Dvavimsatyavadanakatha 6

ततः कौतूहलजाता भिक्षवो भगवन्तम् एतद् अवोचत् ॥ भगवन् केन पुण्येन कुशलेन च कर्मणा । स राजात्यभिरूपो ऽयं दर्शनीयमनोहरः

tataḥ kautūhalajātā bhikṣavo bhagavantam etad avocat // bhagavan kena puṇyena kuśalena ca karmaṇā / sa rājātyabhirūpo 'yaṃ darśanīyamanoharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्या नगर्याः सरूपो मानुजस्येदृशं वरम् । लावण्यर्द्धिसमापन्नो देवस्यापि सुदुर्लभः

kasyā nagaryāḥ sarūpo mānujasyedṛśaṃ varam / lāvaṇyarddhisamāpanno devasyāpi sudurlabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् आह ॥ भिक्षवो ऽसौ महीपालो महापुण्यप्रभोज्ज्वलः । वैशाल्याश् च नगर्याश् च रत्नव्यूहो नृपोत्तमः

bhagavan āha // bhikṣavo 'sau mahīpālo mahāpuṇyaprabhojjvalaḥ / vaiśālyāś ca nagaryāś ca ratnavyūho nṛpottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगरी कीदृशी स्याच् च ऋद्धा स्फीतमनोरमा । सुभिक्षा रमणीया च सुजनैः कोविदैर् वृता

nagarī kīdṛśī syāc ca ṛddhā sphītamanoramā / subhikṣā ramaṇīyā ca sujanaiḥ kovidair vṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशयोजनायामव्यायामं च तथैव च । नानोत्सवसमायुक्ता दूराद् दूरगदुर्जना

ṣoḍaśayojanāyāmavyāyāmaṃ ca tathaiva ca / nānotsavasamāyuktā dūrād dūragadurjanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पौरजनचित्तं तथा राज्ञः समं मनः । विशालोद्यानसंपन्ना पुष्करिणीसुशोभिता ॥ पार्श्वे तु वादिता एव पक्षिणो भृङ्गनिस्वनैः

yathā paurajanacittaṃ tathā rājñaḥ samaṃ manaḥ / viśālodyānasaṃpannā puṣkariṇīsuśobhitā // pārśve tu vāditā eva pakṣiṇo bhṛṅganisvanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महिषी तस्य संपन्ना शुभव्यूहः स तत्सुतः । दर्शनीयो ऽभिरूपश् च पुष्पधन्वेव रूपवान्

mahiṣī tasya saṃpannā śubhavyūhaḥ sa tatsutaḥ / darśanīyo 'bhirūpaś ca puṣpadhanveva rūpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्रोपचारकं सर्वं राजलक्ष्मीं च प्राप्तवान् । धनुर्विद्यासमायुक्तः शास्त्रविद्यासुपारगः

sakropacārakaṃ sarvaṃ rājalakṣmīṃ ca prāptavān / dhanurvidyāsamāyuktaḥ śāstravidyāsupāragaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महर्द्धिबलसंपन्नश् चक्रवर्तिसमप्रभः । शास्त्रागमविधिज्ञश् च कृतकृत्यः स विज्ञवान्

maharddhibalasaṃpannaś cakravartisamaprabhaḥ / śāstrāgamavidhijñaś ca kṛtakṛtyaḥ sa vijñavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृशो राजरत्नेशः सर्वलोके प्रतापवान् । पूर्वकुशलकर्मणा प्राप्तवान् ईदृशं फलम्

īdṛśo rājaratneśaḥ sarvaloke pratāpavān / pūrvakuśalakarmaṇā prāptavān īdṛśaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैत्रेय उवाच ॥ भगवन्न् अपरं केन कुशलमूलेन समन्वागतः स राजा ईदृशो विभूतिर् आसीत् केन कर्मणेति ॥ भगवान् आह ॥ मैत्रेय शृणु । भूतपूर्वं स मैत्रेय पूर्वजन्मनि नाविकः । नित्यं समुद्रतीरेषु वसति नाविकः स च

maitreya uvāca // bhagavann aparaṃ kena kuśalamūlena samanvāgataḥ sa rājā īdṛśo vibhūtir āsīt kena karmaṇeti // bhagavān āha // maitreya śṛṇu / bhūtapūrvaṃ sa maitreya pūrvajanmani nāvikaḥ / nityaṃ samudratīreṣu vasati nāvikaḥ sa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागता वणिजः के चित् तस्य दुर्दैवयोगतः । तस्माद् दुःखी महाकष्टी तरपण्यं ग्रहणं न हि

nāgatā vaṇijaḥ ke cit tasya durdaivayogataḥ / tasmād duḥkhī mahākaṣṭī tarapaṇyaṃ grahaṇaṃ na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स चिन्तयाम् आस हा हा कर्म ममाधुना । किं कर्तव्यम् इदानीं मे न प्राप्तम् अन्नम् आदिकम्

atha sa cintayām āsa hā hā karma mamādhunā / kiṃ kartavyam idānīṃ me na prāptam annam ādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यापि ईदृशं दुःखं मा भवतु कदा चन । इत्य् एवं मनसा चिन्त्य जिनं स्मरन् स तिष्ठति

kasyāpi īdṛśaṃ duḥkhaṃ mā bhavatu kadā cana / ity evaṃ manasā cintya jinaṃ smaran sa tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स नाविकस् तत्र स्थातुं न रमते मनः । तस्मात् समुद्रतीराद् अनुचङ्क्रम्यमाने कस्मिंश् चित् स्थाने तथागतधातुस्तूपजीर्णनातिविस्तरं चैत्यम् एकं ददर्श ॥ तं चैत्यं गोपालकाः क्रीडया पाषाणेष्टकाचर्चितभग्निताश्चैत्योदरं दृष्ट्वा विमृश्येत्य् उवाच ॥ केन पापात्मना येन चैत्यभङ्गं च यत् कृतम् । अशोभनम् इदं चैत्यं संस्कारं क्रियते मया

tataḥ sa nāvikas tatra sthātuṃ na ramate manaḥ / tasmāt samudratīrād anucaṅkramyamāne kasmiṃś cit sthāne tathāgatadhātustūpajīrṇanātivistaraṃ caityam ekaṃ dadarśa // taṃ caityaṃ gopālakāḥ krīḍayā pāṣāṇeṣṭakācarcitabhagnitāścaityodaraṃ dṛṣṭvā vimṛśyety uvāca // kena pāpātmanā yena caityabhaṅgaṃ ca yat kṛtam / aśobhanam idaṃ caityaṃ saṃskāraṃ kriyate mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् संस्कारं कृतं तेन यत्र भग्नादि तत्र च । शीर्णचर्चितस्थानेषु शिलयेष्टाकयापि च ॥ नाविक इति कृत्वा च पूर्ववच् छोभनं कृतम्

tat saṃskāraṃ kṛtaṃ tena yatra bhagnādi tatra ca / śīrṇacarcitasthāneṣu śilayeṣṭākayāpi ca // nāvika iti kṛtvā ca pūrvavac chobhanaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बुद्धप्रभावेन तस्मिन् काले च तत्र ये । त्रयःशतवणिक्पण्याश् चायान्ति तस्य संसदि

atha buddhaprabhāvena tasmin kāle ca tatra ye / trayaḥśatavaṇikpaṇyāś cāyānti tasya saṃsadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्थवाहसमायुक्ता नदीशोत्तरणाय च । वणिजस् ते तम् आहूय चैनम् ऊचुर् वणिग्जनाः

