तदावेशेन विनाप्याक्रान्त्या हि यो योगिभिर्दुह्यते । अत एव--- यं सर्वशौलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम् ॥ ।॥ इत्यनेन साराग्रयवस्तुपात्रत्वं हिमवत उक्तम् । ऽअभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तम्ऽ इति । प्रतिपत्तॄन् प्रति सा प्रतिभा नानुमीयमाना, अपि तु तदावेशेन भासमानेत्यर्थः । यदुक्तमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन---ऽनायकस्य कवेः श्रोतुः समानो ऽनुभवस्ततःऽ इति । ऽप्रतिभाऽ अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा; तस्या ऽविशेषोऽ रसावेशचवैशद्यसौन्दर्यं काव्यनिर्माणक्षमत्वम् । बालप्रिया सहृदयवत्से स्नेहेन हेतुना । हि दुग्धे प्रस्नौति यत्, तेन तस्माद्धेतोः सः अस्य बालतृष्णया प्रस्नतस्य रसस्य, रमः न स्यात, यः आनन्दरसः । योगिभिर्हि दुह्यत इत्यर्थः । असमत्वं स्फुटयितुं तुरीयपादार्थमाह---तदावेशेनेत्यादि । तदावेशेन रसावेशेन । अपिरेवार्थे । आक्रान्त्या बलात्कारेण आनन्दरूपेश्वरतन्मयीभावभावनाप्रकर्षसम्पादनेनेति यावत् । वाग्धेनोस्तु बालतृष्णाया तदावेशवशात्तद्दोग्धृतेति भावः । आक्रान्तिदुग्धात्स्वयं प्रस्नुतस्य सातिशयत्वे प्रमाणमाह--अत एवेत्यादि । अत एव यतो रसपरिपूर्णायास्तदावेशपरवशाया धेनोः प्रस्नवनं प्रति स्वयं कर्तृत्वं, तत एव । हिभवतः वत्सरूपस्येति यावत्। ऽअत एव इत्यनेन हिमवतः साराग्षपात्रत्वमुक्तम्ऽ इति सम्बन्धः । सरस्वतीप्रतिभाविशेषमभिव्यनक्त्यनुमापयतीत्यर्थभ्रमं निवर्तयन् व्याचष्टे-प्रतिपत्तॄनित्यादि । अभिव्यनक्तीत्यत्र प्रतिपत्तॄन् प्रतीति पूरणीयम् । प्रतिपत्तृणामित्यर्थः । सा प्रतिभा महाकविसम्बन्धिनी प्रतिभा । नानुमीयमानेति । तथाविधसरस्वतीलिङ्गकानुमितिविषयो नेत्यर्थः । तदिति । प्रतिभाविषयभूतरसावेशेनेत्यर्थः । भासमानेति । प्रत्यक्षविषयभूतेत्यर्थः । तथाविधा सरस्वती महाकवीनां तथाविधं प्रतिभाविशेषं स्फुरणविशिष्टमभिव्यनक्ति--रसावेशानभिमुखत्वरूपावरणनिवर्तनात्मकाभिव्यञ्जनेन प्रतिपत्तॄणां प्रत्यक्षविषयं करोतीति कारिकार्थ इति भावः । कविगतस्य रसस्य कथं प्रतिपत्तृगतत्वमित्यत आह---यदुक्तमित्यादि । नायकस्येति । नायकस्य कविसमारोपाच्छ्रोतुस्तु रसचर्वणयेति भावः । प्रतिभाविशेषमित्येतह्याचष्टे-प्रतिभेत्यादि । प्रज्ञा बुद्धिः । रसेति । प्रतिभाविशेषं परिस्फुरन्तमभिव्यनक्ति । येनास्मिन्नतिविचित्रकविपरम्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पञ्चषा वा महाकवय इति गण्यन्ते । इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भावसाधनं प्रमाणम्--- शब्दार्थ-शासन-ज्ञान-मात्रेणैव न वेद्यते । वेद्यते स तु काव्यार्थ-तत्त्वज्ञैर् एव केवलम्
