तदित्यनुषज्यते । सहस्रेति । सहस्रधा भवतीत्यर्थः । विच्छित्तिप्रकाराणामनन्तत्वादिति भावः । विशेषनिरूपणस्य कर्तव्यतां व्यतिरेकोदाहरणेन समर्थयते--यथोक्तमिति । प्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्त इति शेषः । महाकवित्वलाभो महाकवीनां, न वाच्यवाचकरचनामात्रेण । लोचनम् यथोक्तमस्मत्परमगुरुभिः श्रीमदुत्पलपादैः-- तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतस्तन्व्याः स्थितो ऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा । लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ः इति ॥ तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसन्धानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानं, न तु तदेवदमित्येतावन्मात्रम् । महाकवेरिति । यो महाकविरहं भूयासमित्याशास्ते । एवं व्यङ्ग्यस्यार्थस्य व्यञ्जकस्य शब्दस्य च प्राधान्यं वदता व्यङ्क्यव्यञ्जकभावस्यापि बालप्रिया तैस्तैरिति । सामान्यतो ऽवगतस्यापीश्वरस्य विशेषतो ऽवगममन्तरेण न फलपर्यन्तीभावलाभ इत्यर्तप्रदर्शनपरो ऽयं श्लोकः । तैस्तैरुपयाचितैः दूतीसम्प्रेषणात्मवृत्तान्तनिवेदनादिभिरुपचारपूर्वकयाचनैः । ऽउपनतो ऽपीऽति योजना । न केवलमुपनतः, तन्व्या अन्तिके स्थितो ऽपि । एवमपरिज्ञातः यो मया लोकोत्तरसौन्दर्यादिगुणविशिष्टत्वेन श्रुतस्तत एव रागातिशयेन प्रर्थितस्च स कान्तो ऽयमिति विशेषेणाज्ञातः । अत एव लोकसमानः जनसाधारणत्वं प्राप्तः । कान्तः तन्वीकामनाविषयः पुरुषः । यथा रन्तुं रमयितुं तन्वीमानन्दयितुमिति यावत् । न प्रभवतीति शेषः । एवं दृष्टान्तं प्रदर्श्य प्रकृतमाह---लोकस्येत्यादि । ऽलोकस्यात्मेऽति सम्बन्धः । अनवेक्षितेति । लोकेन विशेषतो ऽज्ञातेत्यर्थः । यस्मात्सामान्यतो ज्ञाते ऽपि विशेषाज्ञानसम्भवः, तस्मात् स्वतः स्फुरितयोरपि शब्दार्थयोः महाकविना युक्तमेव प्रत्यभिज्ञानकरणमिति भावः । तर्हि को ऽत्र प्रत्यभिज्ञापदार्थ इत्यत उक्तफलतया तत्स्व्रूपमाह---तेनेत्यादि । महाकवित्वर्वृत्तौ शिक्षानर्हत्वान्नियोगायोगमाशङ्क्य व्याचष्टे--यो महेत्यादि । महाकविरित्यस्य महाकवित्वप्रकारकाशसाविषय इत्यर्थ इति भावः । वृत्तौ ऽमहाकवेस्तौ शब्दार्थौ सहृदयैः प्रत्यभिज्ञेयाविऽविति ऽतावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयाविऽति च योजना बोध्या । महाकविना प्रत्यभिज्ञेयाविऽविति ऽतावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेत्याविऽति च योजना बोध्या । महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्यसेयोपपादकम्--ऽव्यङ्ग्येऽत्यादि । ऽसुप्रयुक्ताभ्यांऽ विशेषतो निरूप्य प्रयुक्ताभ्याम् । ऽमहाकवीनाम्ऽ इत्यस्य उक्तो ऽर्थः । वृत्तिग्रन्थेन व्यञजकस्यापि प्रधान्यं दर्शितमत आह--एवमित्यादि । उपपन्नमिति । ध्वनिरिति इदानीं व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः प्राधान्ये ऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथममुपाददते कवयस्तदपि युक्तमेवेत्याह-- आलोकार्थी यथा दीप-शिखायां यत्नवाञ् जनः । तद्-उपायतया तद्वद् अर्थे वाच्ये तद्-आदृतः
