स्वरेति । स्वरः तस्य स्वरस्यान्तरालमुभयमर्थात्पार्श्वद्वयं च तेषां यो भेदस्तत्कल्पितेत्यर्थः । श्रुतिर्नाम स्वरस्यैवांश इति यावत् । जातीत्यादि । झात्यादीनां स्वरूपमन्यतो ऽवधातव्यम् । अप्रगीतानामिति बालप्रिया नञ्समासघटकं प्रगीतपदं व्याचष्टे---प्रकृष्टमित्यादि । पक्षान्रमाह--कनाडीभेदवशात् द्वाविंशतिप्रकारो भवति । इम एव भेदाःश्रुतय इति व्यपदिश्यन्ते । श्रवणार्थस्य धातोः क्तिन् प्रत्यये श्रूयन्त इति व्युत्पत्त्या श्रूतिशब्दो निष्पन्नः । अत्र नादापरपर्यायश्रुतिविभागविषये बहवः प्रकारा वर्त्तन्ते---केचन द्वाविंशतिं श्रुतीर्मन्यन्ते, अपरे च षट्षष्टिभेदभिन्नाः श्रुतय इत्याचक्षते, अन्ये पुनरानन्तयं कथयन्ति श्रुतीनाम् । अत एवोक्तं कोहलेन--- द्वाविंशतिं केचिदुदाहरन्ति श्रुतीः श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः । षट्षष्टिभिन्नाः खलु केचिदासामानन्त्यमेव प्रतिपादयन्ति ॥ इति ॥ तत्र द्वाविंशतिपक्ष एव प्रकृते ग्रन्थकाराभिमतः । एतासां श्रुतीनां मिथो भेदः--विणादण्डे पूर्वोत्तरबावेन द्वाविंशतिं तन्त्रीः परिकल्प्य प्रथमापेक्षया द्वितीयादितन्त्रीषु किञ्चित्किञ्चिद्द्दढीकरणपूर्वकं वाद्यमानासु तासु प्रत्यक्षतो ऽवगन्तुं शक्यः । आभ्यश्च श्रुतिभ्यः षङ्जर्षभगान्धारमद्यमपञ्चमधैवतनिषादाख्याः सप्त स्वरा भवन्ति । स्वतः सहकारिकारणनिरपेक्षं रञ्जयति श्रोतृचित्तमनुरक्तं करोतीति स्वरः, इति तद्व्युत्पत्तिः । सप्तानामप्यमीषां स्वराणां व्यस्तानां सतां दृष्टाद्दष्टफलौपयिकत्वं न भवतीति तत्सिद्धये ग्रामस्यावश्यकता जायते । ग्रामो नाम स्वरसमूहः । एतावत्त्युच्यमाने लौकिकवैदिकवाक्येष्वपि स्वरसमूहस्य सम्भवात्तत्रातिव्याप्तिस्स्यादिति तह्यावृत्तये मूर्च्छनाक्रमताववर्णालङ्कारजात्याद्याश्रयत्वे सति स्वरसमूहत्वं ग्रामत्वमिति लक्षणं वक्तव्यम् । मूर्चछनादीनां स्वरूपविभागादयः सङ्गीतरत्नाकरस्य स्वराध्यायतो ऽवसेयाः । स चायं ग्रामो द्विविधः--षङ्जग्रामः, मध्यमग्रामश्चेति । तत्रैकस्मन् वीणादण्डे द्वाविंशतिं तन्त्रीः परिकल्पय आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां षङ्जस्वरः, सप्तम्यां ऋषभः, नवम्यां गान्धारः, त्रयोदश्यां मध्यमः, सप्तदश्यां पञ्चमः, विंश्यां धैवतः, द्वाविंश्यां निषादश्चेति स्वरेषु विन्यस्तेषु षङ्जग्रामो भवति । अयमेव शुद्धाश्रयः षङ्जग्राम इति व्यवह्लियते । एवमपरस्मिन् वीणादण्डे आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां मध्यमः, सप्तम्यां पञ्चमः, एकादश्यां धैवतः, त्रयोदश्यां निषादः, सप्तदश्यां षङ्जः, विंश्यामृषभः, द्वाविश्यां गान्धारश्चेति विन्यस्तेषु स्वरेषु मध्यमग्रामो भवति । अयमेव विकृताश्रयो मध्यमग्राम इति व्यपदिश्यते । एवञ्च षङ्जग्रामे---षङ्जमध्यमपञ्चमाः चतसृभ्यः श्रुतिभ्य