उत्प्रेक्षेति सूचितेत्यस्यापकर्षः । कुलेति । खिलीकारो ऽपकारो सुयोधनप्रेरितदुश्शासनकर्तृककेशाकर्षणादिः । त्वरेति । भीमसेनत्वरेत्यर्थः । सूचितेति । स्त्यानावस्थायामेव उत्तंसीकरणोद्यमादिति भावः । अत्र समास ओजोव्यञ्जक इति दर्शयति---समासेनेत्यादि । समासेन चञ्जदित्यादिना । सन्ततवेगेत्यादि । समासस्य तत्प्रकाशनपरश्चार्थो ऽनपेक्षितदीर्घसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधेयः । यथा---- यो यः शस्त्रं बिभिर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमुनां यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तको ऽहम् ॥ इत्यादौ द्वयोरोजस्त्वम् । लोचनम् तावत्येव मध्ये विश्रान्तिमलभमाना चूर्णितोरुद्वयसुयोधनानादरणपर्यन्ता प्रतीतिरेक्त्वेनैव । भवतीत्यौद्धत्यस्य परं परिपोषिका । अन्ये तुसुयोधनस्य सम्बन्धि यत्स्त्याना वबद्धं घनं शोणितं तेन शोणपाणिरिति व्याचक्ष्ते । य इति । स्वभुजयोर्गुरुर्भदो यस्य चमुनां मध्ये ऽर्जुनादिरित्यर्थः । पाञ्चालराजपुत्रेम धृष्टद्युम्नेन द्रोणस्य व्यापादनात्तत्कुलं प्रत्यधिकः क्रोधावेशो ऽश्वत्थाम्नः । तत्कर्मसाक्षीति कणप्रभृतिः । रमे सङ्कग्रामे यः प्रतीपं प्रतिकूलं कृत्वास्ते स एवं विधो यदि सकलजगदन्तको भवति तस्याप्यहमन्तकः किमुतान्यस्य मनुष्यस्य देवस्य बालप्रिया द्रुतं ससंहितमुच्चरितत्वेनाविच्छिन्नवेगशालित्वादित्यर्थः । तावत्येवेति । प्रतीतिविशेषणं वेगवत्येवेत्यर्थः । चूर्णितेत्यादि । गदाभ्रममप्रभृति तदनादरणपर्यन्तार्थविषियिकेत्यर्थः । प्रतीतिरिति । सहृदयप्रतीतिरित्यर्थः । एकत्वे व भवतीति । एकैव भवतीत्यर्थः । एकघन इव भातीति च पाठः औद्धत्यस्येति । वक्तृगतधीरोद्धतत्वस्येत्यर्थः । भीमगतक्रोधस्येति यावत् । केचित्तु सुयोधनस्येति शेषे षष्ठी, शोणितमित्यनेनास्य सम्बन्ध इत्याहुः तन्मतमाह---अन्ये त्विति । चरतीति लडन्तमिति कृत्वा व्याचष्टे---आचरतीति । करोतीत्यर्थः । तत्सप्तम्यन्तशत्रन्तमिति कृत्वाह---यद्वेति । तस्यापीत्यपिशब्दार्थमाह--किमुतेत्यादि । वृत्तावनपेक्षितदीर्घसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधेयो ऽर्थश्च तत्प्रकाशनपर समर्पकत्वं काव्यस्य यत् तु सर्व-रसान् प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्व-साधारण-क्रियः
utprekṣeti sūcitetyasyāpakarṣaḥ / kuleti / khilīkāro 'pakāro suyodhanapreritaduśśāsanakartṛkakeśākarṣaṇādiḥ / tvareti / bhīmasenatvaretyarthaḥ / sūciteti / styānāvasthāyāmeva uttaṃsīkaraṇodyamāditi bhāvaḥ / atra samāsa ojovyañjaka iti darśayati---samāsenetyādi / samāsena cañjadityādinā / santatavegetyādi / samāsasya tatprakāśanaparaścārtho 'napekṣitadīrghasamāsaracanaḥ prasannavācakābhidheyaḥ / yathā---- yo yaḥ śastraṃ bibhirti svabhujagurumadaḥ pāṇḍavīnāṃ camunāṃ yo yaḥ pāñcālagotre śiśuradhikavayā garbhaśayyāṃ gato vā / yo yastatkarmasākṣī carati mayi raṇe yaśca yaśca pratīpaḥ krodhāndhastasya tasya svayamapi jagatāmantakasyāntako 'ham // ityādau dvayorojastvam / locanam tāvatyeva madhye viśrāntimalabhamānā cūrṇitorudvayasuyodhanānādaraṇaparyantā pratītirektvenaiva / bhavatītyauddhatyasya paraṃ paripoṣikā / anye tusuyodhanasya sambandhi yatstyānā vabaddhaṃ ghanaṃ śoṇitaṃ tena śoṇapāṇiriti vyācakṣte / ya iti / svabhujayorgururbhado yasya camunāṃ madhye 'rjunādirityarthaḥ / pāñcālarājaputrema dhṛṣṭadyumnena droṇasya vyāpādanāttatkulaṃ pratyadhikaḥ krodhāveśo 'śvatthāmnaḥ / tatkarmasākṣīti kaṇaprabhṛtiḥ / rame saṅkagrāme yaḥ pratīpaṃ pratikūlaṃ kṛtvāste sa evaṃ vidho yadi sakalajagadantako bhavati tasyāpyahamantakaḥ kimutānyasya manuṣyasya devasya bālapriyā drutaṃ sasaṃhitamuccaritatvenāvicchinnavegaśālitvādityarthaḥ / tāvatyeveti / pratītiviśeṣaṇaṃ vegavatyevetyarthaḥ / cūrṇitetyādi / gadābhramamaprabhṛti tadanādaraṇaparyantārthaviṣiyiketyarthaḥ / pratītiriti / sahṛdayapratītirityarthaḥ / ekatve va bhavatīti / ekaiva bhavatītyarthaḥ / ekaghana iva bhātīti ca pāṭhaḥ auddhatyasyeti / vaktṛgatadhīroddhatatvasyetyarthaḥ / bhīmagatakrodhasyeti yāvat / kecittu suyodhanasyeti śeṣe ṣaṣṭhī, śoṇitamityanenāsya sambandha ityāhuḥ tanmatamāha---anye tviti / caratīti laḍantamiti kṛtvā vyācaṣṭe---ācaratīti / karotītyarthaḥ / tatsaptamyantaśatrantamiti kṛtvāha---yadveti / tasyāpītyapiśabdārthamāha--kimutetyādi / vṛttāvanapekṣitadīrghasamāsaracanaḥ prasannavācakābhidheyo 'rthaśca tatprakāśanapara samarpakatvaṃ kāvyasya yat tu sarva-rasān prati / sa prasādo guṇo jñeyaḥ sarva-sādhāraṇa-kriyaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.