva kāvyasya potpādanaśaktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मर्यादाया अभावेन यथेच्छोक्तिप्रसङ्गतः । पक्षे दोषश्रुतेश्वैव नैवत्प्रज्ञावतां मतम्
maryādāyā abhāvena yathecchoktiprasaṅgataḥ / pakṣe doṣaśruteśvaiva naivatprajñāvatāṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्मिन्नपि नष्टं स्याद् दृष्टे दोषे व्रतायुतम् । दोषस्यैतादृशी शक्तिः सहजा किं नु कुर्महे
ekasminnapi naṣṭaṃ syād dṛṣṭe doṣe vratāyutam / doṣasyaitādṛśī śaktiḥ sahajā kiṃ nu kurmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थाद्यभिलाषिणा । कविना दोषलेशो ऽपि त्याज्य एवेति निश्चयः
tasmātsarvaprayatnena dharmārthādyabhilāṣiṇā / kavinā doṣaleśo 'pi tyājya eveti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणस्तु श्रुतिमाधुर्यं वर्णदोषो विपर्ययः
guṇastu śrutimādhuryaṃ varṇadoṣo viparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वर्णविवेकः ॥ विभक्त्यन्तं पतं तच्च वाचकं लक्षकं द्विधा । व्यञ्जकञ्चापरं प्रोक्तं ध्वनिप्रस्थानवेदिभिः
iti varṇavivekaḥ // vibhaktyantaṃ pataṃ tacca vācakaṃ lakṣakaṃ dvidhā / vyañjakañcāparaṃ proktaṃ dhvaniprasthānavedibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासङ्केतमर्थस्य बोधकं वाचकं मतम् । यौगिकं रूढमित्येतद् द्विधा स्यात्तत्र यौगिकम्
yathāsaṅketamarthasya bodhakaṃ vācakaṃ matam / yaugikaṃ rūḍhamityetad dvidhā syāttatra yaugikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् प्रकाशयति स्वार्थमङ्गव्युत्पच्यपेक्षया
yat prakāśayati svārthamaṅgavyutpacyapekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र चन्द्रचन्दनसरसादिशब्दानामाङ्लादयतीत्यादिव्युत्पत्तिपुरस्सरमेवार्थबोधकत्वमिति यौगिकत्वम् । रूढं पुनश्चावयवव्युत्पत्तिनिरपेक्षकम्
atra candracandanasarasādiśabdānāmāṅlādayatītyādivyutpattipurassaramevārthabodhakatvamiti yaugikatvam / rūḍhaṃ punaścāvayavavyutpattinirapekṣakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कर्णादीनां शब्दानामवयवव्युत्पत्तिमन्तरेणाप्यर्थबोधकत्वाद्रूढत्वम् । सङ्केतितार्थबाधेन तत्सम्बन्धिनि वस्तुनि । व्यापृतं लक्षकं तच्च द्विधा रूढेः प्रयोजनात्
atra karṇādīnāṃ śabdānāmavayavavyutpattimantareṇāpyarthabodhakatvādrūḍhatvam / saṅketitārthabādhena tatsambandhini vastuni / vyāpṛtaṃ lakṣakaṃ tacca dvidhā rūḍheḥ prayojanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राचेतनानां हेमकलशाङ्कितछत्राणामान्दोलिकानाञ्च सेवार्थमागमनमसंभावितमिति छत्राधाराः पुरुषाः, आन्दोलिकाधेया राजानो विद्वांसो वा संलक्ष्यन्ते । अनेन चास्थानमण्टपाङ्गणे छत्रान्तोलिकानामतिबाहुल्यं प्रयोजनतया विवक्षितम् । तेन च नायकमाश्रितानामान्दोलिकाद्यवधयो विभूतय इति च । तदिदं प्रयोजनलभकम् । अमुख्यया मुख्यया वा वृच्यार्थे प्रतिपादिते । उत्कर्षाय यदन्यार्थद्योतकं व्यञ्जकं हि तत्
