भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः अयमुक्तप्रारो ध्वनिर्भक्त्या नैकत्वं बिभर्ति भिन्नरूपत्वात् । वाच्यव्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाच्यवाचकाभ्यां तात्पर्येण प्रकाशं यत्र व्यङ्ग्यप्राधान्ये स ध्वनिः । उपचारमात्रं तु भक्तिः । लोचनम् प्रथमं पक्षं निराकरोति--- भक्त्या बिभर्तिति । उक्तप्रकार इति पञ्चस्वर्थेषु योज्यम्---शब्दे ऽर्थे व्यापारे व्यङ्ग्ये समुदाये च । रूपभेदं दर्शयितुं ध्वनेस्तावद्रूपमाह---वाच्येति । तात्पर्येण विश्रान्तिधामतया प्रयोजनत्वेनेति यावत् । प्रकाशनं द्योतनमित्यर्थः । उपचारमात्रमिति । उपचारो गुणवृत्तिर्लक्षणा । उपचरणमतिशयितो व्यवहार इत्यर्थः । मात्रशब्देनेदमाह---यत्र लक्षणाव्यापारात्तृतीयादन्यश्चतुर्थः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारो वस्तुस्थित्या सम्भवन्नप्यनुपयुज्यमानत्वेनानाद्रियमाणत्वादसत्कल्पः । ऽयमर्थंमधिकृत्यऽ इति बालप्रिया पर्यायवदिति । इन्द्रः शक्र इत्यादिपर्यायशब्दवाच्ययोरिवेत्यर्थः । ताद्रूप्यमैक्यम् । पृथिवीत्वमिवेत्यादि । यथा पृथवीत्वं पृथिव्या जलादिव्यावर्तकधर्मरूपत्वेन लक्षयं, तथा भक्तिः किं ध्वनेर्लक्षणमित्यर्थः । उतेत्यादि । काकवद्देवदत्तगृहमित्यत्र यथा काकस्सम्भवमात्रात् कदाचित्सत्वमात्रेम देवदत्तगृहस्योपलक्षणं, तथा भक्तिः किं ध्वनेरुपलक्षणमित्यर्थः । ऽअयं ध्वनिः भक्त्येकत्वमैक्यन्न बिभर्तीऽति कारिकायामन्वयः । शब्द इत्यादिसप्तम्यन्तपञ्चकस्य ऽअर्थेष्विऽत्यनेन सम्बन्धः । ऽतात्पर्येणेऽत्येतद्व्याचष्टे--विश्रान्तीति । गुणवृत्तौ लक्षणायाञ्च कथमुपचारशब्दप्रवृत्तिरित्यत आह---उपचरणमिति । यस्मिन्नर्थे यस्य शब्दस्य व्यवहारः प्रसिद्धः, तमतिलङ्ध्य तत्सम्बद्धे ऽन्यस्मिन्नर्थे तस्य शब्दस्य व्यवहारो ऽतिशयितो व्यवहारः । ऽउपचारमात्रम्ऽ इति मात्रशब्दप्रयोजनमाह-मात्रशब्देनेत्यादि । यत्रेति । परिम्लानमितयाद्युदाहरणेष्वित्यर्थः । प्रयोजनेत्यादि । तत्र हि वदतीत्यस्य साद्दश्यान्निमित्ताद्गमयतीत्यर्थे लक्षणा, तस्याः प्रयोजनं सन्तापस्य स्फुटतया प्रतिपत्तिरिति ध्वननव्यापारो मुख्यवृत्तिपरित्यागान्यथानुपपत्तिरूपया वस्तुस्थित्या सम्भवन्नपीत्यर्थः । अनुपयुज्यमानत्वेनेत्यादि । तत्प्रयोजनस्य चारुत्वविशेषाभावादिति भावः । ननु प्रयोजनविषयत्वादेव तस्याद्रियमाणत्वमवश्यम्भावीति कथमसत्कल्पत्वमिति शङ्कायां तद्व्यापारविषयस्य न मुख्यं प्रयोजनत्वं तल्लक्षणासमन्वयात्, किन्त्व मुख्यमेवेति प्रदर्शयितुं न्यायसूत्रकारोक्तं मुख्यप्रयोजनलक्षणमाह-यमिति । ऽयमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्परयोजनंऽ इति सूत्रम् । मा चैतत्स्याद्भक्तिर्लक्षणं ध्वनेरित्याह---- अतिव्याप्तेर् अथाव्याप्तेर् न चासौ लक्ष्यते तया
