उक्तचतुष्टयचयत्वात्समुदायश्चात्र शब्दपदार्थ इत्यर्थः । उदाहृते विषय इत्यस्य विवरणम्--वदतीत्यादाविति ॥ १५ ॥ मूलत एवेत्यादि । ध्वनौ तावत् प्रयोजनं तस्यादरास्पदत्वञ्चेति द्वयमपेक्षितं, तयोर्मूलभूतं प्रयोजनमेव नास्तीत्यर्थः । स्वविषयशब्देन स्वमुख्यार्थो विवक्षित इत्याह---लवणेत्यादि । रूढत्वोक्तिः प्रयोजनाभावप्रकटनार्थेत्याह--रूढत्वदेवेति । व्यवधानमन्तरेंण स्वार्थसमर्पकत्वं हि रूढत्वं, तदिह मुख्यार्थबाधतद्योगप्रयोजनत्रयसान्निध्यापेक्षणरूपव्यवधानशून्यत्वं रूढशब्देन दर्शितमिति प्रयोजनराहित्यमत्र व्यवतिष्ठत एवेत्यर्थः । ध्वनिव्यवहारः प्रकारन्तरेण प्रवर्तते । न तथाविधशब्दमुखेन । लोचनम् रूढत्वादेव त्रितयसन्निध्यपेक्षणव्यवधानशून्याः । यदाह---- निरूढा लक्षणाः कश्चित्सामर्थ्यदभिधानवत् । इति । ते तस्मिन् स्वविषयादन्यत्र प्रयुक्ता अपि न ध्वनेः पदं भवन्ति; न तत्र ध्वनिव्यवहारः । उपचरिता शब्दस्य वृत्तिर्गोणी; लाक्षणिका गृह्यन्ते । लोम्नामनुगतमनुलोमं मर्दनम् । कूलस्य प्रतिपक्षतया स्थितं स्त्रोतः प्रतिकूलम् । तुल्यगुरुः सब्रह्मचारी इति मुख्यो विषयः । अन्यः पुनरुपचरित एव । न चात्र प्रयोजनं किञ्चिदुद्दिश्य लक्षणा प्रवृत्तेति न तद्विषयो ध्वननव्यवहारः । बालप्रिया निरूढा इति । काञ्चिल्लक्षणाः । सामर्थ्यत् नियमेन प्रयोगसामर्थ्यात् अभिधानवद्भवन्ति । ऽप्रयुक्ताऽ इत्यादिकारिकांशमनुषङ्गेण व्याचष्टे---ते तस्मिन्नित्यादि । ऽतेषु चोपचरितशब्दवृत्तिऽरिति ग्रन्थं व्याचष्टे---उपचरितेत्याद । ऽलावण्याद्याऽ इत्यत्रादिपदार्थमाह---आदीत्यादि । अन्य इति । अनुरोधी विरोधी तुल्य इति लोकप्रसिद्धो ऽर्थ इत्यर्थः । ऽतथाविधऽ इत्यादि ऽमुखेनेऽत्यन्तं वृत्तिग्रन्थं शङ्कासमाधानाभ्यां विवृणोति-नन्वित्यादि । पुस्तके दृश्यमानाया ऽदेवडिऽत्यादिगाथाया ग्रन्तेषु तत्र तत्राक्षरभेदा दृश्यन्ते । अतश्चास्याः स्वरूपं छायां च निश्चेतुं न शक्नोमि । सहृदया निश्चिन्वन्तु ॥ ऽप्रियतमामुखस्यैवेऽति ऽप्रियतमस्यैवेऽति च पाठः । व्यञ्जकत्वेनैवेति । अर्थगतव्यञ्जनव्यापारेणैवेत्यर्थः । ऽन तथाविधेऽत्यादिकं व्याचष्टे--न तूपचरितेति ॥१६॥ ऽअपिचेऽत्यादिग्रन्थमवतारयिष्यन्नुक्तमनुवदति--एवमित्यादि । तेनेति । उक्तव्याप्त्यभावेनेत्यर्थः । अपि च--- मुख्यां वृत्तिं परित्यज्य गुण-वृत्त्यार्थ-दर्शनम् । यद् उद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्-गतिः