sārthavāhasamāyuktā nadīśottaraṇāya ca / vaṇijas te tam āhūya cainam ūcur vaṇigjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भो नाविक वयं रत्नद्वीपं गच्छामः सर्वथा । भवान् नेतात्र संवीक्ष्य समुद्रात् पालयत्व् अतः

bho nāvika vayaṃ ratnadvīpaṃ gacchāmaḥ sarvathā / bhavān netātra saṃvīkṣya samudrāt pālayatv ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आकर्ण्य स धीवरो धीर आयव्ययं चाभिवीक्ष्य वहनं तेषां पुरतः समारोप्याह ॥ भवन्तो ऽत्र वहनेषु स्थातुम् अर्हथ संप्रति । स्वदेवतां स्मृत्वा धैर्यम् आलम्ब्य दृधं निवासत

ity ākarṇya sa dhīvaro dhīra āyavyayaṃ cābhivīkṣya vahanaṃ teṣāṃ purataḥ samāropyāha // bhavanto 'tra vahaneṣu sthātum arhatha saṃprati / svadevatāṃ smṛtvā dhairyam ālambya dṛdhaṃ nivāsata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तथेति कृत्वा त्रयःशत वाणिजा वहनं प्रणम्य च समुद्रं संप्रार्थ्य वहनम् आरुह्य क्रमेण संतर्तुम् आरब्धाः ॥ तदा प्रमुदितमानसाः सर्वे च ते वणिजो महोत्साहं प्रमोदवन्तः । नियतम् अस्माकम् उत्तमयात्रासिद्धिर् इति बभूवुः ॥ ततः क्रमेण चावजगाहिरे विविधमीनकुलविचरिततरङ्गफेनावलीअगाढतरं समुद्रं नीलं विमलखड्गाभिनीलम् इव विगतमेघं सूर्यांशुतापाद् इव खं विलीनं समन्ततो ऽन्तर्हिततीरलेखम् अगाधम् अम्भोनिधिमध्यं क्रमेण प्राप्ताः ॥ तदा सायाह्नसमयम् अभूत्, तीरं प्राप्तुं सुदुर्लभम् । मृदुकिरणसवितरि काले, महोत्पातं परमभीषणं गरुत्मदाशीविषभीमम् उल्लोलम् अभूत् ॥ विभिद्यमानोर्मिविकीर्णफेनश् चण्डानिलास्फालनभीमनादः । उत्पातवाताकलितैर् महद्भिर् युगान्तकालम् इव संकटो ऽभूत्

te tatheti kṛtvā trayaḥśata vāṇijā vahanaṃ praṇamya ca samudraṃ saṃprārthya vahanam āruhya krameṇa saṃtartum ārabdhāḥ // tadā pramuditamānasāḥ sarve ca te vaṇijo mahotsāhaṃ pramodavantaḥ / niyatam asmākam uttamayātrāsiddhir iti babhūvuḥ // tataḥ krameṇa cāvajagāhire vividhamīnakulavicaritataraṅgaphenāvalīagāḍhataraṃ samudraṃ nīlaṃ vimalakhaḍgābhinīlam iva vigatameghaṃ sūryāṃśutāpād iva khaṃ vilīnaṃ samantato 'ntarhitatīralekham agādham ambhonidhimadhyaṃ krameṇa prāptāḥ // tadā sāyāhnasamayam abhūt, tīraṃ prāptuṃ sudurlabham / mṛdukiraṇasavitari kāle, mahotpātaṃ paramabhīṣaṇaṃ garutmadāśīviṣabhīmam ullolam abhūt // vibhidyamānormivikīrṇaphenaś caṇḍānilāsphālanabhīmanādaḥ / utpātavātākalitair mahadbhir yugāntakālam iva saṃkaṭo 'bhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युल्लतोद्भासुरलोलजिह्वा नीला भुजंगा इव नैकशीर्षाः आवव्रुर् आदित्यपथं पयोदाः प्रसक्तभीमस्तनितानुनादाः

vidyullatodbhāsuralolajihvā nīlā bhujaṃgā iva naikaśīrṣāḥ āvavrur ādityapathaṃ payodāḥ prasaktabhīmastanitānunādāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स नाविकः ते वाणिजान् स्वजीवे निराशिनो भयविह्वलांश् चाभिवीक्ष्य धैर्यम् अवलम्ब्य तान् उवाच ॥ अवधीरयथ मा साहसं मा भैषी मा भैषी बुद्धं स्मरथ बुद्धं स्मरथ, इति वाणिजाग्रे निवेदयति ॥ तच् छ्रुत्वा ते वाणिजा बौद्धेति नामस्मरणं नमस्कारं कृतवन्तः ॥ इत्य् उक्ते सति बुद्धानुभावेन महोत्पातः क्षणाद् विलयं गतो ऽभूत् ॥ तद् दृष्ट्वा तान् सानन्देन तीरं तारयति स्म ॥ अथ ते वाणिजास् तम् आहुः ॥ भो नाविक साधु तव प्रसादात् तीरम् अनुप्राप्तम् ॥ इत्य् उक्त्वा महता सत्कारेण बहुमानपुरःसरम् अतिशयेन तरपण्यं दत्त्वा, गच्छामेत्य् आरोच्य ततः संक्रामन्ति स्म ॥ नाविकस् तान् समादाय वहनम् आरोप्य प्रतिनिवृत्य स्थितः ॥ तदा नाविकस् तरपण्यकार्षापणं संप्राप्य वस्त्रान्नपानसुसमृद्धः सुखेन तिष्ठति ॥ भूतपूर्वं भिक्षवः स रत्नव्यूहो नाविकजन्मनि तथागतधातुस्तूपजीर्णोद्धारणकुशलमूलेन तस्य राज्ञ ईदृशं रूपम् मनुष्यातिक्रान्तम् ऋद्धिप्रतिभानं प्राप्तम् ॥ अथ भिक्षव ऊचुः ॥ भगवन् साधु सुगत प्रबोधा वयं स राजा श्लाघनीयः, पुनस् तस्य कीदृशं प्रतिभानं वद ॥ भगवान् आह ॥ भिक्षवः स राजा धर्मेण राज्यं कारयति । सर्वपौरान् परिपालयति पितेव पुत्रं सर्वलोकाः कीर्तियशःशब्दं शृण्वन्ति ॥ यथान्यायं कृतं कार्यं दानं अर्थिभ्यो दत्तवान् अन्नम् अन्नार्थिकेभ्यः पानं पानार्थिकेभ्यो वस्त्रं वस्त्रार्थिकेभ्य इत्थं भिक्षवः स राजा स्वराज्यविषये सहस्राक्ष इव स्वस्त्ययनं कृतवान् ॥ ततः स राजा एकस्मिन् समये सर्वं संनिपात्य सभां कारितवान् ॥ सदसि तस्य नृपतेर् भिक्षुर् एकः समागतः । दुःशीलदुष्कृतेनैव कुष्ठाविष्टेन खञ्जकः

