तेन समुद्रेण । अन्यत्रेति । शिवादिदेवेष्वित्यर्थः । दाषोद्घाटनेनेति । विषादादिपदैः विषभक्षणादिदोषणां प्रकाशनेनेत्यर्थः । अत्रेति । लोकोत्तरगुणविशिष्टे श्रीनारायणे इत्यर्थः । अर्थशक्त्या यथा---- अम्बा शेते ऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणरित्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथात्र । अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ॥ उभयशक्त्या यथा---ऽदृष्ट्या केशवगोपरागहृतयाऽ इत्यादौ । लोचनम् इत्युक्तप्रकारेण भयनिवारणव्याजेन सुराणां प्रत्याख्यानं मन्थमूढां लक्ष्मीं कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात्स वो युष्माकं दुरितं दहत्विति सम्बन्धः । अम्बेति । अत्रैकैकस्य पदस्य व्यञ्जक्तवं सहृदयैः सुकल्प्यमिति स्वकण्ठेन नोक्तम् । व्याजशब्दो ऽत्र स्वोक्तिः । एवमुपसंहारव्याजेन प्रकारद्वयं सोदाहरणं निरूप्यतृतीयं प्रकारमाह---उभयेति । शब्दशक्तिस्तावद्गोपरागादि शब्दश्लेषवशात् । बालप्रिया सकलेति । भगवत्सम्बन्धिषु सकलगुणेषु य आदरः स्वस्य बहुमतिस्तद्दर्शकेनेत्यर्थः । अत एवेति । समर्थाचरणस्य णिजर्थत्वादेवेत्यर्थः । मन्थमूढामिति । तज्ज्ञापकमिति भावः । उत्तरार्ध व्याचष्टे---इतीत्यादि । लक्ष्मीं कारयित्वेति । "हृक्रोरन्यतरस्या" मित्यनेन कर्मसंज्ञा । सुरूपं कञ्चित्पान्थमवलोक्य प्रवृद्धमदना काचित्स्वैरिणो तमाह---अम्बेति । शेते इत्यस्योत्तरत्राप्यनुषङ्ग । परिणतवयसां वृद्धानाम् । निश्शेषैरगारकर्मभिस्स्वयमनुष्ठितैः गृहकर्मभिः यः श्रमस्तेन शिथिला अस्वस्था तनुर्यस्याः सा । ऽअवसरेऽति । अवसरस्य तत्तस्स्थले मात्रादिशयनादिरूपस्य प्रस्तावस्य व्याहृतिरुक्तिः तस्य व्याजः सः पूर्वो यत्र तत्तथा । अत्रावयोर्यथाकामं रन्तुं शक्यं को ऽपि न जानीयात्, त्वद्दर्शनेन कामार्ता मां रमणेन प्रीणयेति वक्त्री बोधयतीति वक्तृवैशिष्ट्यादिज्ञानवतां सहृदयानां व्यज्यते । परन्तु व्यङ्ग्यार्थो यमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वमिति व्याजशब्देन कविना आविष्कृतः । सुकल्प्यमिति । अम्बा तात इत्याभ्यां पित्रोर्नैसर्गिकवात्सल्यशालित्वेन तौ मम सर्वत्राप्यनुकूलावेवेति । तद्विसेषणाभ्यां निद्रापरवशत्वं परसाहाय्यं विनाशयनादुत्थानाशक्तत्वमित्यादि, निश्शेषेत्यादिना दास्या गाढनिद्रितत्वम्, उक्तैर्हेतुभिस्तेषामनाशङ्कनीयत्वं, दासीत्यनेन स्वज्ञावर्तित्वं, पापेत्यनेनाद्यावाधेसरससम्भोगानुभवराहित्यम्, एकेत्यनेन पुरुषान्तरानुभोगाभावः, अत एव सम्भोगौत्सुक्यं, कतिपयेत्यादिना पत्युरचिरात्प्रत्यागमनमनाशङ्क्यमिति प्राणनाथैत्यनेन पतिविषयकानुरागाभाव इति च द्योत्यत इत्यूह्यमिति भावः । इतीति हेतौ । स्वकण्ठेन नोक्तमिति । स्वयं व्याख्यानेन न प्रदर्शितमित्यर्थः । प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थो ऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनो ऽन्यस्य दीपकः
