यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ यथा हि पदार्थद्वारेण वाक्यार्थावगमस्तथा वाच्यार्थप्रतीतिपूर्विका व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः । लोचनम् प्रतिपदिति भावे क्विप् । ऽतस्य वस्तुनऽ इति व्यङ्ग्यरूपस्य सारस्येत्यर्थः । अनेन श्लोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैष स्फुटसंवेद्य एव क्रमः । यथात्यन्तशब्दवृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवाक्यार्थक्रमः । काष्टाप्राप्तसहृदयभावस्त तु वाक्यवृत्तकुशलस्येव सन्नपि क्रमो ऽभ्यस्तानुमानाविनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद्य इति दर्शितम् ॥ ।१० ॥ ॥ ।॥ बालप्रिया वृत्तौ ऽप्रतिपाद्यस्येऽति । वाच्यार्थस्येत्यर्थः । ऽतम्ऽ इति । व्यङ्ग्यमर्थं प्रति व्यापारमित्यर्थः । स च स्वप्रतीत्युत्पादनरूपः । कारिकायां ऽप्रतिपत्तस्येऽत्यत्रान्यथाप्रतिपत्तिनिरासायाह--प्रतिपदित्यादि । प्रतिपत्तिरिति तदर्थ इति भावः । कारिकायां ऽपदार्थेऽत्यस्य ऽवाच्यार्थेऽत्यस्य च ज्ञायमानतत्तदर्थेत्यर्थः । तत्तदर्शज्ञानमिति वा । ऽसम्प्रतीयतऽ इति । प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायत इत्यर्थः । अत्र वाच्यव्यङ्ग्यप्रतीत्योः पदार्थवाक्यार्थप्रतीतिसाम्यकथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्यह---अनेनेत्यादि । ऽअनेन श्लोकेन इति दर्शितम्ऽ इति सम्बन्धः । यः यः प्रतिपत्ता । तस्य तथाविधस्य प्रतिपत्तुः । एषः वाच्यव्यङ्ग्यनिष्टः । अत्र दृष्टान्तमाह---यथेत्यादि । शब्दवृत्तेति । वाक्यवृत्तेत्यर्थः । पदार्थेत्यादि । स्फुटसंवेद्य इत्यनुषङ्गः । काष्टाप्राप्तेति । उत्कर्षप्राप्तेत्यर्थः । वाक्यवृत्तकुशालस्येति । वाक्यस्फोटादिकं जानत इत्यर्थः । सतो ऽपि क्रमस्यासंवेद्यत्वे दृष्टान्तः--अभ्यस्तेत्यादि । अभ्यस्ते विषये अनुमानमनुमितिः अविनाभावस्मृतिः व्याप्तिस्मृतिः तयोः । आदिपदेन समयस्मृत्यर्थबोधयोः परिग्रहः । तद्वत्तन्निष्टक्रमवदित्यर्थः ॥ १० ॥ इदानीं वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वे ऽपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति--- स्व-सामर्थ्य-वशेनैव वाक्यार्थं प्रतिपादयन् । यथा व्यापार-निष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते
yathā padārthadvāreṇa vākyārthaḥ sampratīyate / vācyārthapūrvikā tadvatpratipattasya vastunaḥ // 10 // yathā hi padārthadvāreṇa vākyārthāvagamastathā vācyārthapratītipūrvikā vyaṅgyasyārthasya pratipattiḥ / locanam pratipaditi bhāve kvip / 'tasya vastuna' iti vyaṅgyarūpasya sārasyetyarthaḥ / anena ślokenātyantasahṛdayo yo na bhavati tasyaiṣa sphuṭasaṃvedya eva kramaḥ / yathātyantaśabdavṛttajño yo na bhavati tasya padārthavākyārthakramaḥ / kāṣṭāprāptasahṛdayabhāvasta tu vākyavṛttakuśalasyeva sannapi kramo 'bhyastānumānāvinābhāvasmṛtyādivadasaṃvedya iti darśitam // .10 // // .// bālapriyā vṛttau 'pratipādyasye'ti / vācyārthasyetyarthaḥ / 'tam' iti / vyaṅgyamarthaṃ prati vyāpāramityarthaḥ / sa ca svapratītyutpādanarūpaḥ / kārikāyāṃ 'pratipattasye'tyatrānyathāpratipattinirāsāyāha--pratipadityādi / pratipattiriti tadartha iti bhāvaḥ / kārikāyāṃ 'padārthe'tyasya 'vācyārthe'tyasya ca jñāyamānatattadarthetyarthaḥ / tattadarśajñānamiti vā / 'sampratīyata' iti / pratipattṛbhirjñāyata ityarthaḥ / atra vācyavyaṅgyapratītyoḥ padārthavākyārthapratītisāmyakathanasya phalāntaramapyastītyaha---anenetyādi / 'anena ślokena iti darśitam' iti sambandhaḥ / yaḥ yaḥ pratipattā / tasya tathāvidhasya pratipattuḥ / eṣaḥ vācyavyaṅgyaniṣṭaḥ / atra dṛṣṭāntamāha---yathetyādi / śabdavṛtteti / vākyavṛttetyarthaḥ / padārthetyādi / sphuṭasaṃvedya ityanuṣaṅgaḥ / kāṣṭāprāpteti / utkarṣaprāptetyarthaḥ / vākyavṛttakuśālasyeti / vākyasphoṭādikaṃ jānata ityarthaḥ / sato 'pi kramasyāsaṃvedyatve dṛṣṭāntaḥ--abhyastetyādi / abhyaste viṣaye anumānamanumitiḥ avinābhāvasmṛtiḥ vyāptismṛtiḥ tayoḥ / ādipadena samayasmṛtyarthabodhayoḥ parigrahaḥ / tadvattanniṣṭakramavadityarthaḥ // 10 // idānīṃ vācyārthapratītipūrvakatve 'pi tatpratītervyaṅgyasyārthasya prādhānyaṃ yathā na vyālupyate tathā darśayati--- sva-sāmarthya-vaśenaiva vākyārthaṃ pratipādayan / yathā vyāpāra-niṣpattau padārtho na vibhāvyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.