tataḥ sa nāvikaḥ te vāṇijān svajīve nirāśino bhayavihvalāṃś cābhivīkṣya dhairyam avalambya tān uvāca // avadhīrayatha mā sāhasaṃ mā bhaiṣī mā bhaiṣī buddhaṃ smaratha buddhaṃ smaratha, iti vāṇijāgre nivedayati // tac chrutvā te vāṇijā bauddheti nāmasmaraṇaṃ namaskāraṃ kṛtavantaḥ // ity ukte sati buddhānubhāvena mahotpātaḥ kṣaṇād vilayaṃ gato 'bhūt // tad dṛṣṭvā tān sānandena tīraṃ tārayati sma // atha te vāṇijās tam āhuḥ // bho nāvika sādhu tava prasādāt tīram anuprāptam // ity uktvā mahatā satkāreṇa bahumānapuraḥsaram atiśayena tarapaṇyaṃ dattvā, gacchāmety ārocya tataḥ saṃkrāmanti sma // nāvikas tān samādāya vahanam āropya pratinivṛtya sthitaḥ // tadā nāvikas tarapaṇyakārṣāpaṇaṃ saṃprāpya vastrānnapānasusamṛddhaḥ sukhena tiṣṭhati // bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ sa ratnavyūho nāvikajanmani tathāgatadhātustūpajīrṇoddhāraṇakuśalamūlena tasya rājña īdṛśaṃ rūpam manuṣyātikrāntam ṛddhipratibhānaṃ prāptam // atha bhikṣava ūcuḥ // bhagavan sādhu sugata prabodhā vayaṃ sa rājā ślāghanīyaḥ, punas tasya kīdṛśaṃ pratibhānaṃ vada // bhagavān āha // bhikṣavaḥ sa rājā dharmeṇa rājyaṃ kārayati / sarvapaurān paripālayati piteva putraṃ sarvalokāḥ kīrtiyaśaḥśabdaṃ śṛṇvanti // yathānyāyaṃ kṛtaṃ kāryaṃ dānaṃ arthibhyo dattavān annam annārthikebhyaḥ pānaṃ pānārthikebhyo vastraṃ vastrārthikebhya itthaṃ bhikṣavaḥ sa rājā svarājyaviṣaye sahasrākṣa iva svastyayanaṃ kṛtavān // tataḥ sa rājā ekasmin samaye sarvaṃ saṃnipātya sabhāṃ kāritavān // sadasi tasya nṛpater bhikṣur ekaḥ samāgataḥ / duḥśīladuṣkṛtenaiva kuṣṭhāviṣṭena khañjakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीभत्सरूपदुर्गन्धमलिनवस्त्रप्रावृतः । निन्दायाः सर्वलोकेषु वाक्सिद्धिश् च न विद्यते

bībhatsarūpadurgandhamalinavastraprāvṛtaḥ / nindāyāḥ sarvalokeṣu vāksiddhiś ca na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वाथ स राजापि विचार्यैनं प्रपृच्छति । कस्माद् अत्रागतो भिक्षो कथं ते पादखञ्जकः

taṃ dṛṣṭvātha sa rājāpi vicāryainaṃ prapṛcchati / kasmād atrāgato bhikṣo kathaṃ te pādakhañjakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षुर् उवाच ॥ अनेन किं महाराज मम दुष्कृतकर्मणा । बाल्ये सपादखञ्जो मे कुष्ठाविष्टशरीरकः

bhikṣur uvāca // anena kiṃ mahārāja mama duṣkṛtakarmaṇā / bālye sapādakhañjo me kuṣṭhāviṣṭaśarīrakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच ॥ प्रव्रज्याग्रहणेनापि कथम् इत्थं शरीरकः । न दण्डपात्रं न च चीवरं ते नाम्नैव भिक्षुर् इहागतस् त्वम्

rājovāca // pravrajyāgrahaṇenāpi katham itthaṃ śarīrakaḥ / na daṇḍapātraṃ na ca cīvaraṃ te nāmnaiva bhikṣur ihāgatas tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षुर् उवाच ॥ कथं हि वेद्मि नरराजराज न दण्डपात्रं न च चीवरं मे । अभाग्य एवं कुशलैर् विहीनः कृपां कुरु त्वं नरदेवदेव

bhikṣur uvāca // kathaṃ hi vedmi nararājarāja na daṇḍapātraṃ na ca cīvaraṃ me / abhāgya evaṃ kuśalair vihīnaḥ kṛpāṃ kuru tvaṃ naradevadeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच ॥ भिक्षो दक्षिणीयो यशसा सुशीलो भव शीलयुक्तेनानुचर । इत्य् उक्त्वा स राजा दण्डपात्रचीवरादिकं दत्त्वा महता सत्कारेण भोजयति स्म ॥ ततो भिक्षो राजसंदर्शनमात्रेण खञ्जपादस्नायुनः कोमलाङ्गो जातो ऽभूत् ॥ क्रमतः कुष्ठादि विलयं गतम् । किंचिच्छेषमात्रो नास्ति ॥ ततः स भिक्षुस् तस्मात् स्थानाद् अन्यप्रदेशं गतवान् ॥ ततः सर्वे जनाश् चाश्चर्यप्राप्ता एवम् आहुः ॥ अहो महाराजः पुण्यवान् धर्मनिधानभूतः, तेन दर्शनमात्रेण तस्य भिक्षोः कुष्ठादिपादखञ्जप्रश्रब्धो ऽभूत् ॥ तदा राजानुविचिन्तयति ॥ किंहेतुर् माया भूतो वा तस्य भिक्षोः, मम विस्मयः प्राप्तवान् ॥ मैत्रेय उवाच ॥ भगवन् कथं हेतुभूतः स भिक्षुस् तस्मिन् माययावागताः ॥ भगवान् आह ॥ शृणु मैत्रेय तस्येदृग् निमित्तं कथयामि ते । न मायया स्वभाविकैः स भिक्षुर् याचितुं गतः

rājovāca // bhikṣo dakṣiṇīyo yaśasā suśīlo bhava śīlayuktenānucara / ity uktvā sa rājā daṇḍapātracīvarādikaṃ dattvā mahatā satkāreṇa bhojayati sma // tato bhikṣo rājasaṃdarśanamātreṇa khañjapādasnāyunaḥ komalāṅgo jāto 'bhūt // kramataḥ kuṣṭhādi vilayaṃ gatam / kiṃciccheṣamātro nāsti // tataḥ sa bhikṣus tasmāt sthānād anyapradeśaṃ gatavān // tataḥ sarve janāś cāścaryaprāptā evam āhuḥ // aho mahārājaḥ puṇyavān dharmanidhānabhūtaḥ, tena darśanamātreṇa tasya bhikṣoḥ kuṣṭhādipādakhañjapraśrabdho 'bhūt // tadā rājānuvicintayati // kiṃhetur māyā bhūto vā tasya bhikṣoḥ, mama vismayaḥ prāptavān // maitreya uvāca // bhagavan kathaṃ hetubhūtaḥ sa bhikṣus tasmin māyayāvāgatāḥ // bhagavān āha // śṛṇu maitreya tasyedṛg nimittaṃ kathayāmi te / na māyayā svabhāvikaiḥ sa bhikṣur yācituṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तु भिक्षव एतेन भिक्षुर् दर्शनमात्रकैः । पादखञ्जविनिर्मुक्त इत्थं धर्मतनुर् नृपः

kiṃ tu bhikṣava etena bhikṣur darśanamātrakaiḥ / pādakhañjavinirmukta itthaṃ dharmatanur nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो हि भिक्षवो ऽवोचन् परमाश्चर्यम् अद्भुतम् । भिक्षुभावे स्थितो वापि पादखञ्जम् अभूत् कथम्

tato hi bhikṣavo 'vocan paramāścaryam adbhutam / bhikṣubhāve sthito vāpi pādakhañjam abhūt katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजापि न देवभूतो न च ऋषिसिद्धराक्षसः । मनुष्यभूतो राजापि कथं प्रतिभानाम् ईदृशम्