uktacatuṣṭayacayatvātsamudāyaścātra śabdapadārtha ityarthaḥ / udāhṛte viṣaya ityasya vivaraṇam--vadatītyādāviti // 15 // mūlata evetyādi / dhvanau tāvat prayojanaṃ tasyādarāspadatvañceti dvayamapekṣitaṃ, tayormūlabhūtaṃ prayojanameva nāstītyarthaḥ / svaviṣayaśabdena svamukhyārtho vivakṣita ityāha---lavaṇetyādi / rūḍhatvoktiḥ prayojanābhāvaprakaṭanārthetyāha--rūḍhatvadeveti / vyavadhānamantareṃṇa svārthasamarpakatvaṃ hi rūḍhatvaṃ, tadiha mukhyārthabādhatadyogaprayojanatrayasānnidhyāpekṣaṇarūpavyavadhānaśūnyatvaṃ rūḍhaśabdena darśitamiti prayojanarāhityamatra vyavatiṣṭhata evetyarthaḥ / dhvanivyavahāraḥ prakārantareṇa pravartate / na tathāvidhaśabdamukhena / locanam rūḍhatvādeva tritayasannidhyapekṣaṇavyavadhānaśūnyāḥ / yadāha---- nirūḍhā lakṣaṇāḥ kaścitsāmarthyadabhidhānavat / iti / te tasmin svaviṣayādanyatra prayuktā api na dhvaneḥ padaṃ bhavanti; na tatra dhvanivyavahāraḥ / upacaritā śabdasya vṛttirgoṇī; lākṣaṇikā gṛhyante / lomnāmanugatamanulomaṃ mardanam / kūlasya pratipakṣatayā sthitaṃ strotaḥ pratikūlam / tulyaguruḥ sabrahmacārī iti mukhyo viṣayaḥ / anyaḥ punarupacarita eva / na cātra prayojanaṃ kiñciduddiśya lakṣaṇā pravṛtteti na tadviṣayo dhvananavyavahāraḥ / bālapriyā nirūḍhā iti / kāñcillakṣaṇāḥ / sāmarthyat niyamena prayogasāmarthyāt abhidhānavadbhavanti / 'prayuktā' ityādikārikāṃśamanuṣaṅgeṇa vyācaṣṭe---te tasminnityādi / 'teṣu copacaritaśabdavṛtti'riti granthaṃ vyācaṣṭe---upacaritetyāda / 'lāvaṇyādyā' ityatrādipadārthamāha---ādītyādi / anya iti / anurodhī virodhī tulya iti lokaprasiddho 'rtha ityarthaḥ / 'tathāvidha' ityādi 'mukhene'tyantaṃ vṛttigranthaṃ śaṅkāsamādhānābhyāṃ vivṛṇoti-nanvityādi / pustake dṛśyamānāyā 'devaḍi'tyādigāthāyā granteṣu tatra tatrākṣarabhedā dṛśyante / ataścāsyāḥ svarūpaṃ chāyāṃ ca niścetuṃ na śaknomi / sahṛdayā niścinvantu // 'priyatamāmukhasyaive'ti 'priyatamasyaive'ti ca pāṭhaḥ / vyañjakatvenaiveti / arthagatavyañjanavyāpāreṇaivetyarthaḥ / 'na tathāvidhe'tyādikaṃ vyācaṣṭe--na tūpacariteti //16// 'apice'tyādigranthamavatārayiṣyannuktamanuvadati--evamityādi / teneti / uktavyāptyabhāvenetyarthaḥ / api ca--- mukhyāṃ vṛttiṃ parityajya guṇa-vṛttyārtha-darśanam / yad uddiśya phalaṃ tatra śabdo naiva skhalad-gatiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.