लोचनम् दुःसहो जातः, मृदुकत्वादेव । अन्यस्य दत्तो मृटुः प्रद्दारो ऽन्यस्य च सम्पद्यते । दुस्सहश्च मृदुरपीति चित्रम् । दानेनात्र फलवत्त्वं लक्ष्यते । तथा---परोर्थेति । यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षयानुभवतिशब्दो मुख्य एव, तथाप्यप्रस्तुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अनुभवनेनासम्भवता पीडावत्त्वं लक्ष्यते; तच्च पीड्यमानत्वे पर्यवस्यति । नन्वस्त्यत्र प्रयोजनं तत्किमिति न ध्वन्यत इत्याशङ्क्याह---न चैवंविध इति ॥ १४ ॥ बालप्रिया उचितो यः क्रीडायोगः क्रीडाप्रसङ्गः, यद्वा--उचितायां क्रीडायां यो योगः सम्भवेत्तेन हेतुना । दत्त इति सम्बन्धः । ऽसपत्नीनां दुस्सहो जातऽ इत्यत्र गम्यं हेतुं विशेषणद्वारा दर्शयति---सौभाग्येत्याद्यप्राप्तानामित्यन्तेन । सौभाग्यसूचकत्वे हेतुन्दर्शयति---मृदुकत्वादेनेति मृदुको ऽपीत्यपिशब्दसूचितं विरोधं विशदयति---अन्यस्येत्यादि । एकस्य दत्तो ऽन्यस्य सम्पद्यत इत्येकः, मृदोस्सुसहतया मृदुरपि दुस्सह इत्यन्यश्च विरोध इत्यर्थः । अत्र मुख्यार्थस्य दानस्य बाधात्प्रहारो दत्त इत्यत्र दानेन दानसाध्यं फलवत्वं लक्ष्यत इत्याह---दानेनेत्यादि । फलवत्वमिति । कनिष्ठभार्यायाश्चरितार्थत्वमित्यर्थः । प्रयोजनञ्च प्रहारस्य सुखोपभोग्यत्वम् । तच्च नादरास्पदम् । परार्थ इति । इक्षुः परार्थं पीड्यते । महापुरुषश्च परार्थं पीडामनुभवति । इक्षुर्भज्यमानो ऽपि माधुर्यवान् । पुरुषो ऽपि परुषीकरणे सत्यपि अनुकूलस्वभाव एव । विकारो गुडादिः कोपादिश्च । वृद्धिः परिपोषो ऽभ्युदयश्च । अक्षेत्रमूषरभूमिरनुचितस्थानञ्च । अत्रेक्षुपक्षे ऽअनुभवतिशब्दऽ इति वृत्युक्तं लाक्षाणिकत्वमुपपादयति---यद्यपीत्यादिना । अनुभवनेनासम्भवतेति । अनुभवनं हि ज्ञानं मुख्यार्थभूतं तच्चेक्षोरचेतनत्वादसम्भवदित्यर्थः । तच्च पीडावत्वञ्च । पीड्यमानत्व इति । मर्द्यमानत्व इत्यर्थः । प्रयोजनञ्च कष्टावस्थत्वन्तदपि नादरास्पदम् । नन्वित्यादि । ध्वन्यत इति । ध्वनिव्यवहारविषय इत्यर्थः । वृत्तौ ऽएवंविधऽ इतिर् । इद्दशमनादरपदं प्रयोजनमित्यर्थः । ऽध्वनेर्विषयःऽ ध्वनिव्यवहारस्य विषयः ॥ १४ ॥ यतः--- उक्त्य्-अन्तरेणाशक्यं यत् तच् चारुत्वं प्रकाशयन् । शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद् ध्वन्य्-उक्तेर् विषयीभवेत्
locanam duḥsaho jātaḥ, mṛdukatvādeva / anyasya datto mṛṭuḥ praddāro 'nyasya ca sampadyate / dussahaśca mṛdurapīti citram / dānenātra phalavattvaṃ lakṣyate / tathā---parortheti / yadyapi prastutamahāpuruṣāpekṣayānubhavatiśabdo mukhya eva, tathāpyaprastute ikṣau praśasyamāne pīḍāyā anubhavanenāsambhavatā pīḍāvattvaṃ lakṣyate; tacca pīḍyamānatve paryavasyati / nanvastyatra prayojanaṃ tatkimiti na dhvanyata ityāśaṅkyāha---na caivaṃvidha iti // 14 // bālapriyā ucito yaḥ krīḍāyogaḥ krīḍāprasaṅgaḥ, yadvā--ucitāyāṃ krīḍāyāṃ yo yogaḥ sambhavettena hetunā / datta iti sambandhaḥ / 'sapatnīnāṃ dussaho jāta' ityatra gamyaṃ hetuṃ viśeṣaṇadvārā darśayati---saubhāgyetyādyaprāptānāmityantena / saubhāgyasūcakatve hetundarśayati---mṛdukatvādeneti mṛduko 'pītyapiśabdasūcitaṃ virodhaṃ viśadayati---anyasyetyādi / ekasya datto 'nyasya sampadyata ityekaḥ, mṛdossusahatayā mṛdurapi dussaha ityanyaśca virodha ityarthaḥ / atra mukhyārthasya dānasya bādhātprahāro datta ityatra dānena dānasādhyaṃ phalavatvaṃ lakṣyata ityāha---dānenetyādi / phalavatvamiti / kaniṣṭhabhāryāyāścaritārthatvamityarthaḥ / prayojanañca prahārasya sukhopabhogyatvam / tacca nādarāspadam / parārtha iti / ikṣuḥ parārthaṃ pīḍyate / mahāpuruṣaśca parārthaṃ pīḍāmanubhavati / ikṣurbhajyamāno 'pi mādhuryavān / puruṣo 'pi paruṣīkaraṇe satyapi anukūlasvabhāva eva / vikāro guḍādiḥ kopādiśca / vṛddhiḥ paripoṣo 'bhyudayaśca / akṣetramūṣarabhūmiranucitasthānañca / atrekṣupakṣe 'anubhavatiśabda' iti vṛtyuktaṃ lākṣāṇikatvamupapādayati---yadyapītyādinā / anubhavanenāsambhavateti / anubhavanaṃ hi jñānaṃ mukhyārthabhūtaṃ taccekṣoracetanatvādasambhavadityarthaḥ / tacca pīḍāvatvañca / pīḍyamānatva iti / mardyamānatva ityarthaḥ / prayojanañca kaṣṭāvasthatvantadapi nādarāspadam / nanvityādi / dhvanyata iti / dhvanivyavahāraviṣaya ityarthaḥ / vṛttau 'evaṃvidha' itir / iddaśamanādarapadaṃ prayojanamityarthaḥ / 'dhvanerviṣayaḥ' dhvanivyavahārasya viṣayaḥ // 14 // yataḥ--- ukty-antareṇāśakyaṃ yat tac cārutvaṃ prakāśayan / śabdo vyañjakatāṃ bibhrad dhvany-ukter viṣayībhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.