rājāpi na devabhūto na ca ṛṣisiddharākṣasaḥ / manuṣyabhūto rājāpi kathaṃ pratibhānām īdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान् उवाच ॥ मात्रपकारिः स भिक्षुः श्रोतुम् इच्छसि तत्कथाम् । कथयाम्य् अस्य वृत्तान्तं शृणुथ भिक्षुपुङ्गवाः

bhagavān uvāca // mātrapakāriḥ sa bhikṣuḥ śrotum icchasi tatkathām / kathayāmy asya vṛttāntaṃ śṛṇutha bhikṣupuṅgavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये मानवाः प्रमादेन मात्रपकारम् आचरन् । ब्रह्मभूतो हि पितरौ देवदेवस् तथा पुनः ॥ तस्मात् कारणान् मा खेदं कारायेत् पितराव् अपि

ye mānavāḥ pramādena mātrapakāram ācaran / brahmabhūto hi pitarau devadevas tathā punaḥ // tasmāt kāraṇān mā khedaṃ kārāyet pitarāv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये कुलेषु मातापितरौ सम्यक् मान्यते सम्यक् पूज्यते सम्यक् सुखेन परिह्रियते ॥ अथवान्नेन पानेन वस्त्रशय्यासनेन च तया सपरिचर्यया मातापित्रोश् चानिन्दितेन सत्कारं कर्तव्यम् ॥ तत् कस्य हेतोः ॥ चन्द्राननाः प्रवरदेहविशालनेत्रा बालार्कतुल्यवपुषः शुभकीर्तियुक्ताः । राज्यं नरा विगतशत्रुभयं लभन्ते सर्वं हि तत् स्वगुरुमातृजनेषु दानात्

ye kuleṣu mātāpitarau samyak mānyate samyak pūjyate samyak sukhena parihriyate // athavānnena pānena vastraśayyāsanena ca tayā saparicaryayā mātāpitroś cāninditena satkāraṃ kartavyam // tat kasya hetoḥ // candrānanāḥ pravaradehaviśālanetrā bālārkatulyavapuṣaḥ śubhakīrtiyuktāḥ / rājyaṃ narā vigataśatrubhayaṃ labhante sarvaṃ hi tat svagurumātṛjaneṣu dānāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य द्वौ पुत्राव् अस्ति । एको बालश् चैको दहरः । तदा पितरि कालगते, दहरपुत्रेण मातरं विद्वेषितः । नित्यं क्रोधेन परुषवचनेन वाचयति ॥ चान्नपानं परीतमात्रं दत्त्वात्मना भक्षितं सदा ॥ तदा माता मनसि व्यथया तया पुत्रम् उवाच ॥ पुत्र ते किं कृतं तवानुजबालो ऽजानकः स्तन्यं पिबत्य् अल्पान्नेन कथं वर्तयिष्ये ॥ तच् छ्रुत्वा तेन मातुर् ईर्ष्यया क्रोधेन मातरं पादेन पृष्ट्वा निर्गतं वचनम् आः किम् ॥ तथापि मातुर् हृदये दुःखशल्यो ऽपि स्वयं प्रशान्त्य चोक्ता । मा मे पुत्रकास्य कर्मणो विपाकम् अनुभवेथा इति चिन्त्य स्थिता ॥ अथ स श्रेष्ठिपुत्रो रोषणप्रश्रब्धाभूतत्वात् सरोषेण तां मातरम् उवाच ॥ रे रे मात मा तिष्ठ अत्र मे गृहे, यत्रेप्सितं तत्र गच्छेति ॥ माता उवाच ॥ कुत्र गन्तव्य मे पुत्र को ऽपराधो ऽस्ति मे सुत । मा वदसीदृशं वाचं मा क्रोधं सहसा व्रज

tasya dvau putrāv asti / eko bālaś caiko daharaḥ / tadā pitari kālagate, daharaputreṇa mātaraṃ vidveṣitaḥ / nityaṃ krodhena paruṣavacanena vācayati // cānnapānaṃ parītamātraṃ dattvātmanā bhakṣitaṃ sadā // tadā mātā manasi vyathayā tayā putram uvāca // putra te kiṃ kṛtaṃ tavānujabālo 'jānakaḥ stanyaṃ pibaty alpānnena kathaṃ vartayiṣye // tac chrutvā tena mātur īrṣyayā krodhena mātaraṃ pādena pṛṣṭvā nirgataṃ vacanam āḥ kim // tathāpi mātur hṛdaye duḥkhaśalyo 'pi svayaṃ praśāntya coktā / mā me putrakāsya karmaṇo vipākam anubhavethā iti cintya sthitā // atha sa śreṣṭhiputro roṣaṇapraśrabdhābhūtatvāt saroṣeṇa tāṃ mātaram uvāca // re re māta mā tiṣṭha atra me gṛhe, yatrepsitaṃ tatra gaccheti // mātā uvāca // kutra gantavya me putra ko 'parādho 'sti me suta / mā vadasīdṛśaṃ vācaṃ mā krodhaṃ sahasā vraja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स दहरपुत्रेण मातुर् वचनम् अवचनं कृत्वा स्वाधीनेनावस्थितः ॥ अथ स तस्य माता कनिष्ठपुत्रं प्रतिपाल्य तिष्ठति ॥ तदनन्तरं तस्य दहरपुत्रस्य गृहाचारकाविप्रहीनभूतत्वात् महत् कष्टतरं दुःखम् अभूत् ॥ तस्य पादे विकारो भूत्वा कुष्ठाविष्टखञ्जपादो भवति ॥ किं चित् कार्यकर्माणि न सुकराणि कर्तुम् ॥ अशक्तत्वात् क्रमेण स्वदुष्कृतानि कर्माणि परिवेष्ट्य दरिद्रो भवति ॥ ततो विषयहीनत्वात् सन्मतिहीनम् एव च । आस्वस्थ्यम् अग्निदाहेनेव दुःखम् एव प्राप्तवान्

tataḥ sa daharaputreṇa mātur vacanam avacanaṃ kṛtvā svādhīnenāvasthitaḥ // atha sa tasya mātā kaniṣṭhaputraṃ pratipālya tiṣṭhati // tadanantaraṃ tasya daharaputrasya gṛhācārakāviprahīnabhūtatvāt mahat kaṣṭataraṃ duḥkham abhūt // tasya pāde vikāro bhūtvā kuṣṭhāviṣṭakhañjapādo bhavati // kiṃ cit kāryakarmāṇi na sukarāṇi kartum // aśaktatvāt krameṇa svaduṣkṛtāni karmāṇi pariveṣṭya daridro bhavati // tato viṣayahīnatvāt sanmatihīnam eva ca / āsvasthyam agnidāheneva duḥkham eva prāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स चिन्तयाम् आस, हा हा कष्टतरं मम । अधुना किं करिष्यामि कुत्र गच्छाम्य् अहं नु भो

