काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । लोचनम् द्वयोरपि शब्दार्थयोर्ध्वननं व्यापारः । एवं द्वौ पक्षावुपक्रम्याद्यो दूषितः, द्वितीयस्तु कथञ्चिद्दूषितः कथञ्चिदङ्गीकृतः, जननानुमानव्यापाराभिप्रायेण दूषितः; ध्वननाभिप्रायेणाङ्गीकृतः । यस्त्वत्रापि तात्पर्यशक्तिमेव ध्वननं मन्यते, स न वस्तुतत्त्ववेदी । विभावानुभावप्रतिपादके हि वाक्ये तात्पर्यशक्तिर्भेदे संसर्गे वा पर्यवस्येत्; न तु रस्यमानतासारे रसे इत्यलं बहुना । इतिशब्दो हेत्वर्थे । ऽइत्यपि हेतोस्तृतीयो ऽपि प्रकारो वाच्याद्भिन्न एवेऽति सम्बन्धः । सहेवेति । इवशब्देन विद्यमानो ऽपि क्रमो न संलक्ष्यत इति तद्दर्शयति--अग्र इति । द्वितीयोद्द्योते ॥ ४ ॥ एवं ऽप्रतीयमानं पुनरन्यदेवऽ इतीयता ध्वनिस्वरूपं व्याख्यातम् । अधुना काव्यात्मत्वमितिहासव्याजेन च दर्शयति---काव्यास्यात्मेति । स एवेति प्रतीयमानमात्रे ऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव रसध्वनिरिति मन्तव्यं, इतिहासबलात् प्रक्रान्तवृत्तिग्रन्थार्थबलाच्च । बालप्रिया साकल्यं परिपूर्णत्वमित्यर्थः । इतीति हेतौ । आद्य इति । ऽस्वशब्दनिवेदितत्वेन वेऽति पक्ष इत्यर्थः । द्वितीय इति । ऽविभावादिप्रतिपादनमुखेन वेऽति पक्ष इत्यर्थः । रसादीनामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमेवेति वदतो वृत्तिकृतस्तात्पर्यशाक्तिरेव ध्वननव्यापारो ऽभिमतः, न तु तद्व्यतिरिक्तश्चतुर्थकक्ष्यानिवेशी अभिधेयान्यथानुपपत्तिसहायार्थबोधनशक्तेरेव तात्पर्यशक्तित्वादिति कश्चिदाह, तन्मतमनूद्य दूषयति--यस्त्वित्यादि । भेदे संसर्गे वेति । गामानयेत्यादौ कर्मान्तरेभ्यः क्रियान्तरेभ्यश्च भेदो वाक्यार्थः, संसर्गस्त्वार्थ इति केचित् । कर्मविशेषादेः क्रियाविशेषेण सम्बन्धरूपसंसर्गो वाक्यार्थः, भेदस्त्वार्थ इत्यपरे ॥ ।४ ॥ ॥ ।॥ ननु ध्वनिस्वरूपे वाच्याद्भेदेन समर्थिते, लक्षणनुक्त्वा तस्यात्मत्वप्रतिपादिकायाः कारिकायाः का सङ्गतिरित्यतो वृत्तानुवादपुरस्सरं तां दर्शयति--एवमित्यादिना । व्याख्यातमिति । ध्वनिस्वरूपं तस्य काव्यात्मत्वञ्चेति प्रकृतयोर्द्वयोराद्यं प्रतिपादितमित्यर्थः । इतिहासव्याजेनेति । व्याजशब्देन ध्वनेरात्मत्वप्रतिपादन एव तात्पर्यं, नेतिहासोपक्षेप इति दर्शितम् । प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे---स एवेत्यादि । स एवेतीत्यस्यानन्तरं क्रौञ्च-द्वन्द्व-वियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वम् आगतः
kāvyasyātmā sa evārthastathā cādikaveḥ purā / locanam dvayorapi śabdārthayordhvananaṃ vyāpāraḥ / evaṃ dvau pakṣāvupakramyādyo dūṣitaḥ, dvitīyastu kathañciddūṣitaḥ kathañcidaṅgīkṛtaḥ, jananānumānavyāpārābhiprāyeṇa dūṣitaḥ; dhvananābhiprāyeṇāṅgīkṛtaḥ / yastvatrāpi tātparyaśaktimeva dhvananaṃ manyate, sa na vastutattvavedī / vibhāvānubhāvapratipādake hi vākye tātparyaśaktirbhede saṃsarge vā paryavasyet; na tu rasyamānatāsāre rase ityalaṃ bahunā / itiśabdo hetvarthe / 'ityapi hetostṛtīyo 'pi prakāro vācyādbhinna eve'ti sambandhaḥ / saheveti / ivaśabdena vidyamāno 'pi kramo na saṃlakṣyata iti taddarśayati--agra iti / dvitīyoddyote // 4 // evaṃ 'pratīyamānaṃ punaranyadeva' itīyatā dhvanisvarūpaṃ vyākhyātam / adhunā kāvyātmatvamitihāsavyājena ca darśayati---kāvyāsyātmeti / sa eveti pratīyamānamātre 'pi prakrānte tṛtīya eva rasadhvaniriti mantavyaṃ, itihāsabalāt prakrāntavṛttigranthārthabalācca / bālapriyā sākalyaṃ paripūrṇatvamityarthaḥ / itīti hetau / ādya iti / 'svaśabdaniveditatvena ve'ti pakṣa ityarthaḥ / dvitīya iti / 'vibhāvādipratipādanamukhena ve'ti pakṣa ityarthaḥ / rasādīnāmabhidheyasāmarthyākṣiptatvameveti vadato vṛttikṛtastātparyaśāktireva dhvananavyāpāro 'bhimataḥ, na tu tadvyatiriktaścaturthakakṣyāniveśī abhidheyānyathānupapattisahāyārthabodhanaśaktereva tātparyaśaktitvāditi kaścidāha, tanmatamanūdya dūṣayati--yastvityādi / bhede saṃsarge veti / gāmānayetyādau karmāntarebhyaḥ kriyāntarebhyaśca bhedo vākyārthaḥ, saṃsargastvārtha iti kecit / karmaviśeṣādeḥ kriyāviśeṣeṇa sambandharūpasaṃsargo vākyārthaḥ, bhedastvārtha ityapare // .4 // // .// nanu dhvanisvarūpe vācyādbhedena samarthite, lakṣaṇanuktvā tasyātmatvapratipādikāyāḥ kārikāyāḥ kā saṅgatirityato vṛttānuvādapurassaraṃ tāṃ darśayati--evamityādinā / vyākhyātamiti / dhvanisvarūpaṃ tasya kāvyātmatvañceti prakṛtayordvayorādyaṃ pratipāditamityarthaḥ / itihāsavyājeneti / vyājaśabdena dhvanerātmatvapratipādana eva tātparyaṃ, netihāsopakṣepa iti darśitam / prakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe---sa evetyādi / sa evetītyasyānantaraṃ krauñca-dvandva-viyogotthaḥ śokaḥ ślokatvam āgataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.