tena samudreṇa / anyatreti / śivādideveṣvityarthaḥ / dāṣodghāṭaneneti / viṣādādipadaiḥ viṣabhakṣaṇādidoṣaṇāṃ prakāśanenetyarthaḥ / atreti / lokottaraguṇaviśiṣṭe śrīnārāyaṇe ityarthaḥ / arthaśaktyā yathā---- ambā śete 'tra vṛddhā pariṇatavayasāmagraṇaritra tāto niḥśeṣāgārakarmaśramaśithilatanuḥ kumbhadāsī tathātra / asmin pāpāhamekā katipayadivasaproṣitaprāṇanāthā pānthāyetthaṃ taruṇyā kathitamavasaravyāhṛtivyājapūrvam // ubhayaśaktyā yathā---'dṛṣṭyā keśavagoparāgahṛtayā' ityādau / locanam ityuktaprakāreṇa bhayanivāraṇavyājena surāṇāṃ pratyākhyānaṃ manthamūḍhāṃ lakṣmīṃ kārayitvā payodhiryasmai tāmadātsa vo yuṣmākaṃ duritaṃ dahatviti sambandhaḥ / ambeti / atraikaikasya padasya vyañjaktavaṃ sahṛdayaiḥ sukalpyamiti svakaṇṭhena noktam / vyājaśabdo 'tra svoktiḥ / evamupasaṃhāravyājena prakāradvayaṃ sodāharaṇaṃ nirūpyatṛtīyaṃ prakāramāha---ubhayeti / śabdaśaktistāvadgoparāgādi śabdaśleṣavaśāt / bālapriyā sakaleti / bhagavatsambandhiṣu sakalaguṇeṣu ya ādaraḥ svasya bahumatistaddarśakenetyarthaḥ / ata eveti / samarthācaraṇasya ṇijarthatvādevetyarthaḥ / manthamūḍhāmiti / tajjñāpakamiti bhāvaḥ / uttarārdha vyācaṣṭe---itītyādi / lakṣmīṃ kārayitveti / "hṛkroranyatarasyā" mityanena karmasaṃjñā / surūpaṃ kañcitpānthamavalokya pravṛddhamadanā kācitsvairiṇo tamāha---ambeti / śete ityasyottaratrāpyanuṣaṅga / pariṇatavayasāṃ vṛddhānām / niśśeṣairagārakarmabhissvayamanuṣṭhitaiḥ gṛhakarmabhiḥ yaḥ śramastena śithilā asvasthā tanuryasyāḥ sā / 'avasare'ti / avasarasya tattassthale mātrādiśayanādirūpasya prastāvasya vyāhṛtiruktiḥ tasya vyājaḥ saḥ pūrvo yatra tattathā / atrāvayoryathākāmaṃ rantuṃ śakyaṃ ko 'pi na jānīyāt, tvaddarśanena kāmārtā māṃ ramaṇena prīṇayeti vaktrī bodhayatīti vaktṛvaiśiṣṭyādijñānavatāṃ sahṛdayānāṃ vyajyate / parantu vyaṅgyārtho yamavasaravyāhṛtivyājapūrvamiti vyājaśabdena kavinā āviṣkṛtaḥ / sukalpyamiti / ambā tāta ityābhyāṃ pitrornaisargikavātsalyaśālitvena tau mama sarvatrāpyanukūlāveveti / tadviseṣaṇābhyāṃ nidrāparavaśatvaṃ parasāhāyyaṃ vināśayanādutthānāśaktatvamityādi, niśśeṣetyādinā dāsyā gāḍhanidritatvam, uktairhetubhisteṣāmanāśaṅkanīyatvaṃ, dāsītyanena svajñāvartitvaṃ, pāpetyanenādyāvādhesarasasambhogānubhavarāhityam, eketyanena puruṣāntarānubhogābhāvaḥ, ata eva sambhogautsukyaṃ, katipayetyādinā patyuracirātpratyāgamanamanāśaṅkyamiti prāṇanāthaityanena pativiṣayakānurāgābhāva iti ca dyotyata ityūhyamiti bhāvaḥ / itīti hetau / svakaṇṭhena noktamiti / svayaṃ vyākhyānena na pradarśitamityarthaḥ / prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīraḥ sambhavī svataḥ / artho 'pi dvividho jñeyo vastuno 'nyasya dīpakaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.