उत्पन्नाः, ऋषभधैवतौ तिसृभ्य उत्पन्नौ, गान्धारनिषादौ द्वाभ्यामुत्पन्नौ; मध्यमग्रामे च मध्यमधैवतषङ्जाः चतसृभ्य उत्पन्नाः, पञ्चमर्षभौ तिसृभ्य उत्पन्नौ, निषादगन्धारौ द्वाभ्यामुत्पन्नावित द्वैग्रामिक्यो द्वाविंश्यः श्रुतयः स्वरतदन्तरालोभयभेदकल्पिताः सिद्धाः । तत्र षङ्जग्राममध्यमग्रामयोर्मिलित्वा सन्त्यष्टादश जातयः--षाङ्जी, आर्षभी, गान्धरी, मध्यमा, पत्र्वमी, धैवती, नैषादी, पङ्जकैशिकी, षङ्जोदीच्यवा, षङ्जगातुं वेति । एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्ग्यस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यैवेति दर्शयति--- लोचनम् मार्गा गृह्यन्ते । प्रकृष्टं गीतं गानं येषां ते प्रगीताः, गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणिक्तः । प्रारम्भेण चात्र फलपर्यन्तता लक्ष्यते ॥ ७ ॥ एवमिति । स्वरूपभेदेन भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञेयावि बालप्रिया आदिकर्मणीति । प्रारम्भरूपार्थ इत्यर्थः । फलेति । फलमत्र स्वरादिसाक्षात्कारः ॥ ७ ॥ एवमित्यनेन सन्निहितमात्रपरामर्शभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-- स्वरूपभेदेनेत्यादि सो ऽर्थस् तद्-व्यक्ति-सामर्थ्य-योगी शब्दश् च कश्चन । यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः
svareti / svaraḥ tasya svarasyāntarālamubhayamarthātpārśvadvayaṃ ca teṣāṃ yo bhedastatkalpitetyarthaḥ / śrutirnāma svarasyaivāṃśa iti yāvat / jātītyādi / jhātyādīnāṃ svarūpamanyato 'vadhātavyam / apragītānāmiti bālapriyā nañsamāsaghaṭakaṃ pragītapadaṃ vyācaṣṭe---prakṛṣṭamityādi / pakṣānramāha--kanāḍībhedavaśāt dvāviṃśatiprakāro bhavati / ima eva bhedāḥśrutaya iti vyapadiśyante / śravaṇārthasya dhātoḥ ktin pratyaye śrūyanta iti vyutpattyā śrūtiśabdo niṣpannaḥ / atra nādāparaparyāyaśrutivibhāgaviṣaye bahavaḥ prakārā varttante---kecana dvāviṃśatiṃ śrutīrmanyante, apare ca ṣaṭṣaṣṭibhedabhinnāḥ śrutaya ityācakṣate, anye punarānantayaṃ kathayanti śrutīnām / ata evoktaṃ kohalena--- dvāviṃśatiṃ kecidudāharanti śrutīḥ śrutijñānavicāradakṣāḥ / ṣaṭṣaṣṭibhinnāḥ khalu kecidāsāmānantyameva pratipādayanti // it.i // tatra dvāviṃśatipakṣa eva prakṛte granthakārābhimataḥ / etāsāṃ śrutīnāṃ mitho bhedaḥ--viṇādaṇḍe pūrvottarabāvena dvāviṃśatiṃ tantrīḥ parikalpya prathamāpekṣayā dvitīyāditantrīṣu kiñcitkiñcidddaḍhīkaraṇapūrvakaṃ vādyamānāsu tāsu pratyakṣato 'vagantuṃ śakyaḥ / ābhyaśca śrutibhyaḥ ṣaṅjarṣabhagāndhāramadyamapañcamadhaivataniṣādākhyāḥ sapta svarā bhavanti / svataḥ sahakārikāraṇanirapekṣaṃ rañjayati