स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थे प्रतिपादयन् । यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते ॥ ११ ॥ लोचनम् न व्यालुप्यत इति । प्राधान्यादेव तत्पर्यन्तानुसरणरणरणकत्वरिता मध्ये विश्रान्ति न कुर्वत इति क्रमस्य सातो ऽप्यलक्षणं प्राधान्ये हेतुः । स्वमामर्थ्यमाकाङ्क्षायोग्यतासन्निधयः । विभाव्यत इति । विशब्देन विभक्ततोक्ता; विभक्ततया बालप्रिया ऽस्वसामर्थ्यैऽत्यादिकारिकाद्वयमवतारयति वृत्तौ--ऽइदानीम्ऽ इत्यादि । ऽतत्प्रतीतेःऽ व्यङ्ग्यप्रतीतेः । ऽन व्यालुप्यतेऽ नापगच्छति प्रत्युत सिध्यति । ननु कारिकायां सतो ऽपि क्रमस्यालक्षणं दर्शितं, तस्य कथं प्राधान्योपपादकत्वमित्यत आह--प्राधान्यादेवेत्यादि । प्राधान्यादेव व्यङ्ग्यस्येत्यर्थात् । तदिति । तत्पर्यन्तं प्रयोजनभूतप्रतीयमानार्थपर्यन्तं यदनुसरणं बुध्यानुधावनं, ऽतत्तात्पर्येऽति पाठे प्रतीयमानरूपतात्पर्यार्थं प्रति यदनुसरणमित्यर्थः । तत्र रणरणकेन औत्सुक्येन त्वरिताः सन्त इत्यर्थः । सहृदया इति शेषः । मध्ये वाच्यांशचर्वणायाम् । विश्रान्तिं न कुर्वत इति । तथा च का कथा क्रमपर्यालोचनायामिति भावः । हेतुरिति । ज्ञापकमित्यर्थः । ऽस्वसामर्थ्येऽत्यस्य स्वस्य पदार्थस्य यत् सामर्थ्यं सहकारीत्यर्थाभिप्रायेण विवृणोति--आकाङ्क्षेत्यादि । कारिकायां ऽव्यापारनिष्पत्ताऽविति स्वव्यापारस्य वाक्यार्थप्रतिपादनरूपस्य निष्पत्तौ सत्यां वाक्यार्थबुद्धावित्यर्थः । वृत्तौ ऽविभक्ततयेऽति कारिकोपस्कार इति भ्रमं नुदति-विशब्देनेति । भाव्यते प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायते । अनेनेति । विभावनमात्रनिषेधेन यथा स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थं प्रकाशयन्नपि पदार्थो व्यापारनिष्पत्तौ न भाव्यते विभक्ततया । तद्वत् स-चेतसां सो ऽर्थो वाच्यार्थ-विमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वार्थ-दर्शिन्यां झटित्य् एवावभासते
svasāmarthyavaśenaiva vākyārthe pratipādayan / yathā vyāpāraniṣpattau padārtho na vibhāvyate // 11 // locanam na vyālupyata iti / prādhānyādeva tatparyantānusaraṇaraṇaraṇakatvaritā madhye viśrānti na kurvata iti kramasya sāto 'pyalakṣaṇaṃ prādhānye hetuḥ / svamāmarthyamākāṅkṣāyogyatāsannidhayaḥ / vibhāvyata iti / viśabdena vibhaktatoktā; vibhaktatayā bālapriyā 'svasāmarthyai'tyādikārikādvayamavatārayati vṛttau--'idānīm' ityādi / 'tatpratīteḥ' vyaṅgyapratīteḥ / 'na vyālupyate' nāpagacchati pratyuta sidhyati / nanu kārikāyāṃ sato 'pi kramasyālakṣaṇaṃ darśitaṃ, tasya kathaṃ prādhānyopapādakatvamityata āha--prādhānyādevetyādi / prādhānyādeva vyaṅgyasyetyarthāt / taditi / tatparyantaṃ prayojanabhūtapratīyamānārthaparyantaṃ yadanusaraṇaṃ budhyānudhāvanaṃ, 'tattātparye'ti pāṭhe pratīyamānarūpatātparyārthaṃ prati yadanusaraṇamityarthaḥ / tatra raṇaraṇakena autsukyena tvaritāḥ santa ityarthaḥ / sahṛdayā iti śeṣaḥ / madhye vācyāṃśacarvaṇāyām / viśrāntiṃ na kurvata iti / tathā ca kā kathā kramaparyālocanāyāmiti bhāvaḥ / heturiti / jñāpakamityarthaḥ / 'svasāmarthye'tyasya svasya padārthasya yat sāmarthyaṃ sahakārītyarthābhiprāyeṇa vivṛṇoti--ākāṅkṣetyādi / kārikāyāṃ 'vyāpāraniṣpattā'viti svavyāpārasya vākyārthapratipādanarūpasya niṣpattau satyāṃ vākyārthabuddhāvityarthaḥ / vṛttau 'vibhaktataye'ti kārikopaskāra iti bhramaṃ nudati-viśabdeneti / bhāvyate pratipattṛbhirjñāyate / aneneti / vibhāvanamātraniṣedhena yathā svasāmarthyavaśenaiva vākyārthaṃ prakāśayannapi padārtho vyāpāraniṣpattau na bhāvyate vibhaktatayā / tadvat sa-cetasāṃ so 'rtho vācyārtha-vimukhātmanām / buddhau tattvārtha-darśinyāṃ jhaṭity evāvabhāsate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.