यत्तु रसवन्ति कानिचिद्यमकादीनि दृश्यन्ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमकादीनां त्वङ्गितैव । रसाभासे चाङ्गत्वमप्यविरुद्धम् । अङ्गितया तु व्यङ्ग्ये रसे नाङ्गत्वं पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यत्वाद्यमकादेः । अस्यैवार्थस्य सङ्ग्रहश्लोकाः---- रसवन्ति हि वस्तूनि सालङ्काराणि कानिचित् । एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते माहाकवेः ॥ यमकादिनिबन्धे तु पृथग्यत्नो ऽस्य जायते । शक्तस्यापि रसे ऽङ्गत्वं तस्मादेषां न विद्यते ॥ रसाभासाङ्गभावस्तु यमकादेर्न वार्यते । ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ लोचनम् अहम्पूर्वः अग्म्य इत्यर्थः । अहमादाहमादौ प्रवर्त इत्यर्थः । अहम्पूर्व इत्यस्य भावो ऽहम्पूर्विका । अहमिति निपातो विभक्तिप्रतिरूपको ऽस्मदर्थवृत्तिः । एतदिति । अहंपूर्विकया परापतनमित्यर्थः । कानिचदिति । कालिदासादिकृतानीत्यर्थः । शक्तस्यापि पृथग्यत्नो जायत इति सम्बन्धः । एषामिति । यमकादीनम् । ऽध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे इति यदुक्तं तत् प्राधान्यनार्धश्लोकेन सङ्गृहीते ध्वन्यात्मभूत इति ॥ १६ ॥ बालप्रिया कवेरिति, विस्मयावहानीत्यत्र सहृदयस्येति च शेषः । अहम्पूर्विकयेत्येतद्व्याचष्टे---अहमित्यादि । पूर्व इत्यस्य व्याख्या अग्ष इति । पर्यवसितमाह--अहमादावित्यादि । वृत्तौ ऽतत्प्रतिपादकैश्च शब्दैऽरिति । आक्षेप्तव्या इत्यनेनास्य सम्बन्धः । ऽतत्प्रकाशिनऽ इति । अत्र तत्पदेन शब्दस्य परामर्शः । ऽतेषाम्ऽ इति । रूपकादीनामित्यर्थः । ऽतदिऽति । बहिरङ्गत्वमित्यर्थः । ऽरसाभासे चाङ्गत्वऽमिति । यमकादीनामित्यनुषङ्गः । उक्तानर्थान् वृत्तिकारः श्लोकैः सङ्गृह्णाति---ऽरसवन्तीऽत्यादि । ऽमहाकवेरेकेन प्रयत्नेनैव तथाविधानि वस्तूनि निर्वर्त्यन्तेऽ इत्यन्वयः । लोचने ऽन्वयं दर्शयति---शक्तस्यापीति ॥ १६ ॥ इदानीं ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जको ऽलङ्कारवर्ग आख्यायते--- ध्वन्य्-आत्म-भूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः । रूपकादिर् अलङ्कार-वर्ग एति यथार्थताम्
yattu rasavanti kānicidyamakādīni dṛśyante, tatra rasādīnāmaṅgatā yamakādīnāṃ tvaṅgitaiva / rasābhāse cāṅgatvamapyaviruddham / aṅgitayā tu vyaṅgye rase nāṅgatvaṃ pṛthakprayatnanirvartyatvādyamakādeḥ / asyaivārthasya saṅgrahaślokāḥ---- rasavanti hi vastūni sālaṅkārāṇi kānicit / ekenaiva prayatnena nirvartyante māhākaveḥ // yamakādinibandhe tu pṛthagyatno 'sya jāyate / śaktasyāpi rase 'ṅgatvaṃ tasmādeṣāṃ na vidyate // rasābhāsāṅgabhāvastu yamakāderna vāryate / dhvanyātmabhūte śṛṅgāre tvaṅgatā nopapadyate // locanam ahampūrvaḥ agmya ityarthaḥ / ahamādāhamādau pravarta ityarthaḥ / ahampūrva ityasya bhāvo 'hampūrvikā / ahamiti nipāto vibhaktipratirūpako 'smadarthavṛttiḥ / etaditi / ahaṃpūrvikayā parāpatanamityarthaḥ / kānicaditi / kālidāsādikṛtānītyarthaḥ / śaktasyāpi pṛthagyatno jāyata iti sambandhaḥ / eṣāmiti / yamakādīnam / 'dhvanyātmabhūte śṛṅgāre iti yaduktaṃ tat prādhānyanārdhaślokena saṅgṛhīte dhvanyātmabhūta iti // 16 // bālapriyā kaveriti, vismayāvahānītyatra sahṛdayasyeti ca śeṣaḥ / ahampūrvikayetyetadvyācaṣṭe---ahamityādi / pūrva ityasya vyākhyā agṣa iti / paryavasitamāha--ahamādāvityādi / vṛttau 'tatpratipādakaiśca śabdai'riti / ākṣeptavyā ityanenāsya sambandhaḥ / 'tatprakāśina' iti / atra tatpadena śabdasya parāmarśaḥ / 'teṣām' iti / rūpakādīnāmityarthaḥ / 'tadi'ti / bahiraṅgatvamityarthaḥ / 'rasābhāse cāṅgatva'miti / yamakādīnāmityanuṣaṅgaḥ / uktānarthān vṛttikāraḥ ślokaiḥ saṅgṛhṇāti---'rasavantī'tyādi / 'mahākaverekena prayatnenaiva tathāvidhāni vastūni nirvartyante' ityanvayaḥ / locane 'nvayaṃ darśayati---śaktasyāpīti // 16 // idānīṃ dhvanyātmabhūtasya śṛṅgārasya vyañjako 'laṅkāravarga ākhyāyate--- dhvany-ātma-bhūte śṛṅgāre samīkṣya viniveśitaḥ / rūpakādir alaṅkāra-varga eti yathārthatām
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.