atha sa cintayām āsa, hā hā kaṣṭataraṃ mama / adhunā kiṃ kariṣyāmi kutra gacchāmy ahaṃ nu bho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं चिद् अपि भिक्षुर् अहं भवेयम् इति वक्ष्यामि, इत्य् उक्त्वा व्रीडया तेन मातरं न संभाष्य स्वगृहात् प्रक्रान्तः ॥ ततो पक्षत्रयात्ययेन स कालगतो ऽभूत् ॥ ततो मातर्य् अपकारकृतेन कर्मणो विपाकेन नरकेषूपपन्नः ॥ ततो यमदूताः परिगृह्यान्यनरकेषु क्षिपन्ति ॥ तस्माद् उत्क्षिप्य अयोगृहसमीपे नीयन्ते परमविस्तरमहोच्छ्रय स मातुर् अपकारी द्वारात् प्रेष्यते ॥ ततो ऽभ्यन्तरं प्रविष्टः । तत्रास्य द्वारं पिहितम् । ततो ऽभ्यन्तरं प्रविष्टः प्रविष्टमात्रेण तस्य मस्तके ऽयोमयम् चक्रं महाप्रमाणं तस्य मूर्ध्नि प्रादुर्भूतम् ॥ द्वारकपाटं पिहितम् । तस्मात् पापाद् आदीप्तं चक्रं भ्रमति संप्रज्वलितम् एकज्वालीभूतम् । तस्य शिरसि यत् पूयशोणितं प्रसरति, सो ऽस्याहारः ॥ ततः स कथयति ॥ अहो हि वेदना कष्टं केनैव दुष्कृतेन च । मे रक्षकजनः कश् चिद् आगच्छति त्व् उदीरितः

kiṃ cid api bhikṣur ahaṃ bhaveyam iti vakṣyāmi, ity uktvā vrīḍayā tena mātaraṃ na saṃbhāṣya svagṛhāt prakrāntaḥ // tato pakṣatrayātyayena sa kālagato 'bhūt // tato mātary apakārakṛtena karmaṇo vipākena narakeṣūpapannaḥ // tato yamadūtāḥ parigṛhyānyanarakeṣu kṣipanti // tasmād utkṣipya ayogṛhasamīpe nīyante paramavistaramahocchraya sa mātur apakārī dvārāt preṣyate // tato 'bhyantaraṃ praviṣṭaḥ / tatrāsya dvāraṃ pihitam / tato 'bhyantaraṃ praviṣṭaḥ praviṣṭamātreṇa tasya mastake 'yomayam cakraṃ mahāpramāṇaṃ tasya mūrdhni prādurbhūtam // dvārakapāṭaṃ pihitam / tasmāt pāpād ādīptaṃ cakraṃ bhramati saṃprajvalitam ekajvālībhūtam / tasya śirasi yat pūyaśoṇitaṃ prasarati, so 'syāhāraḥ // tataḥ sa kathayati // aho hi vedanā kaṣṭaṃ kenaiva duṣkṛtena ca / me rakṣakajanaḥ kaś cid āgacchati tv udīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरं हि कर्षते कर्म दूरात् कर्म प्रवर्तते । तत्र प्रकर्षते कर्म यत्र कर्म विपच्यते

dūraṃ hi karṣate karma dūrāt karma pravartate / tatra prakarṣate karma yatra karma vipacyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैर् अपि । सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api / sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन कर्मविपाकेन चक्रं वहति मस्तके । आदीप्तं संप्रज्वलितं मम प्राणोपरोधकम्

tena karmavipākena cakraṃ vahati mastake / ādīptaṃ saṃprajvalitaṃ mama prāṇoparodhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ॥ अथ तस्मिन् गृहे आकाशाच् छब्दो निर्गतः ॥ कस् त्वां रक्षति दुष्टत्वं पापिनं मातृदूषिणम् । त्वद्विध आगते चात्र तस्माद् दुःखात् प्रमुच्यते

iti // atha tasmin gṛhe ākāśāc chabdo nirgataḥ // kas tvāṃ rakṣati duṣṭatvaṃ pāpinaṃ mātṛdūṣiṇam / tvadvidha āgate cātra tasmād duḥkhāt pramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदनन्तरं शतवर्षपर्यन्ते तथाविधपुरुषस् तस्मिन्न् अयोमयगृहं समागतः, प्रविष्टमात्रेण तस्माच् च्युत्वा तस्य नवागतपुरुषस्य मूर्ध्नि चक्रं प्रादुर्भूतम् ॥ स कुशीदस्य पुत्रस् तस्मान् नरकान् मुक्त्वा पुनर् एव दरिद्रकुले जातः । तत्रैव मातापितरौ कालगतौ, कालगते सति एकाकीभूतः पुनर् एव पापशेषं न नश्यति पादखञ्जकुष्ठाविष्टो भवति ॥ इहैव जन्मनि याचको भूत्वा भिक्षुर् अहम् इति वक्ष्यामीति चिन्तयित्वा स्वगृहात् प्रक्रान्तः ॥ एवं भिक्षवः स दुःशीलभिक्षुस् तेन मातृदोषेण पातकेन कुष्ठाविष्टपादखञ्जो भवति । मायया नैव तस्य कर्मविपाकेन भवति ॥ अथ तस्य भ्राता दहरानुजो भूत्वा मातरं सम्यग् मानितः पूजितः सम्यक् परिह्रियते स्म ॥ तेन पिण्डप्रदानकृतेन पितृलोकान् संतर्पितः ॥ तस्य पुण्यानुभावेन महति राजवंशे रत्नव्यूहस्य नृपतेः पुत्रो भूत्वा स शुभव्यूहराजकुमार आसीत् ॥ तस्मात् तर्हि भिक्षवो येषां मातापितृष्व् अपकारं मनसापि मा चिन्तयेद् इति ॥ एवम् उक्ते स मैत्रेयः संहर्षितरोमकूपजातो भगवन्तम् एतद् अवोचत् ॥ प्रब् धो ऽहं भगवन् प्रबोधो ऽहं सुगत । ईदृक्पापरतेन, इत्थम् अनुभूतम् । केनोपायेन यत्नेन तस्य भिक्षोः पातकक्षयो भवति ॥ भगवान् आह ॥ येषां मनुष्याणाम् इहैव संसारे यतश् च्युत्वा मातुः कुक्षाव् उपपन्नः सा माता दशमासपर्यन्तं धृत्वा कष्टेन प्रसूता स्तन्यपानेन प्रतिपालयति । ईदृशीमातरि अपकारकृते दुष्करकृतैर् न च मुच्यते ॥ अथ पुनर् अपि भगवान् आह ॥ मैत्रेय रत्नव्यूहो नाम भूपालः परमपुण्यवान् स पुनर् अपि कस्मिंश् चिद् दिने चिन्तयाम् आस ॥ अहं वृद्धो ऽतिजीर्णाङ्गः स्थास्याम्य् एव कियच् चिरम् । अवश्यं दैवयोगेन यास्यामि मरणं ध्रुवम्