atrācetanānāṃ hemakalaśāṅkitachatrāṇāmāndolikānāñca sevārthamāgamanamasaṃbhāvitamiti chatrādhārāḥ puruṣāḥ, āndolikādheyā rājāno vidvāṃso vā saṃlakṣyante / anena cāsthānamaṇṭapāṅgaṇe chatrāntolikānāmatibāhulyaṃ prayojanatayā vivakṣitam / tena ca nāyakamāśritānāmāndolikādyavadhayo vibhūtaya iti ca / tadidaṃ prayojanalabhakam / amukhyayā mukhyayā vā vṛcyārthe pratipādite / utkarṣāya yadanyārthadyotakaṃ vyañjakaṃ hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतो रचित अयस्तम्भस्य शुभावहविधिजाड्यस्य निर्भेदो निवारणं येन सः कृतायस्तम्भनिर्भेदः । दैवानुकूल्यसंपादनचतुर इत्यर्थः । भक्तप्रङ्लादपोषकः सेवकसन्तोषवर्धनः राजशेखरो भूपालमौलिः नरसिंहः श्रीसिङ्गभूपालो राजत इत्यसिद्धया प्राकरणिकेर्ऽथे प्रतिपादिते ये ऽयं कृतलोहस्तम्भभेदनस्य प्रह्लादाभिधानभक्तपोषकस्य चन्द्रकलाधारिणो भगवतः श्रीनृसिंहस्य प्रतीतिस्तया शब्दशक्तिमूलया नायककण्ठीरवकपटकण्ठीरवयोरुपमालङ्कारध्वनिरनुसन्धीयत इति व्यञ्जकमिदम् । अथ पददोषाः पदं दुष्टमपभ्रष्टमप्रयुक्तं निरर्थकम् । विरुद्धार्थमपुष्टार्थमप्रतीतमनिश्चयम्
kṛto racita ayastambhasya śubhāvahavidhijāḍyasya nirbhedo nivāraṇaṃ yena saḥ kṛtāyastambhanirbhedaḥ / daivānukūlyasaṃpādanacatura ityarthaḥ / bhaktapraṅlādapoṣakaḥ sevakasantoṣavardhanaḥ rājaśekharo bhūpālamauliḥ narasiṃhaḥ śrīsiṅgabhūpālo rājata ityasiddhayā prākaraṇiker'the pratipādite ye 'yaṃ kṛtalohastambhabhedanasya prahlādābhidhānabhaktapoṣakasya candrakalādhāriṇo bhagavataḥ śrīnṛsiṃhasya pratītistayā śabdaśaktimūlayā nāyakakaṇṭhīravakapaṭakaṇṭhīravayorupamālaṅkāradhvaniranusandhīyata iti vyañjakamidam / atha padadoṣāḥ padaṃ duṣṭamapabhraṣṭamaprayuktaṃ nirarthakam / viruddhārthamapuṣṭārthamapratītamaniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लिष्टं देश्यं सनेयार्थं प्रतिहस्तमवाचकम् । जुगुप्सितमकल्याणं व्रीडाकरमितीरितम्
kliṣṭaṃ deśyaṃ saneyārthaṃ pratihastamavācakam / jugupsitamakalyāṇaṃ vrīḍākaramitīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र जीवेतेत्यात्मनेपदित्वमनुशासनविरुद्धम् । तेन जीवेत्कथमिति साधीयान् पाठः ॥ तदप्यनुकृतौ गुणः
atra jīvetetyātmanepaditvamanuśāsanaviruddham / tena jīvetkathamiti sādhīyān pāṭhaḥ // tadapyanukṛtau guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भृत्यत्नेत्यसर्वनाम्नो भृत्यशब्दात् त्रल्प्रत्ययः, भवामहे इत्यात्मनेपदम् पदरजैरित्यकारान्तत्वम् एधेमेत्येधतेः परस्मैपदित्वं चापभ्रंशाः । तथाप्यव्युत्पन्नजनवचनानुकरणान्न दोषः । अप्रयुक्तं शिष्टमपि कविभिर्यदनादृतम्