tadityanuṣajyate / sahasreti / sahasradhā bhavatītyarthaḥ / vicchittiprakārāṇāmanantatvāditi bhāvaḥ / viśeṣanirūpaṇasya kartavyatāṃ vyatirekodāharaṇena samarthayate--yathoktamiti / pratyabhijñāśāstrānta iti śeṣaḥ / mahākavitvalābho mahākavīnāṃ, na vācyavācakaracanāmātreṇa / locanam yathoktamasmatparamagurubhiḥ śrīmadutpalapādaiḥ-- taistairapyupayācitairupanatastanvyāḥ sthito 'pyantike kānto lokasamāna evamaparijñāto na rantuṃ yathā / lokasyaiṣa tathānavekṣitaguṇaḥ svātmāpi viśveśvaro naivālaṃ nijavaibhavāya tadiyaṃ tatpratyabhijñoditā ḥ it.i // tena jñātasyāpi viśeṣato nirūpaṇamanusandhānātmakamatra pratyabhijñānaṃ, na tu tadevadamityetāvanmātram / mahākaveriti / yo mahākavirahaṃ bhūyāsamityāśāste / evaṃ vyaṅgyasyārthasya vyañjakasya śabdasya ca prādhānyaṃ vadatā vyaṅkyavyañjakabhāvasyāpi bālapriyā taistairiti / sāmānyato 'vagatasyāpīśvarasya viśeṣato 'vagamamantareṇa na phalaparyantībhāvalābha ityartapradarśanaparo 'yaṃ ślokaḥ / taistairupayācitaiḥ dūtīsampreṣaṇātmavṛttāntanivedanādibhirupacārapūrvakayācanaiḥ / 'upanato 'pī'ti yojanā / na kevalamupanataḥ, tanvyā antike sthito 'pi / evamaparijñātaḥ yo mayā lokottarasaundaryādiguṇaviśiṣṭatvena śrutastata eva rāgātiśayena prarthitasca sa kānto 'yamiti viśeṣeṇājñātaḥ / ata eva lokasamānaḥ janasādhāraṇatvaṃ prāptaḥ / kāntaḥ tanvīkāmanāviṣayaḥ puruṣaḥ / yathā rantuṃ ramayituṃ tanvīmānandayitumiti yāvat / na prabhavatīti śeṣaḥ / evaṃ dṛṣṭāntaṃ pradarśya prakṛtamāha---lokasyetyādi / 'lokasyātme'ti sambandhaḥ / anavekṣiteti / lokena viśeṣato 'jñātetyarthaḥ / yasmātsāmānyato jñāte 'pi viśeṣājñānasambhavaḥ, tasmāt svataḥ sphuritayorapi śabdārthayoḥ mahākavinā yuktameva pratyabhijñānakaraṇamiti bhāvaḥ / tarhi ko 'tra pratyabhijñāpadārtha ityata uktaphalatayā tatsvrūpamāha---tenetyādi / mahākavitvarvṛttau śikṣānarhatvānniyogāyogamāśaṅkya vyācaṣṭe--yo mahetyādi / mahākavirityasya mahākavitvaprakārakāśasāviṣaya ityartha iti bhāvaḥ / vṛttau 'mahākavestau śabdārthau sahṛdayaiḥ pratyabhijñeyāvi'viti 'tāveva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñeyāvi'ti ca yojanā bodhyā / mahākavinā pratyabhijñeyāvi'viti 'tāveva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñetyāvi'ti ca yojanā bodhyā / mahākavinā pratyabhijñeyāvityaseyopapādakam--'vyaṅgye'tyādi / 'suprayuktābhyāṃ' viśeṣato nirūpya prayuktābhyām / 'mahākavīnām' ityasya ukto 'rthaḥ / vṛttigranthena vyañajakasyāpi pradhānyaṃ darśitamata āha--evamityādi / upapannamiti / dhvaniriti idānīṃ vyaṅgyavyañjakayoḥ prādhānye 'pi yadvācyavācakāveva prathamamupādadate kavayastadapi yuktamevetyāha-- ālokārthī yathā dīpa-śikhāyāṃ yatnavāñ janaḥ / tad-upāyatayā tadvad arthe vācye tad-ādṛtaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.