tadanantaraṃ śatavarṣaparyante tathāvidhapuruṣas tasminn ayomayagṛhaṃ samāgataḥ, praviṣṭamātreṇa tasmāc cyutvā tasya navāgatapuruṣasya mūrdhni cakraṃ prādurbhūtam // sa kuśīdasya putras tasmān narakān muktvā punar eva daridrakule jātaḥ / tatraiva mātāpitarau kālagatau, kālagate sati ekākībhūtaḥ punar eva pāpaśeṣaṃ na naśyati pādakhañjakuṣṭhāviṣṭo bhavati // ihaiva janmani yācako bhūtvā bhikṣur aham iti vakṣyāmīti cintayitvā svagṛhāt prakrāntaḥ // evaṃ bhikṣavaḥ sa duḥśīlabhikṣus tena mātṛdoṣeṇa pātakena kuṣṭhāviṣṭapādakhañjo bhavati / māyayā naiva tasya karmavipākena bhavati // atha tasya bhrātā daharānujo bhūtvā mātaraṃ samyag mānitaḥ pūjitaḥ samyak parihriyate sma // tena piṇḍapradānakṛtena pitṛlokān saṃtarpitaḥ // tasya puṇyānubhāvena mahati rājavaṃśe ratnavyūhasya nṛpateḥ putro bhūtvā sa śubhavyūharājakumāra āsīt // tasmāt tarhi bhikṣavo yeṣāṃ mātāpitṛṣv apakāraṃ manasāpi mā cintayed iti // evam ukte sa maitreyaḥ saṃharṣitaromakūpajāto bhagavantam etad avocat // prab dho 'haṃ bhagavan prabodho 'haṃ sugata / īdṛkpāparatena, ittham anubhūtam / kenopāyena yatnena tasya bhikṣoḥ pātakakṣayo bhavati // bhagavān āha // yeṣāṃ manuṣyāṇām ihaiva saṃsāre yataś cyutvā mātuḥ kukṣāv upapannaḥ sā mātā daśamāsaparyantaṃ dhṛtvā kaṣṭena prasūtā stanyapānena pratipālayati / īdṛśīmātari apakārakṛte duṣkarakṛtair na ca mucyate // atha punar api bhagavān āha // maitreya ratnavyūho nāma bhūpālaḥ paramapuṇyavān sa punar api kasmiṃś cid dine cintayām āsa // ahaṃ vṛddho 'tijīrṇāṅgaḥ sthāsyāmy eva kiyac ciram / avaśyaṃ daivayogena yāsyāmi maraṇaṃ dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् अनर्थं राज्यं विषयोपभोग्यं महाघोरभयकरं मृत्युसर्पभयाकुलम् अनित्यम् असारकम् इति विचिन्त्यागार अध्यावसितुं मनो न रमते ॥ तदा स राजपुत्रं शुभव्यूहं च मन्त्रिणं समामन्त्र्यैवम् आह ॥ पुत्र शुभव्यूह अत्राहं जरसाक्रान्तो नूनं स्याज् जीर्णितेन्द्रियः । तदा रोगाभिभूतो ऽपि व्रजेयं मरणं ध्रुवम्

sarvam anarthaṃ rājyaṃ viṣayopabhogyaṃ mahāghorabhayakaraṃ mṛtyusarpabhayākulam anityam asārakam iti vicintyāgāra adhyāvasituṃ mano na ramate // tadā sa rājaputraṃ śubhavyūhaṃ ca mantriṇaṃ samāmantryaivam āha // putra śubhavyūha atrāhaṃ jarasākrānto nūnaṃ syāj jīrṇitendriyaḥ / tadā rogābhibhūto 'pi vrajeyaṃ maraṇaṃ dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रव्रजितुम् इच्छामि श्रेयः श्लाघ्येन वर्त्मना । पुरा मृत्यू रिपुं हन्ति गृहसंरक्तम् एव वा

tat pravrajitum icchāmi śreyaḥ ślāghyena vartmanā / purā mṛtyū ripuṃ hanti gṛhasaṃraktam eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् संसारभीतान् मे बहुधा भयशङ्कया । नात्र स्थातुं मनो रम्य गच्छामि बुद्धम् आश्रयम्

tasmāt saṃsārabhītān me bahudhā bhayaśaṅkayā / nātra sthātuṃ mano ramya gacchāmi buddham āśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भो पुत्र शुभव्यूह मम पूर्वपुण्यानुभावेन गौतमेन शौद्धोदनेन मह्यं व्याकरोति । अचिरेण तथागतो भविष्यसि तेन प्रबोधितः । अहम् एव बुद्धो भवेयम्म्, पश्चिमायां चम्पकवर्णायां लोकधातौ बुद्धक्षेत्रम् एकम् अस्ति, तत्र गच्छामीति ॥ तस्मान् मया यथा प्रोक्तं तथा चरितुम् अर्हसि । प्रजानां पालनं कृत्वा धर्मनीत्यां समाचर

bho putra śubhavyūha mama pūrvapuṇyānubhāvena gautamena śauddhodanena mahyaṃ vyākaroti / acireṇa tathāgato bhaviṣyasi tena prabodhitaḥ / aham eva buddho bhaveyamm, paścimāyāṃ campakavarṇāyāṃ lokadhātau buddhakṣetram ekam asti, tatra gacchāmīti // tasmān mayā yathā proktaṃ tathā caritum arhasi / prajānāṃ pālanaṃ kṛtvā dharmanītyāṃ samācara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकान् मा खेदयेत् तापैः कुलधर्मे समाचर । परेष्व् अपि दयायुक्तैर् दानं हि श्रद्धया कुरु

lokān mā khedayet tāpaiḥ kuladharme samācara / pareṣv api dayāyuktair dānaṃ hi śraddhayā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणातिपातादत्तादानकाममिथ्यादि मा कुरु । मा मृषावादपैशुन्यं पारुष्यं भिन्नम् एव च

prāṇātipātādattādānakāmamithyādi mā kuru / mā mṛṣāvādapaiśunyaṃ pāruṣyaṃ bhinnam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माभिध्याव्यापाददोषैर् मिथ्यादृष्ट्यादि संत्यज । एतानि तानि सर्वानि धारय दृढचेतसा

mābhidhyāvyāpādadoṣair mithyādṛṣṭyādi saṃtyaja / etāni tāni sarvāni dhāraya dṛḍhacetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापानां मूल एषो हि सुगतेनेति देशितः । इत्थं कृते ऽपि नृपतेर् ईतिर् न च भविष्यति

pāpānāṃ mūla eṣo hi sugateneti deśitaḥ / itthaṃ kṛte 'pi nṛpater ītir na ca bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यारभ्यासि सर्वेषां लोकानाम् अधिपः प्रभुः । सर्वधर्मानुशास्ता च सर्वसत्त्वहितार्थभृत्

adyārabhyāsi sarveṣāṃ lokānām adhipaḥ prabhuḥ / sarvadharmānuśāstā ca sarvasattvahitārthabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् कस्माद् धेतोः ॥ धर्मेण वर्धते राज्यं धर्मेण वर्धते धनम् । धर्मेण धन साध्यन्ते धर्मेण कामसिद्धयः । कामसिद्धेन मोक्षं च प्राप्यते नात्र संशयः

tat kasmād dhetoḥ // dharmeṇa vardhate rājyaṃ dharmeṇa vardhate dhanam / dharmeṇa dhana sādhyante dharmeṇa kāmasiddhayaḥ / kāmasiddhena mokṣaṃ ca prāpyate nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन ज्ञानमार्गेण शशास नृपतिः सुतम् । ज्ञानाङ्कुशभयेनैव कुञ्चितः स गजो यथा

anena jñānamārgeṇa śaśāsa nṛpatiḥ sutam / jñānāṅkuśabhayenaiva kuñcitaḥ sa gajo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननाम पितरं तेन श्रुत्वा वाक्यं वचोऽमृतम् । धृत्वाज्ञाते यथा तात प्रजानां प्रतिपालने

nanāma pitaraṃ tena śrutvā vākyaṃ vaco'mṛtam / dhṛtvājñāte yathā tāta prajānāṃ pratipālane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रशास्य ततो भूपो रत्नव्यूहो महामतिः । प्रबोध्य पुत्रपत्न्यादीन् बुद्धक्षेत्रं ययौ मुदा

iti praśāsya tato bhūpo ratnavyūho mahāmatiḥ / prabodhya putrapatnyādīn buddhakṣetraṃ yayau mudā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु मैत्रेय पुनर् भूपमार्गाणां गमनकथाम् । ददर्श भूपतिर् जीर्णप्रणालीं मार्गको ऽथ सः