atra bhṛtyatnetyasarvanāmno bhṛtyaśabdāt tralpratyayaḥ, bhavāmahe ityātmanepadam padarajairityakārāntatvam edhemetyedhateḥ parasmaipaditvaṃ cāpabhraṃśāḥ / tathāpyavyutpannajanavacanānukaraṇānna doṣaḥ / aprayuktaṃ śiṣṭamapi kavibhiryadanādṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र "वा पुंसि पद्मं नलिनंऽ; इत्यनुशासने ऽपि कविभिः पुंलिङ्गे प्रायेण न प्रयुज्यत इति पद्मा इत्यप्रयुक्तमिदम् । पद्मं त्यक्तमिति प्रथमार्धे, न चेदस्य गतश्रीकैरिति द्वितीयार्घे च पाठो रमणीयः ॥ गुणात्वमिष्यते तञ्ज्ञेरस्यापि यमकादिषु
atra "vā puṃsi padmaṃ nalinaṃ'; ityanuśāsane 'pi kavibhiḥ puṃliṅge prāyeṇa na prayujyata iti padmā ityaprayuktamidam / padmaṃ tyaktamiti prathamārdhe, na cedasya gataśrīkairiti dvitīyārghe ca pāṭho ramaṇīyaḥ // guṇātvamiṣyate tañjñerasyāpi yamakādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र दैवतशब्दस्य पुंलिङ्गे कविभिरनादृतस्यापि हेयत्वाद् आवृत्तियमके प्रयोगो न दुष्टः । पादपूरणमात्रं यदविशेषकरं च यत् । तन्निरर्थकमित्युक्तं पदोपस्कारवेदिभिः
atra daivataśabdasya puṃliṅge kavibhiranādṛtasyāpi heyatvād āvṛttiyamake prayogo na duṣṭaḥ / pādapūraṇamātraṃ yadaviśeṣakaraṃ ca yat / tannirarthakamityuktaṃ padopaskāravedibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वै इति पादपूरणमात्रमा । क्षियः सर्ववन्द्येति विशेषणं सशङ्कायामध्यासनक्रियायां विशेषं नोपपादयतीति तद्द्वयं निरर्थकम् । "अध्यास्ते सर्वदा रम्यम्ऽ; इति द्वितीयार्घपाठो रमणीयः । आहुरस्यापि सार्थत्वं यमकादिषु सूरयः
atra vai iti pādapūraṇamātramā / kṣiyaḥ sarvavandyeti viśeṣaṇaṃ saśaṅkāyāmadhyāsanakriyāyāṃ viśeṣaṃ nopapādayatīti taddvayaṃ nirarthakam / "adhyāste sarvadā ramyam'; iti dvitīyārghapāṭho ramaṇīyaḥ / āhurasyāpi sārthatvaṃ yamakādiṣu sūrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा या प्रङ्क्तिर्ब्राह्नणेन्द्राणामाशास्त इति पूर्वोदाहृतम् । अत्र निरर्थकत्वादेवकारस्य पादपूरणमात्रत्वे ऽपि यमकनिर्वाहकत्वादेव सार्थत्वम् । विरुद्धार्थत्वम् । विरुद्धार्थ हि तद्यत्र विरुद्धार्थः प्रतीयते
yathā yā praṅktirbrāhnaṇendrāṇāmāśāsta iti pūrvodāhṛtam / atra nirarthakatvādevakārasya pādapūraṇamātratve 'pi yamakanirvāhakatvādeva sārthatvam / viruddhārthatvam / viruddhārtha hi tadyatra viruddhārthaḥ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरातनकविप्रोक्तः सो ऽपि दोषाय नो भवेत्