bhaktyā bibharti naikatvaṃ rūpabhedādayaṃ dhvaniḥ ayamuktaprāro dhvanirbhaktyā naikatvaṃ bibharti bhinnarūpatvāt / vācyavyatiriktasyārthasya vācyavācakābhyāṃ tātparyeṇa prakāśaṃ yatra vyaṅgyaprādhānye sa dhvaniḥ / upacāramātraṃ tu bhaktiḥ / locanam prathamaṃ pakṣaṃ nirākaroti--- bhaktyā bibhartiti / uktaprakāra iti pañcasvartheṣu yojyam---śabde 'rthe vyāpāre vyaṅgye samudāye ca / rūpabhedaṃ darśayituṃ dhvanestāvadrūpamāha---vācyeti / tātparyeṇa viśrāntidhāmatayā prayojanatveneti yāvat / prakāśanaṃ dyotanamityarthaḥ / upacāramātramiti / upacāro guṇavṛttirlakṣaṇā / upacaraṇamatiśayito vyavahāra ityarthaḥ / mātraśabdenedamāha---yatra lakṣaṇāvyāpārāttṛtīyādanyaścaturthaḥ prayojanadyotanātmā vyāpāro vastusthityā sambhavannapyanupayujyamānatvenānādriyamāṇatvādasatkalpaḥ / 'yamarthaṃmadhikṛtya' iti bālapriyā paryāyavaditi / indraḥ śakra ityādiparyāyaśabdavācyayorivetyarthaḥ / tādrūpyamaikyam / pṛthivītvamivetyādi / yathā pṛthavītvaṃ pṛthivyā jalādivyāvartakadharmarūpatvena lakṣayaṃ, tathā bhaktiḥ kiṃ dhvanerlakṣaṇamityarthaḥ / utetyādi / kākavaddevadattagṛhamityatra yathā kākassambhavamātrāt kadācitsatvamātrema devadattagṛhasyopalakṣaṇaṃ, tathā bhaktiḥ kiṃ dhvanerupalakṣaṇamityarthaḥ / 'ayaṃ dhvaniḥ bhaktyekatvamaikyanna bibhartī'ti kārikāyāmanvayaḥ / śabda ityādisaptamyantapañcakasya 'artheṣvi'tyanena sambandhaḥ / 'tātparyeṇe'tyetadvyācaṣṭe--viśrāntīti / guṇavṛttau lakṣaṇāyāñca kathamupacāraśabdapravṛttirityata āha---upacaraṇamiti / yasminnarthe yasya śabdasya vyavahāraḥ prasiddhaḥ, tamatilaṅdhya tatsambaddhe 'nyasminnarthe tasya śabdasya vyavahāro 'tiśayito vyavahāraḥ / 'upacāramātram' iti mātraśabdaprayojanamāha-mātraśabdenetyādi / yatreti / parimlānamitayādyudāharaṇeṣvityarthaḥ / prayojanetyādi / tatra hi vadatītyasya sāddaśyānnimittādgamayatītyarthe lakṣaṇā, tasyāḥ prayojanaṃ santāpasya sphuṭatayā pratipattiriti dhvananavyāpāro mukhyavṛttiparityāgānyathānupapattirūpayā vastusthityā sambhavannapītyarthaḥ / anupayujyamānatvenetyādi / tatprayojanasya cārutvaviśeṣābhāvāditi bhāvaḥ / nanu prayojanaviṣayatvādeva tasyādriyamāṇatvamavaśyambhāvīti kathamasatkalpatvamiti śaṅkāyāṃ tadvyāpāraviṣayasya na mukhyaṃ prayojanatvaṃ tallakṣaṇāsamanvayāt, kintva mukhyameveti pradarśayituṃ nyāyasūtrakāroktaṃ mukhyaprayojanalakṣaṇamāha-yamiti / 'yamarthamadhikṛtya pravartate tatparayojanaṃ' iti sūtram / mā caitatsyādbhaktirlakṣaṇaṃ dhvanerityāha---- ativyāpter athāvyāpter na cāsau lakṣyate tayā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.