आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवाञ्जनः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादृतः ॥ ९ ॥ यथा ह्यालोकार्थी सन्नपि दीपशिखायां यत्नवाञ्जनो भवति तदुपायतया । न हि दीपशिकामन्तरेणालोकः सम्भविति । तद्वद्य्वङ्ग्यमर्थं प्रत्याद्दतो जनो वाच्ये ऽर्थे यत्नवान् भवति । लोचनम् प्राधान्यमुक्तमिति ध्वनति ध्वन्यते ध्वननमिति त्रितयमप्युपपन्नमित्युक्तम् ॥ ।८ ॥ ॥ ।॥ ननु प्रथमोपादीयमानत्वाद्वाच्यवाचकतद्भावस्यैव प्राधान्यमित्याशङ्क्योपायानामेव प्रथममुपादानं भवतीत्यभिप्रायेम विरुद्धो ऽयं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति--इदानीमित्यादिना । आलोकनमालोकः; वनितावदनारविन्दादिविलोकनमित्यर्थः । तत्र चोपायो दीपशिखा ॥ ९ ॥ बालप्रिया वक्ष्यमाणमुपपन्नमित्यर्थः ॥ ८ ॥ व्यङ्ग्यव्यञ्जकप्राधान्यानुवादेन वाच्यवाचकयोः प्रथमोपादानयुक्तत्ववचनं वृत्तावयुक्तं, प्राधान्यानुवादस्यानुपयोगादित्यतः शङ्कोत्तरत्वेन घटयति---नन्वित्यादि । वाच्येत्यादि । द्वन्द्वैकवद्भावः । प्रथमोपादीयमानत्वहेतोः को दोष इत्यतः सो ऽपि दर्शित इत्याह---उपायानामेवेत्यादि । विरुद्ध इति । साध्याभावेनापारादान्येन व्याप्त इत्यर्थः । अप्रयोजक इत्यर्थो वा । आलोकशब्दस्य प्रकाशरूपार्थे प्रसिद्धेः प्रकृते तदर्समाह--आलोकनमिति । चाक्षुषज्ञानमित्यर्थः । आलोकनमित्यस्यैव विवरणम्वनितेत्यादि । वृत्तौ ऽप्रतिपादकस्येऽति । वक्तुरित्यर्थः ॥ ९ ॥ अनेन प्रतिपादकस्य कवेर्व्यङ्ग्यमर्थं प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह---- यथा पदार्थ-द्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । वाच्यार्थ-पूर्विका तद्वत् प्रतिपत्तस्य वस्तुनः
ālokārthī yathā dīpaśikhāyāṃ yatnavāñjanaḥ / tadupāyatayā tadvadarthe vācye tadādṛtaḥ // 9 // yathā hyālokārthī sannapi dīpaśikhāyāṃ yatnavāñjano bhavati tadupāyatayā / na hi dīpaśikāmantareṇālokaḥ sambhaviti / tadvadyvaṅgyamarthaṃ pratyāddato jano vācye 'rthe yatnavān bhavati / locanam prādhānyamuktamiti dhvanati dhvanyate dhvananamiti tritayamapyupapannamityuktam // .8 // // .// nanu prathamopādīyamānatvādvācyavācakatadbhāvasyaiva prādhānyamityāśaṅkyopāyānāmeva prathamamupādānaṃ bhavatītyabhiprāyema viruddho 'yaṃ prādhānye sādhye heturiti darśayati--idānīmityādinā / ālokanamālokaḥ; vanitāvadanāravindādivilokanamityarthaḥ / tatra copāyo dīpaśikhā // 9 // bālapriyā vakṣyamāṇamupapannamityarthaḥ // 8 // vyaṅgyavyañjakaprādhānyānuvādena vācyavācakayoḥ prathamopādānayuktatvavacanaṃ vṛttāvayuktaṃ, prādhānyānuvādasyānupayogādityataḥ śaṅkottaratvena ghaṭayati---nanvityādi / vācyetyādi / dvandvaikavadbhāvaḥ / prathamopādīyamānatvahetoḥ ko doṣa ityataḥ so 'pi darśita ityāha---upāyānāmevetyādi / viruddha iti / sādhyābhāvenāpārādānyena vyāpta ityarthaḥ / aprayojaka ityartho vā / ālokaśabdasya prakāśarūpārthe prasiddheḥ prakṛte tadarsamāha--ālokanamiti / cākṣuṣajñānamityarthaḥ / ālokanamityasyaiva vivaraṇamvanitetyādi / vṛttau 'pratipādakasye'ti / vakturityarthaḥ // 9 // anena pratipādakasya kavervyaṅgyamarthaṃ prati vyāpāro darśitaḥ / pratipādyasyāpi taṃ darśayitumāha---- yathā padārtha-dvāreṇa vākyārthaḥ sampratīyate / vācyārtha-pūrvikā tadvat pratipattasya vastunaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.