purātanakaviproktaḥ so 'pi doṣāya no bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र लाघवयोग्यतामिति वक्तव्ये गरिमैश्वर्थप्रतीपैश्वर्यमिति शब्दगौरवम् ॥ उत्कर्षादिविवक्षायामस्यापि गुणता व्कचित्
atra lāghavayogyatāmiti vaktavye garimaiśvarthapratīpaiśvaryamiti śabdagauravam // utkarṣādivivakṣāyāmasyāpi guṇatā vkacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र गङ्गेत्यर्थे कनीयसि भगीरथतपःफलमिति पदाधिक्यम् । तथापि तस्य सगरकुतपाबनक्रियासूचकत्वेन गङ्गाशब्दादत्युत्कर्षापादकत्वमिति गुणत्वम् । वेदशास्त्रैकविख्यातमप्रतीतमिहोच्यते
atra gaṅgetyarthe kanīyasi bhagīrathatapaḥphalamiti padādhikyam / tathāpi tasya sagarakutapābanakriyāsūcakatvena gaṅgāśabdādatyutkarṣāpādakatvamiti guṇatvam / vedaśāstraikavikhyātamapratītamihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र स्फ्यस्य खड्गाकारवस्तुवाचकत्वं वेद एव; मनोर्मन्त्रवाचकत्वमागम एव; वृद्धिनिरासकत्वं शब्दशास्त्र एव प्रसिद्धमिति तदप्रतीतम् ॥ तद्विद्याक्रमनिर्वाहप्रवृत्तौ तदिदं गुणः
atra sphyasya khaḍgākāravastuvācakatvaṃ veda eva; manormantravācakatvamāgama eva; vṛddhinirāsakatvaṃ śabdaśāstra eva prasiddhamiti tadapratītam // tadvidyākramanirvāhapravṛttau tadidaṃ guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र ईडापिङ्गलादीनां योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धत्वादप्रतीतत्वे ऽप्यभ्यासयोगप्रकारस्य सर्वतो निर्वाहाद्गुणत्वम् । अनिश्वितं तद्यत्र स्यादनुत्कर्षाय संशयः
atra īḍāpiṅgalādīnāṃ yogaśāstramātraprasiddhatvādapratītatve 'pyabhyāsayogaprakārasya sarvato nirvāhādguṇatvam / aniśvitaṃ tadyatra syādanutkarṣāya saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोपमाता धात्री धरित्री वा धात्रीति संशयप्रतीतेरिदमनिश्चितम् । भूमिभोगायेति पाठो रमणीयः । इदं प्रकरणादिभ्यो विशेषावगमेपि च । उत्कर्षे वाविरोघे च दोषकक्ष्यां न गाहते
atropamātā dhātrī dharitrī vā dhātrīti saṃśayapratīteridamaniścitam / bhūmibhogāyeti pāṭho ramaṇīyaḥ / idaṃ prakaraṇādibhyo viśeṣāvagamepi ca / utkarṣe vāviroghe ca doṣakakṣyāṃ na gāhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र घनद्युतेरित्यस्य घना सान्द्रा द्युतिरस्येति, घनस्य मेघस्येव द्युतिरस्येति वा संशये ऽप्यविरोधान्न दुष्टत्वम् । विमानवर्त नकथामित्यत्र विगताभिमानवर्तनस्य वा व्योमयानवर्तनस्य वेति संशयेप्यत्यन्तोत्कर्षान्न दोषः । क्षोणीभृतामित्यत्र राज्ञां गिरीणां वेतिसंशये नायकखड्गवर्णनप्रकरणात् प्रतिराजलक्षणविशेषावगमान्न दोषः । एवं संयोगविप्रयोगादिभिरपि विशेषावगमे द्रष्टव्यम् ॥ दूरदूरो भवेद्यस्मादर्थः क्लिष्टं तदुच्यते