śṛṇu maitreya punar bhūpamārgāṇāṃ gamanakathām / dadarśa bhūpatir jīrṇapraṇālīṃ mārgako 'tha saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवाहितं न पानीयं तद्दर्शनेन वाहितम् । प्राक् न प्रवाहितं केन, इदानीं तु प्रवाहितम्

pravāhitaṃ na pānīyaṃ taddarśanena vāhitam / prāk na pravāhitaṃ kena, idānīṃ tu pravāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्चर्येति स्थिते भूप आकाशाद् एनम् ऊचिवान् । पुण्यवांस् त्वं महाराज त्वत्प्रभावात् प्रवाहितम्

āścaryeti sthite bhūpa ākāśād enam ūcivān / puṇyavāṃs tvaṃ mahārāja tvatprabhāvāt pravāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भग्नभूता प्रणालीयं नूनम् अभ्यन्तरे यतः । त्वं तु धर्मतनुर् एवं जानीहि किल भूपते

bhagnabhūtā praṇālīyaṃ nūnam abhyantare yataḥ / tvaṃ tu dharmatanur evaṃ jānīhi kila bhūpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच ॥ न ज्ञातो ऽहम् एव च ॥ तस्मात् प्रचरितो राजा वनखण्डं महत्तरम् । तत्रानुप्राप्तवान् दृष्टं फलपुष्पमहिरुहान्

rājovāca // na jñāto 'ham eva ca // tasmāt pracarito rājā vanakhaṇḍaṃ mahattaram / tatrānuprāptavān dṛṣṭaṃ phalapuṣpamahiruhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदन्यवृक्ष एकस् तु मूलोत्पात्यैव स्थितो यदा । भूपतिदृष्टमात्रेण पूर्ववद् उत्थितागतः

tadanyavṛkṣa ekas tu mūlotpātyaiva sthito yadā / bhūpatidṛṣṭamātreṇa pūrvavad utthitāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाकाशाद् उवाचैनं श्लाघनीयो हि भूपते । पादपो ऽयम् अचैतन्य उत्थितः सन् हि चागतः

tadākāśād uvācainaṃ ślāghanīyo hi bhūpate / pādapo 'yam acaitanya utthitaḥ san hi cāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच ॥ न ज्ञातो ऽहम् एव तु ॥ तदनन्तरमार्गेषु ब्राह्मणास् त्रय आगताः । कुष्ठाविष्टविहीनाक्षी, आस्वास्थ्यवपुषुः सदा

rājovāca // na jñāto 'ham eva tu // tadanantaramārgeṣu brāhmaṇās traya āgatāḥ / kuṣṭhāviṣṭavihīnākṣī, āsvāsthyavapuṣuḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् दृष्ट्वा स च भूपालो विचार्यैनान् अपृच्छत । ब्राह्मणाः कुत्र गन्तारः कतमभूम्या इहागताः

tān dṛṣṭvā sa ca bhūpālo vicāryainān apṛcchata / brāhmaṇāḥ kutra gantāraḥ katamabhūmyā ihāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणा ऊचुः ॥ कुशलं ते महाराजरत्नव्यूहेति विश्रुतः । नान्यत् तु कार्यम् अस्माकं गच्छामस् तत्र राजनि

brāhmaṇā ūcuḥ // kuśalaṃ te mahārājaratnavyūheti viśrutaḥ / nānyat tu kāryam asmākaṃ gacchāmas tatra rājani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजदृष्टमात्रेण हीनाक्षिः प्राप्तचक्षुषः । शुभाङ्गा भवन्ति पुष्टाङ्गा मुञ्चन्ति पापराशयः

sa rājadṛṣṭamātreṇa hīnākṣiḥ prāptacakṣuṣaḥ / śubhāṅgā bhavanti puṣṭāṅgā muñcanti pāparāśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सखा ब्राह्मण उवाच ॥ अहो ऽत्याश्चर्यप्राप्तो ऽहं सखे किं केन हेतुना । चक्षुर्विहीनेन पुनश् चक्षुः प्राप्तं त्वयाधुना

tataḥ sakhā brāhmaṇa uvāca // aho 'tyāścaryaprāpto 'haṃ sakhe kiṃ kena hetunā / cakṣurvihīnena punaś cakṣuḥ prāptaṃ tvayādhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यङ्गकुष्ठसङ्गस् त्वं शुभाङ्गो भवते पुनः । अनेन पुरुषेनैव दृष्टमात्रेण मुञ्चति । सखे तथा विकाराङ्गः शुभाङ्गो भूयते ऽद्य हि

pratyaṅgakuṣṭhasaṅgas tvaṃ śubhāṅgo bhavate punaḥ / anena puruṣenaiva dṛṣṭamātreṇa muñcati / sakhe tathā vikārāṅgaḥ śubhāṅgo bhūyate 'dya hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांनिध्यं कुरुतेदानीं पृच्छामैनं वयं सखे । हेतुभूतम् अयं स त्वं न च प्रादेशिकः पुमान्

sāṃnidhyaṃ kurutedānīṃ pṛcchāmainaṃ vayaṃ sakhe / hetubhūtam ayaṃ sa tvaṃ na ca prādeśikaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्माद् आगतस् त्वं भो भवन् किं पुरुषर्षभः । पुण्येनोपचितात्मा ते श्रियाभिः प्रभवोज्ज्वलः

kasmād āgatas tvaṃ bho bhavan kiṃ puruṣarṣabhaḥ / puṇyenopacitātmā te śriyābhiḥ prabhavojjvalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच ॥ ब्राह्मणाः किं न जानीथ रत्नव्यूहेति विश्रुतः । कथम् इत्थाम् अहं भद्र तत्र गच्छामि सांप्रतम्

rājovāca // brāhmaṇāḥ kiṃ na jānītha ratnavyūheti viśrutaḥ / katham itthām ahaṃ bhadra tatra gacchāmi sāṃpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा ब्राह्मणाः प्रीतिप्रमोद्यसौमनस्यजातास् तस्मै राज्ञे आशीर्वाणीम् अब्रुवन् ॥ जयो भवतु भूपेन्द्र त्वया यन् मनसेप्सितम् । तत् सर्वं प्राप्तम् अस्त्व् ईति पुण्यश्रियासुशोभन

tadā brāhmaṇāḥ prītipramodyasaumanasyajātās tasmai rājñe āśīrvāṇīm abruvan // jayo bhavatu bhūpendra tvayā yan manasepsitam / tat sarvaṃ prāptam astv īti puṇyaśriyāsuśobhana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणास् तथास्तु मे, इत्य् उक्त्वा स सत्कारविशेषैः पूजयित्वा विसर्जयति स्म ॥ ततो ब्राह्मणाः प्रसादप्रतिलब्धाः स्वम् आश्रमं प्रक्रान्ता अभूवन् ॥ मैत्रेय आह ॥ केन पापैर् भवेत् काणः कुष्ठाविष्टः कथं भवेत् । इत्थंभूतद्विजाप्यैव, अहो कष्टं नरस्य च

