वाच्ये ऽर्थे विमुखो विश्रान्तिनिबन्धनं परितोषमलभमान आत्मा हृदयं येषामित्यनेन सचेतसामित्यस्यैवार्थो ऽभिव्यक्तः । सहृदयानामेव तर्ह्ययं महिमास्तु, न तु काव्यस्यासौ कश्चिदतिशय इत्याशङ्क्याह-अवभासत इति । तेनात्र विभक्ततया न भासते, न तु वाच्यस्य सर्वथैवानवभासः । अत एव तृतीयोद्द्योते घटप्रदीपद्दष्टान्तबलाद्व्यङ्ग्यप्रतीतिकाले ऽपि वाच्यप्रतीतिर्न विघटत इति यद्वक्ष्यति तेन सहास्य ग्रन्थस्य न विरोधः ॥ ११॥ ,१२ ॥ बालप्रिया वस्तुसत्ताया अभ्यनुज्ञानादित्यर्थः । तेनेति । विद्यमानक्रमालक्षणप्रतपादनेनेत्यर्थः । विरुद्धमेवेत्यनेनास्य सम्बन्धः । स्फोटाभिप्रायेणेति । वाक्यतदर्थावविभक्तस्फोटरूपावित्यभिप्रायेणेत्यर्थः । कारिकायां ऽसो ऽर्थऽ इति । वाक्यार्थरूपवाच्यार्थः । ऽतत्वार्थेऽति । व्यङ्ग्यार्थेत्यर्थः । ऽवाच्यार्थविमुखात्मनाऽमित्यत्र विमुखशब्दं प्रकरणलब्धमर्थमादाय व्याचष्टे--वाच्य इत्यादि । विश्रान्तिरेव निबन्धनं कारणं यस्य तम् । नात्यन्तं वाच्यबहिर्मुख इति भावः । विशेषणस्यास्य फलमाह--अनेनति । अभिव्यक्तः प्रदर्शितः । सहृदयानामेवेत्यादि । यद्युक्तलक्षणसहृदयबुध्युपाधिकमस्य झाटित्येन स्फुरणं, तर्ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्बुद्धेरेव तद्धेतुत्वात्सहृदयानामेव लोरोत्तरः कश्चिदतिशयो ऽयं न काव्यस्येत्यर्थः । अवभासत इतीति । काव्यश्रवणसमयसमनन्तरसमासाद्यमानजन्मनस्तदर्शवभासस्य कार्यस्य परिस्फुटोपलब्धस्य काव्यव्यापारैकनिबन्धनत्वनिश्चयात्काव्यस्यैवायमतिशय इति भावः । तेनेत्यादि । तेन उक्तेन कारिकाद्वयव्याख्यानप्रकारेण । अत्र वाच्यार्थे । विभक्तता व्यङ्ग्यार्थापेक्षया पृथकत्वम् । न भासते विभक्तत्वस्य केवलमनवभासनमित्यर्थः । सर्वथैवेति । स्वरूपेणापीति यावत् । केचित्तु ऽविभक्ततयेऽति पठित्वा अत्रेति बुद्धावित्यर्थः । विभक्ततयेति । वाच्यादित्यर्थात् । न भासत इति व्यङ्ग्यो ऽर्थ इति शेषः ; येन क्रमो लक्ष्येत इति व्याचक्षते । अत एवेति । उक्तव्याक्यानादेवेत्यर्थः । वाच्यस्य स्वरूपतो ऽवभासाङ्गीकरणाद्विभागमात्रस्यानवभासाङ्गीकाराच्चेति यावत् । एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्ग्यस्यार्थस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्रकृत उपयोजयन्नाह--- यत्रार्थः शब्दो वा तम् अर्थम् उपसर्जनीकृत-स्वार्थौ । व्यङ्क्तः काव्य-विशेषः स ध्वनिर् इति सूरिभिः कथितः
vācye 'rthe vimukho viśrāntinibandhanaṃ paritoṣamalabhamāna ātmā hṛdayaṃ yeṣāmityanena sacetasāmityasyaivārtho 'bhivyaktaḥ / sahṛdayānāmeva tarhyayaṃ mahimāstu, na tu kāvyasyāsau kaścidatiśaya ityāśaṅkyāha-avabhāsata iti / tenātra vibhaktatayā na bhāsate, na tu vācyasya sarvathaivānavabhāsaḥ / ata eva tṛtīyoddyote ghaṭapradīpaddaṣṭāntabalādvyaṅgyapratītikāle 'pi vācyapratītirna vighaṭata iti yadvakṣyati tena sahāsya granthasya na virodhaḥ // 11// ,12 // bālapriyā vastusattāyā abhyanujñānādityarthaḥ / teneti / vidyamānakramālakṣaṇapratapādanenetyarthaḥ / viruddhamevetyanenāsya sambandhaḥ / sphoṭābhiprāyeṇeti / vākyatadarthāvavibhaktasphoṭarūpāvityabhiprāyeṇetyarthaḥ / kārikāyāṃ 'so 'rtha' iti / vākyārtharūpavācyārthaḥ / 'tatvārthe'ti / vyaṅgyārthetyarthaḥ / 'vācyārthavimukhātmanā'mityatra vimukhaśabdaṃ prakaraṇalabdhamarthamādāya vyācaṣṭe--vācya ityādi / viśrāntireva nibandhanaṃ kāraṇaṃ yasya tam / nātyantaṃ vācyabahirmukha iti bhāvaḥ / viśeṣaṇasyāsya phalamāha--anenati / abhivyaktaḥ pradarśitaḥ / sahṛdayānāmevetyādi / yadyuktalakṣaṇasahṛdayabudhyupādhikamasya jhāṭityena sphuraṇaṃ, tarhyanvayavyatirekābhyāṃ tadbuddhereva taddhetutvātsahṛdayānāmeva lorottaraḥ kaścidatiśayo 'yaṃ na kāvyasyetyarthaḥ / avabhāsata itīti / kāvyaśravaṇasamayasamanantarasamāsādyamānajanmanastadarśavabhāsasya kāryasya parisphuṭopalabdhasya kāvyavyāpāraikanibandhanatvaniścayātkāvyasyaivāyamatiśaya iti bhāvaḥ / tenetyādi / tena uktena kārikādvayavyākhyānaprakāreṇa / atra vācyārthe / vibhaktatā vyaṅgyārthāpekṣayā pṛthakatvam / na bhāsate vibhaktatvasya kevalamanavabhāsanamityarthaḥ / sarvathaiveti / svarūpeṇāpīti yāvat / kecittu 'vibhaktataye'ti paṭhitvā atreti buddhāvityarthaḥ / vibhaktatayeti / vācyādityarthāt / na bhāsata iti vyaṅgyo 'rtha iti śeṣaḥ ; yena kramo lakṣyeta iti vyācakṣate / ata eveti / uktavyākyānādevetyarthaḥ / vācyasya svarūpato 'vabhāsāṅgīkaraṇādvibhāgamātrasyānavabhāsāṅgīkārācceti yāvat / evaṃ vācyavyatirekiṇo vyaṅgyasyārthasya sadbhāvaṃ pratipādya prakṛta upayojayannāha--- yatrārthaḥ śabdo vā tam artham upasarjanīkṛta-svārthau / vyaṅktaḥ kāvya-viśeṣaḥ sa dhvanir iti sūribhiḥ kathitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.