atra ghanadyuterityasya ghanā sāndrā dyutirasyeti, ghanasya meghasyeva dyutirasyeti vā saṃśaye 'pyavirodhānna duṣṭatvam / vimānavarta nakathāmityatra vigatābhimānavartanasya vā vyomayānavartanasya veti saṃśayepyatyantotkarṣānna doṣaḥ / kṣoṇībhṛtāmityatra rājñāṃ girīṇāṃ vetisaṃśaye nāyakakhaḍgavarṇanaprakaraṇāt pratirājalakṣaṇaviśeṣāvagamānna doṣaḥ / evaṃ saṃyogaviprayogādibhirapi viśeṣāvagame draṣṭavyam // dūradūro bhavedyasmādarthaḥ kliṣṭaṃ taducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वारासिमित्रं मैनाकः, तस्य जन्को हिमवान्, तत्प्रभवा पार्वती, तत्सहायो महेश्वरः, तत्केयूराणि सर्पाः, तेषां वेतनकं जीवनकारणं वायुः, तस्य यानं वाहनं मृगः तस्य लोचने इव लोचने यासां ताः, इत्यतिव्यवहितार्थत्वात् क्लिष्टमिदम् ॥ प्रक्रमस्य च निर्वाहे महतां हैन्यसूचने । प्रयुक्तस्य व्कचित् काव्ये क्लिष्टस्य गुणथा भवेत्
atra vārāsimitraṃ mainākaḥ, tasya janko himavān, tatprabhavā pārvatī, tatsahāyo maheśvaraḥ, tatkeyūrāṇi sarpāḥ, teṣāṃ vetanakaṃ jīvanakāraṇaṃ vāyuḥ, tasya yānaṃ vāhanaṃ mṛgaḥ tasya locane iva locane yāsāṃ tāḥ, ityativyavahitārthatvāt kliṣṭamidam // prakramasya ca nirvāhe mahatāṃ hainyasūcane / prayuktasya vkacit kāvye kliṣṭasya guṇathā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शंभुभूषणपेटिका पातालम्, श्रीसपत्नी भूमिः, मध्यमविष्णुपदमाकाशमिति नातिदुर्बोधत्वादक्लेशकरमिति गुणत्वम् । देशप्रसिद्धं व्युत्पत्तिरहितं देश्यमुच्यते
atra śaṃbhubhūṣaṇapeṭikā pātālam, śrīsapatnī bhūmiḥ, madhyamaviṣṇupadamākāśamiti nātidurbodhatvādakleśakaramiti guṇatvam / deśaprasiddhaṃ vyutpattirahitaṃ deśyamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पेका परिधानभस्त्रा, हला मदिरा, इमे देश्ये । ननु भस्त्रा पेटिकयोस्साम्यात्पेटिका मध्यलोपिनी । पेका हला च हलिनः प्रिया देश्या न हीति चेत्
atra pekā paridhānabhastrā, halā madirā, ime deśye / nanu bhastrā peṭikayossāmyātpeṭikā madhyalopinī / pekā halā ca halinaḥ priyā deśyā na hīti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कन्दादुट्टीकत इति कन्दाट्टादेरदेश्यत् । इत्थं निरुक्तनिर्वाहा दमर्यादा प्रशस्यते
kandāduṭṭīkata iti kandāṭṭāderadeśyat / itthaṃ niruktanirvāhā damaryādā praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदिदं मार्गसंक्षोभप्रज्ञाकण्डूतिरुज्झ्याम् । अङ्कोपालम्बनामादौ न देश्यं दूषणं भवेत्
tadidaṃ mārgasaṃkṣobhaprajñākaṇḍūtirujjhyām / aṅkopālambanāmādau na deśyaṃ dūṣaṇaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सिङ्गम, वेन्नम, रेचय शब्दानामव्युत्पत्तिमच्वाद्देश्यत्वे ऽपि नामपदत्वाददुष्टपदत्वम् ॥ आत्मना क्ल्टप्तसंकल्पं नेयार्थमिति गीयते