tadāveśena vināpyākrāntyā hi yo yogibhirduhyate / ata eva--- yaṃ sarvaśaulāḥ parikalpya vatsaṃ merau sthite dogdhari dohadakṣe / bhāsvanti ratnāni mahauṣadhīśca pṛthūpadiṣṭāṃ duduhurdharitrīm // .// ityanena sārāgrayavastupātratvaṃ himavata uktam / 'abhivyanakti parisphurantam' iti / pratipattṝn prati sā pratibhā nānumīyamānā, api tu tadāveśena bhāsamānetyarthaḥ / yaduktamasmadupādhyāyabhaṭṭatautena---'nāyakasya kaveḥ śrotuḥ samāno 'nubhavastataḥ' iti / 'pratibhā' apūrvavastunirmāṇakṣamā prajñā; tasyā 'viśeṣo' rasāveśacavaiśadyasaundaryaṃ kāvyanirmāṇakṣamatvam / bālapriyā sahṛdayavatse snehena hetunā / hi dugdhe prasnauti yat, tena tasmāddhetoḥ saḥ asya bālatṛṣṇayā prasnatasya rasasya, ramaḥ na syāta, yaḥ ānandarasaḥ / yogibhirhi duhyata ityarthaḥ / asamatvaṃ sphuṭayituṃ turīyapādārthamāha---tadāveśenetyādi / tadāveśena rasāveśena / apirevārthe / ākrāntyā balātkāreṇa ānandarūpeśvaratanmayībhāvabhāvanāprakarṣasampādaneneti yāvat / vāgdhenostu bālatṛṣṇāyā tadāveśavaśāttaddogdhṛteti bhāvaḥ / ākrāntidugdhātsvayaṃ prasnutasya sātiśayatve pramāṇamāha--ata evetyādi / ata eva yato rasaparipūrṇāyāstadāveśaparavaśāyā dhenoḥ prasnavanaṃ prati svayaṃ kartṛtvaṃ, tata eva / hibhavataḥ vatsarūpasyeti yāvat. 'ata eva ityanena himavataḥ sārāgṣapātratvamuktam' iti sambandhaḥ / sarasvatīpratibhāviśeṣamabhivyanaktyanumāpayatītyarthabhramaṃ nivartayan vyācaṣṭe-pratipattṝnityādi / abhivyanaktītyatra pratipattṝn pratīti pūraṇīyam / pratipattṛṇāmityarthaḥ / sā pratibhā mahākavisambandhinī pratibhā / nānumīyamāneti / tathāvidhasarasvatīliṅgakānumitiviṣayo netyarthaḥ / taditi / pratibhāviṣayabhūtarasāveśenetyarthaḥ / bhāsamāneti / pratyakṣaviṣayabhūtetyarthaḥ / tathāvidhā sarasvatī mahākavīnāṃ tathāvidhaṃ pratibhāviśeṣaṃ sphuraṇaviśiṣṭamabhivyanakti--rasāveśānabhimukhatvarūpāvaraṇanivartanātmakābhivyañjanena pratipattṝṇāṃ pratyakṣaviṣayaṃ karotīti kārikārtha iti bhāvaḥ / kavigatasya rasasya kathaṃ pratipattṛgatatvamityata āha---yaduktamityādi / nāyakasyeti / nāyakasya kavisamāropācchrotustu rasacarvaṇayeti bhāvaḥ / pratibhāviśeṣamityetahyācaṣṭe-pratibhetyādi / prajñā buddhiḥ / raseti / pratibhāviśeṣaṃ parisphurantamabhivyanakti / yenāsminnativicitrakaviparamparāvāhini saṃsāre kālidāsaprabhṛtayo dvitrāḥ pañcaṣā vā mahākavaya iti gaṇyante / idaṃ cāparaṃ pratīyamānasyārthasya sadbhāvasādhanaṃ pramāṇam--- śabdārtha-śāsana-jñāna-mātreṇaiva na vedyate / vedyate sa tu kāvyārtha-tattvajñair eva kevalam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.