भावग्रहणेन व्यभिचारिणो ऽपि चर्व्यमाणस्य तावन्मात्राविश्रान्तावपि स्थायिचर्वणापर्यवसानोचितरसप्रतिष्टामनवाप्यापि प्राणत्वं भवतीत्युक्तम् । यथा--- नखं नखाग्रेम विघट्टयन्ती विवर्तयन्ती वलयं विलोलम् । आमन्द्रमाशिञ्जितनूपुरेण पादेन मन्दं भुवमालिखन्ती ॥ इत्यत्र लज्जायाः । रसभावशब्देन च तदाभासतत्प्रशमावपि संगृहीतावेव; अवान्तरवैचित्र्ये ऽपि तदेकरूपत्वात् । प्राधान्यादिति । रसपर्यवसानादित्यर्थः । तावन्मात्राविश्रान्तावपि चान्यशाब्दवैलक्षण्यकारित्वेन वस्त्वलङ्कारध्वनेरपि जीवितत्वमौचित्यादुक्तमिति भावः ॥५ ॥ बालप्रिया प्रतीयमानरूपमात्मेति । "काव्यस्यात्मा ध्वनि"रिति प्रतीयमानसामान्यस्यात्मत्वाभिधानादिति भावः । वृत्तौ ऽरसेऽत्यादि । रसमुखेनैव भावमुखेनैव चेत्यर्थः । ऽउपलक्षणम्ऽ इति । प्रतीयमानस्येत्यनुषज्यते । केनापि सम्बन्धेनान्योन्यसम्बन्धिषु प्रधानस्य यदन्यज्ञापनं तदुपलक्षणं; यथा राजासौ गच्छतीत्यत्र राजा परिवारस्योपलक्षकः । अत्र भावग्रहणस्य फलमाह--भावेत्यादि । ऽभावग्रहणेन इत्युक्तम्ऽ इति सम्बन्धः । तावदिति । तावन्मात्रे स्वरूपमात्रे । अविश्रान्तिः विश्रान्त्यभावस्तस्यामपीत्यर्थः । अपिशब्देनामुख्यत्वं सूचितम् । तर्हि रसप्रतिष्टया भाव्यमित्यत आह---स्थायीत्यादि । स्तायिचर्वणायां यत्पर्यवसानं तत्पूर्णताकरणलक्षणं तदेव उचितरसप्रतिष्टा तामप्राप्यापीत्यर्थः । प्राणत्वं काव्यजीवितत्वम् । भवतीति । तच्चर्वणयैव चमत्कारोदयादिति भावः । नखमिति । अत्र वलयविवर्तनोक्त्या प्रियतमादर्शनजनितं कार्श्यं व्यज्यते । अत्रोक्तर्नखविघट्टनादिभिरनुभावैर्गम्येन प्रियतमवार्ताश्रवणादिना विभावेन चाभिव्यज्यमानाया लज्जायाः शृङ्गारनिष्टामनवाप्य चर्वणागोचरीभवन्त्याः प्राणत्वमित्याह--अत्र लज्जाया इति । प्राणत्वमित्यनुषङ्गः । रसेत्यादि । रसशब्देन रसाभासस्य, भावशब्देन भावाभासतत्प्रशमयोश्च ग्रहणमित्यर्थः । वृत्तौ ऽप्राधान्यादिऽत्यास्य रसस्य प्राधान्यादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह---रसपर्यवसानादिति । अन्येषामिति शेषः । प्रसङ्गादाह---तावदित्यादि । तावन्मात्राविश्रान्तौ वस्त्वलङ्कारस्वरूपमात्रे विश्रान्त्यभावे । अपि चेति निपातो ऽपीत्यर्थे । ऽअन्यशाब्दवैलक्षण्यकारित्वेनौचित्यादिऽति सम्बन्धः । सरस्वती स्वादु तद्-अर्थ-वस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवीनाम् । अलोक-सामान्यम् अभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तम् प्रतिभा-विशेषम्
bhāvagrahaṇena vyabhicāriṇo 'pi carvyamāṇasya tāvanmātrāviśrāntāvapi sthāyicarvaṇāparyavasānocitarasapratiṣṭāmanavāpyāpi prāṇatvaṃ bhavatītyuktam / yathā--- nakhaṃ nakhāgrema vighaṭṭayantī vivartayantī valayaṃ vilolam / āmandramāśiñjitanūpureṇa pādena mandaṃ bhuvamālikhantī // ityatr.a lajjāyāḥ / rasabhāvaśabdena ca tadābhāsatatpraśamāvapi saṃgṛhītāveva; avāntaravaicitrye 'pi tadekarūpatvāt / prādhānyāditi / rasaparyavasānādityarthaḥ / tāvanmātrāviśrāntāvapi cānyaśābdavailakṣaṇyakāritvena vastvalaṅkāradhvanerapi jīvitatvamaucityāduktamiti bhāvaḥ //5 // bālapriy.ā pratīyamānarūpamātmeti / "kāvyasyātmā dhvani"riti pratīyamānasāmānyasyātmatvābhidhānāditi bhāvaḥ / vṛttau 'rase'tyādi / rasamukhenaiva bhāvamukhenaiva cetyarthaḥ / 'upalakṣaṇam' iti / pratīyamānasyetyanuṣajyate / kenāpi sambandhenānyonyasambandhiṣu pradhānasya yadanyajñāpanaṃ tadupalakṣaṇaṃ; yathā rājāsau gacchatītyatra rājā parivārasyopalakṣakaḥ / atra bhāvagrahaṇasya phalamāha--bhāvetyādi / 'bhāvagrahaṇena ityuktam' iti sambandhaḥ / tāvaditi / tāvanmātre svarūpamātre / aviśrāntiḥ viśrāntyabhāvastasyāmapītyarthaḥ / apiśabdenāmukhyatvaṃ sūcitam / tarhi rasapratiṣṭayā bhāvyamityata āha---sthāyītyādi / stāyicarvaṇāyāṃ yatparyavasānaṃ tatpūrṇatākaraṇalakṣaṇaṃ tadeva ucitarasapratiṣṭā tāmaprāpyāpītyarthaḥ / prāṇatvaṃ kāvyajīvitatvam / bhavatīti / taccarvaṇayaiva camatkārodayāditi bhāvaḥ / nakhamiti / atra valayavivartanoktyā priyatamādarśanajanitaṃ kārśyaṃ vyajyate / atroktarnakhavighaṭṭanādibhiranubhāvairgamyena priyatamavārtāśravaṇādinā vibhāvena cābhivyajyamānāyā lajjāyāḥ śṛṅgāraniṣṭāmanavāpya carvaṇāgocarībhavantyāḥ prāṇatvamityāha--atra lajjāyā iti / prāṇatvamityanuṣaṅgaḥ / rasetyādi / rasaśabdena rasābhāsasya, bhāvaśabdena bhāvābhāsatatpraśamayośca grahaṇamityarthaḥ / vṛttau 'prādhānyādi'tyāsya rasasya prādhānyādityarthaḥ / tatra hetumāha---rasaparyavasānāditi / anyeṣāmiti śeṣaḥ / prasaṅgādāha---tāvadityādi / tāvanmātrāviśrāntau vastvalaṅkārasvarūpamātre viśrāntyabhāve / api ceti nipāto 'pītyarthe / 'anyaśābdavailakṣaṇyakāritvenaucityādi'ti sambandhaḥ / sarasvatī svādu tad-artha-vastu niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnām / aloka-sāmānyam abhivyanakti parisphurantam pratibhā-viśeṣam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.