atra siṅgama, vennama, recaya śabdānāmavyutpattimacvāddeśyatve 'pi nāmapadatvādaduṣṭapadatvam // ātmanā klṭaptasaṃkalpaṃ neyārthamiti gīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पात्रशब्दो वर्णप्रातिलोम्येन त्रपां वदति । तथैव व्यावृत्तः पिकः कपिरिति स्वसङ्केतितत्वान्नेयत्वम् ॥ प्रहेलिकादौ प्रास्तदभ्यनुज्ञायते बुधैः
atra pātraśabdo varṇaprātilomyena trapāṃ vadati / tathaiva vyāvṛttaḥ pikaḥ kapiriti svasaṅketitatvānneyatvam // prahelikādau prāstadabhyanujñāyate budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र योगिनां भोगिनाञ्च किं प्रियमिति प्रश्ने रह इत्युत्तरे वक्तव्ये विपरीतो हर इत्युक्तम् । तस्य स्वसङ्केतितत्वे ऽपि प्रहेलिकात्वाददुष्टत्वम् ॥ स्वपर्यायपदज्ञानसाधनं प्रतिहस्तकम्
atra yogināṃ bhogināñca kiṃ priyamiti praśne raha ityuttare vaktavye viparīto hara ityuktam / tasya svasaṅketitatve 'pi prahelikātvādaduṣṭatvam // svaparyāyapadajñānasādhanaṃ pratihastakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र श्यामसब्दः स्वपर्यायकालशब्दं ज्ञापयति । तेन यमः । कर्पूरशब्दश्व स्वपर्यायं घनसारं ज्ञापयति । तेन अधिसार इति लभ्यते । ततः श्यामकर्पूरश्ब्दयोः स्वपर्यायकालघनसारशभ्दमात्रज्ञापकत्वात् प्रतिहस्तत्वम् ॥ गूढलेखादिषु प्रायो नैतच्चारूत्वमुज्झति
atra śyāmasabdaḥ svaparyāyakālaśabdaṃ jñāpayati / tena yamaḥ / karpūraśabdaśva svaparyāyaṃ ghanasāraṃ jñāpayati / tena adhisāra iti labhyate / tataḥ śyāmakarpūraśbdayoḥ svaparyāyakālaghanasāraśabhdamātrajñāpakatvāt pratihastatvam // gūḍhalekhādiṣu prāyo naitaccārūtvamujjhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र हरिद्रा निशा रात्रिरिति यावत् । राहुस्तमः ध्वान्तमिति यावत् । इच्छा आशा दिक् । प्रयुक्तालङ्कृतिरिति प्रहारः । वियुतगरुतां विपक्षाणाम् । कुजरीं नगरीम् । सार्का सेना चमूः । प्रहरः यामः गच्छामः । एवं हरिद्रादीनां स्वपर्यायमात्रबोधकत्वेन प्रतिहस्तत्वे ऽपि सेनापतिभिरभियाति दुर्गोच्छित्तये गतैः तदालोचितकार्य वयं सेनान्विताः तिमिरपिहितदशदिशि निशायां प्रहाराय विपक्षाणां दुर्गनगरीं याम इत्येवं लक्षणं मन्त्रभेदभयाद् गूढलेखमुखेन राज्ञि प्रेषितमिति न दुष्टत्वम् ॥ असमर्थं योगमात्रप्रयुक्तत्वादवाचकम्