śrotṛcittamanuraktaṃ karotīti svaraḥ, iti tadvyutpattiḥ / saptānāmapyamīṣāṃ svarāṇāṃ vyastānāṃ satāṃ dṛṣṭāddaṣṭaphalaupayikatvaṃ na bhavatīti tatsiddhaye grāmasyāvaśyakatā jāyate / grāmo nāma svarasamūhaḥ / etāvattyucyamāne laukikavaidikavākyeṣvapi svarasamūhasya sambhavāttatrātivyāptissyāditi tahyāvṛttaye mūrcchanākramatāvavarṇālaṅkārajātyādyāśrayatve sati svarasamūhatvaṃ grāmatvamiti lakṣaṇaṃ vaktavyam / mūrcachanādīnāṃ svarūpavibhāgādayaḥ saṅgītaratnākarasya svarādhyāyato 'vaseyāḥ / sa cāyaṃ grāmo dvividhaḥ--ṣaṅjagrāmaḥ, madhyamagrāmaśceti / tatraikasman vīṇādaṇḍe dvāviṃśatiṃ tantrīḥ parikalpaya āditasturīyāyāṃ tantryāṃ ṣaṅjasvaraḥ, saptamyāṃ ṛṣabhaḥ, navamyāṃ gāndhāraḥ, trayodaśyāṃ madhyamaḥ, saptadaśyāṃ pañcamaḥ, viṃśyāṃ dhaivataḥ, dvāviṃśyāṃ niṣādaśceti svareṣu vinyasteṣu ṣaṅjagrāmo bhavati / ayameva śuddhāśrayaḥ ṣaṅjagrāma iti vyavahliyate / evamaparasmin vīṇādaṇḍe āditasturīyāyāṃ tantryāṃ madhyamaḥ, saptamyāṃ pañcamaḥ, ekādaśyāṃ dhaivataḥ, trayodaśyāṃ niṣādaḥ, saptadaśyāṃ ṣaṅjaḥ, viṃśyāmṛṣabhaḥ, dvāviśyāṃ gāndhāraśceti vinyasteṣu svareṣu madhyamagrāmo bhavati / ayameva vikṛtāśrayo madhyamagrāma iti vyapadiśyate / evañca ṣaṅjagrāme---ṣaṅjamadhyamapañcamāḥ catasṛbhyaḥ śrutibhya utpannāḥ, ṛṣabhadhaivatau tisṛbhya utpannau, gāndhāraniṣādau dvābhyāmutpannau; madhyamagrāme ca madhyamadhaivataṣaṅjāḥ catasṛbhya utpannāḥ, pañcamarṣabhau tisṛbhya utpannau, niṣādagandhārau dvābhyāmutpannāvita dvaigrāmikyo dvāviṃśyaḥ śrutayaḥ svaratadantarālobhayabhedakalpitāḥ siddhāḥ / tatra ṣaṅjagrāmamadhyamagrāmayormilitvā santyaṣṭādaśa jātayaḥ--ṣāṅjī, ārṣabhī, gāndharī, madhyamā, patrvamī, dhaivatī, naiṣādī, paṅjakaiśikī, ṣaṅjodīcyavā, ṣaṅjagātuṃ veti / evaṃ vācyavyatirekiṇo vyaṅgyasya sadbhāvaṃ pratipādya prādhānyaṃ tasyaiveti darśayati--- locanam mārgā gṛhyante / prakṛṣṭaṃ gītaṃ gānaṃ yeṣāṃ te pragītāḥ, gātuṃ vā prārabdhā ityādikarmaṇiktaḥ / prārambheṇa cātra phalaparyantatā lakṣyate // 7 // evamiti / svarūpabhedena bhinnasāmagrījñeyatvena cetyarthaḥ / pratyabhijñeyāvi bālapriyā ādikarmaṇīti / prārambharūpārtha ityarthaḥ / phaleti / phalamatra svarādisākṣātkāraḥ // 7 // evamityanena sannihitamātraparāmarśabhramaḥ syādato vyācaṣṭe-- svarūpabhedenetyādi so 'rthas tad-vyakti-sāmarthya-yogī śabdaś ca kaścana / yatnataḥ pratyabhijñeyau tau śabdārthau mahākaveḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.