brāhmaṇās tathāstu me, ity uktvā sa satkāraviśeṣaiḥ pūjayitvā visarjayati sma // tato brāhmaṇāḥ prasādapratilabdhāḥ svam āśramaṃ prakrāntā abhūvan // maitreya āha // kena pāpair bhavet kāṇaḥ kuṣṭhāviṣṭaḥ kathaṃ bhavet / itthaṃbhūtadvijāpyaiva, aho kaṣṭaṃ narasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैत्रेयेण तथा पृष्टो भगवान् आह तं पुनः ॥ दृष्टम् अदृष्टम् उक्तं ते मिथ्यया शपथं कृतम् । चक्षुहीनो ऽभवत् तेन स्वार्थी न परकार्यकृत्

maitreyeṇa tathā pṛṣṭo bhagavān āha taṃ punaḥ // dṛṣṭam adṛṣṭam uktaṃ te mithyayā śapathaṃ kṛtam / cakṣuhīno 'bhavat tena svārthī na parakāryakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजकार्ये धनं हृत्वा भाण्डागारीकृतो द्विजः । किं चिद् दत्त्वा परस्यैव स्वगृहे नीयते पुनः

rājakārye dhanaṃ hṛtvā bhāṇḍāgārīkṛto dvijaḥ / kiṃ cid dattvā parasyaiva svagṛhe nīyate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन कर्मविपाकेन कुष्ठाविष्टतनुर् द्विजः । यत् कृतं कर्म पाकेन तत्फलम् अश्नुते तथा

tena karmavipākena kuṣṭhāviṣṭatanur dvijaḥ / yat kṛtaṃ karma pākena tatphalam aśnute tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैत्रेय उवाच ॥ प्रबुद्धो ऽहं भगवन् प्रबुद्धो ऽहं सुगत ॥ अथ स राजा चम्पकवर्णायां लोकधातौ बुद्धक्षेत्रं प्राप्तवान् । तत्र बुद्धक्षेत्रे विमलप्रभा नाम चैत्यं मनोरमदर्शनीयप्रासादिकं दृष्ट्वा परमप्रीतमनास् तस्याश्रमम् उपाश्रितवान् ॥ पर्यङ्कम् आभुज्य, ऋजुकायं प्रणिधाय ध्यानारामे स्थितः । ततस् तत्क्षणं पञ्चाभिज्ञत्वं प्राप्तह्, क्रमेण रत्नाकरो नाम तथागतो ऽर्हन् प्राप्तो ऽभूत् ॥ मैत्रेय उवाच ॥ भगवम्ष् तथागतधातुस्तूपजीर्णोद्धारणानां कीदृशं फलम् ॥ तथागतस्तूपबिंबानां स्थापनानां यतः कथम् । कीदृशं स्यात् फलं तेषां तत् सर्वं देशय प्रभो

maitreya uvāca // prabuddho 'haṃ bhagavan prabuddho 'haṃ sugata // atha sa rājā campakavarṇāyāṃ lokadhātau buddhakṣetraṃ prāptavān / tatra buddhakṣetre vimalaprabhā nāma caityaṃ manoramadarśanīyaprāsādikaṃ dṛṣṭvā paramaprītamanās tasyāśramam upāśritavān // paryaṅkam ābhujya, ṛjukāyaṃ praṇidhāya dhyānārāme sthitaḥ / tatas tatkṣaṇaṃ pañcābhijñatvaṃ prāptah, krameṇa ratnākaro nāma tathāgato 'rhan prāpto 'bhūt // maitreya uvāca // bhagavamṣ tathāgatadhātustūpajīrṇoddhāraṇānāṃ kīdṛśaṃ phalam // tathāgatastūpabiṃbānāṃ sthāpanānāṃ yataḥ katham / kīdṛśaṃ syāt phalaṃ teṣāṃ tat sarvaṃ deśaya prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान् आह ॥ आढ्यो निर्नष्टशोकः क्षतसकलकलिर् लोचनानन्दपात्रं सौभाग्यश्रीनिधानं समुपचितबलो कान्तगात्रो यशस्वी । तेजस्वी कान्तरूपः प्रवचनचतुरो दान्तसर्वेन्द्रियाङ्गो ऽव्यग्रो धीमान् प्रदाता भवति भगवतो बुद्धबिम्बं विधाय

bhagavān āha // āḍhyo nirnaṣṭaśokaḥ kṣatasakalakalir locanānandapātraṃ saubhāgyaśrīnidhānaṃ samupacitabalo kāntagātro yaśasvī / tejasvī kāntarūpaḥ pravacanacaturo dāntasarvendriyāṅgo 'vyagro dhīmān pradātā bhavati bhagavato buddhabimbaṃ vidhāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन्तः परमाणवो भगवतः स्तूपेषु बिम्बेषु वा तत्कर्तुर् दिवि भूतले च नियतं तावन्ति राज्यान्य् अपि । रूपारूप्यसमाधिसंपद् अखिलं भुक्त्वा च सर्वं सुखम् अन्ते जन्मजराविपत्तिरहितं प्राप्नोति बौद्धं पदम्

yāvantaḥ paramāṇavo bhagavataḥ stūpeṣu bimbeṣu vā tatkartur divi bhūtale ca niyataṃ tāvanti rājyāny api / rūpārūpyasamādhisaṃpad akhilaṃ bhuktvā ca sarvaṃ sukham ante janmajarāvipattirahitaṃ prāpnoti bauddhaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वात्रिंशता भूषितचारुगात्रः सल्लक्षणैर् लक्षितचक्रवर्ती । भवेज् जिनो ऽन्ते जितदोषशत्रुस् ताथागतीं यः प्रतिमां विधत्ते

dvātriṃśatā bhūṣitacārugātraḥ sallakṣaṇair lakṣitacakravartī / bhavej jino 'nte jitadoṣaśatrus tāthāgatīṃ yaḥ pratimāṃ vidhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणाम् अवैकल्यं स्त्रीत्वदुर्गतिदूरता । जन्म मानुष्यकं वंश उच्चैर् आदेयवाक्यता

indriyāṇām avaikalyaṃ strītvadurgatidūratā / janma mānuṣyakaṃ vaṃśa uccair ādeyavākyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिः श्रुतिः स्मृतिर् धैर्यम् अभिवाञ्चितसंपदः । स्थानेष्व् अभिनिवेशश् च रागादिभिर् अबाधना

jātiḥ śrutiḥ smṛtir dhairyam abhivāñcitasaṃpadaḥ / sthāneṣv abhiniveśaś ca rāgādibhir abādhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबोधिर् इति जायन्ते विशेषाः साधुसंमताः । विधाय बुद्धप्रतिमां स्तूपं वा प्राणिनां मुदा

saṃbodhir iti jāyante viśeṣāḥ sādhusaṃmatāḥ / vidhāya buddhapratimāṃ stūpaṃ vā prāṇināṃ mudā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न याति दास्यं न दरिद्रभावं न प्रेष्यतां नापि च हीनजन्म । न चापि वैकल्यम् इहेन्द्रियाणां यो लोकनाथप्रतिमां करोति

na yāti dāsyaṃ na daridrabhāvaṃ na preṣyatāṃ nāpi ca hīnajanma / na cāpi vaikalyam ihendriyāṇāṃ yo lokanāthapratimāṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् संक्षेपतः पुण्यं ज्ञातव्यं चैत्यकर्मसु । न शक्यते जिनैः सर्वैर् वक्तुं सर्वं मया कथम्

etat saṃkṣepataḥ puṇyaṃ jñātavyaṃ caityakarmasu / na śakyate jinaiḥ sarvair vaktuṃ sarvaṃ mayā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.