atra haridrā niśā rātririti yāvat / rāhustamaḥ dhvāntamiti yāvat / icchā āśā dik / prayuktālaṅkṛtiriti prahāraḥ / viyutagarutāṃ vipakṣāṇām / kujarīṃ nagarīm / sārkā senā camūḥ / praharaḥ yāmaḥ gacchāmaḥ / evaṃ haridrādīnāṃ svaparyāyamātrabodhakatvena pratihastatve 'pi senāpatibhirabhiyāti durgocchittaye gataiḥ tadālocitakārya vayaṃ senānvitāḥ timirapihitadaśadiśi niśāyāṃ prahārāya vipakṣāṇāṃ durganagarīṃ yāma ityevaṃ lakṣaṇaṃ mantrabhedabhayād gūḍhalekhamukhena rājñi preṣitamiti na duṣṭatvam // asamarthaṃ yogamātraprayuktatvādavācakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तिरश्वां रुतं वासितम् । भूषणशब्दः सिञिजितमिति मर्यादायां "वाश्ट शब्दकुत्सायाम्ऽ, "शिज अव्यक्ते शब्देऽ; इति च योगमात्रेण प्रयुक्तौ वाशितशिञ्जितशब्दौ हेषाबृंहितयोरवाचकौ । अस्यापि गुणता ग्राह्या तच्छास्रस्वीकृतादिषु
atra tiraśvāṃ rutaṃ vāsitam / bhūṣaṇaśabdaḥ siñijitamiti maryādāyāṃ "vāśṭa śabdakutsāyām', "śija avyakte śabde'; iti ca yogamātreṇa prayuktau vāśitaśiñjitaśabdau heṣābṛṃhitayoravācakau / asyāpi guṇatā grāhyā tacchāsrasvīkṛtādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कामिनीनां रतान्तरेषु कामसास्त्रकारैः हंसतित्तिरिलावकादिरुतविकाराम्नानात् पक्षिणो रुतादन्यत्रावाचकस्यापि कूजितस्य समर्थत्वम् ॥ चित्तं जुगुप्सते यस्मात्तज्जुगुप्सितकं त्रिधा । हेयार्थं हेयार्थान्तरं हेयार्थस्मृतिहेतुकम्
atra kāminīnāṃ ratāntareṣu kāmasāstrakāraiḥ haṃsatittirilāvakādirutavikārāmnānāt pakṣiṇo rutādanyatrāvācakasyāpi kūjitasya samarthatvam // cittaṃ jugupsate yasmāttajjugupsitakaṃ tridhā / heyārthaṃ heyārthāntaraṃ heyārthasmṛtihetukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूयन्ते मज्जनेनेत्यनयोर्वर्णसारूप्य ब्रमेण पूयमज्जार्थे सर्णेजपत्वाज्जुगुप्सार्थस्मारकत्वम् । एषां ग्राह्यो गुणीभावः व्कजिदङ्गीकृतादिषु
atra pūyante majjanenetyanayorvarṇasārūpya brameṇa pūyamajjārthe sarṇejapatvājjugupsārthasmārakatvam / eṣāṃ grāhyo guṇībhāvaḥ vkajidaṅgīkṛtādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कुक्षय इति पदे ऽन्त्यवर्णद्वयेना मङ्गलार्थस्मरणम् । एषां गुप्तादिषु प्रायो गुणभावो ऽपि गण्यते
atra kukṣaya iti pade 'ntyavarṇadvayenā maṅgalārthasmaraṇam / eṣāṃ guptādiṣu prāyo guṇabhāvo 'pi gaṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोच्छेदस्य साक्षादमङ्गलार्थत्वे ऽपि शत्रुपदेन गुप्तत्वाद्गुणत्वम् । कृत्येत्यस्यामङ्गलाथत्वे ऽपि कृत्याकृत्ये कार्याकार्ये इति साहचर्येण गुप्तत्वम् । केशव इत्यस्यान्त्यवर्णद्वयेनामङ्गलार्थस्मरणहेतुत्वे ऽपि भगवन्माहात्म्येन गुप्तत्वम् । केशव इत्यस्यान्त्यवर्णद्वयेनामङ्गलार्थस्मरणहेतुत्वे ऽपि भगवन्माहात्म्येन गुप्तत्वमित्यमीषां गुप्तत्वम् । व्रीडाकरमसभ्यं सयात्पूर्ववत्तदपि त्रिधा
atrocchedasya sākṣādamaṅgalārthatve 'pi śatrupadena guptatvādguṇatvam / kṛtyetyasyāmaṅgalāthatve 'pi kṛtyākṛtye kāryākārye iti sāhacaryeṇa guptatvam / keśava ityasyāntyavarṇadvayenāmaṅgalārthasmaraṇahetutve 'pi bhagavanmāhātmyena guptatvam / keśava ityasyāntyavarṇadvayenāmaṅgalārthasmaraṇahetutve 'pi bhagavanmāhātmyena guptatvamityamīṣāṃ guptatvam / vrīḍākaramasabhyaṃ sayātpūrvavattadapi tridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शेफालिकापदस्य प्रथमवर्णंयुगलस्यासभ्यार्थस्मृतिहेतुत्वम् । "वासन्तिकाचञ्चलऽ; इति पाठो रमणीयः । अमीषाञ्च गुणीभावो लक्षितादिषु लक्ष्यते
atra śephālikāpadasya prathamavarṇaṃyugalasyāsabhyārthasmṛtihetutvam / "vāsantikācañcala'; iti pāṭho ramaṇīyaḥ / amīṣāñca guṇībhāvo lakṣitādiṣu lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा योनिर्यंस्य द्रुहिणचरण इति पूर्वस्मिन्नुदाहरणे । योनिरित्यसभ्यार्थत्वे ऽपि योनिरिव योनिरिति गौणवृच्या न दुष्टत्वम् । जन्मभूमिभगवच्छब्दयोरसभ्यार्थान्तरत्वे ऽपि लोकसंवीतत्वाद्गुणत्वम् । ब्रह्माण्डेत्यस्य चोत्तरवर्णंद्वयेनासभ्यार्थस्मृतिहेतुत्वे ऽप्यण्डमिवाण्डमिति गौणवृच्या गुप्तत्वाद्गुणत्वम् ॥ न वाच्यमेषां सर्वेषां हेयार्थत्वादिसाम्यतः । गुणत्वमगुणत्वं वा केवलं तर्ककर्कशैः
yathā yoniryaṃsya druhiṇacaraṇa iti pūrvasminnudāharaṇe / yonirityasabhyārthatve 'pi yoniriva yoniriti gauṇavṛcyā na duṣṭatvam / janmabhūmibhagavacchabdayorasabhyārthāntaratve 'pi lokasaṃvītatvādguṇatvam / brahmāṇḍetyasya cottaravarṇaṃdvayenāsabhyārthasmṛtihetutve 'pyaṇḍamivāṇḍamiti gauṇavṛcyā guptatvādguṇatvam // na vācyameṣāṃ sarveṣāṃ heyārthatvādisāmyataḥ / guṇatvamaguṇatvaṃ vā kevalaṃ tarkakarkaśaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्यैव परान्यत्वमाप्तवान् गुणमानयोः । सचमत्कार साहित्यब्रह्यसाक्षात्क्रियोचितैः
ekasyaiva parānyatvamāptavān guṇamānayoḥ / sacamatkāra sāhityabrahyasākṣātkriyocitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुज्ञातं बुधैः कैश्वित् कुमारीकमलादिकम् । नैवं श्रविष्ठा संस्थानशिपूर्वश्नादिकं पुरा
anujñātaṃ budhaiḥ kaiśvit kumārīkamalādikam / naivaṃ śraviṣṭhā saṃsthānaśipūrvaśnādikaṃ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैः कैश्वित्प्राक्तनी सीमा न लङ्घ्या कोविदैरपि । तदुक्तेनैव मार्गेण गुणदोषान् परामृशन्
yaiḥ kaiśvitprāktanī sīmā na laṅghyā kovidairapi / taduktenaiva mārgeṇa guṇadoṣān parāmṛśan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्यं कल्पान्तरस्थायि कल्पयेदनुपप्लवम्
kāvyaṃ kalpāntarasthāyi kalpayedanupaplavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.