लोचनम् रचितानि विविधभङ्गीभिः प्रसाधनानीत तासां सम्भोगव्यग्रिमाभावात्तद्विरचनशिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम् । गर्वश्च बाल्याविवेकादिनापि भवतीति नात्र स्वोक्तिसद्भावः शङ्क्यः । एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते आस्तां वा वर्ण्ना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनावलोक्यते तथा तथा सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योतयति ॥ २।४ ॥ एवमर्थशक्त्युद्भवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यञ्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः । इदानीं तस्यैवालङ्काररूपे व्यञ्जनीये ऽलङ्कारध्वनित्वमपि भवतीत्याह---अर्थेत्यादि । न केवलं शब्दशक्तेरलङ्कारः प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थशक्तेरपि । यदि वा न केवलं यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावलङ्कारो ऽपीत्यपिशब्दार्थः । अन्यशब्दं व्याचष्टे---वाच्येति ॥ २।५ ॥ आशङ्क्येति । शब्दशक्त्या श्लेषाद्यलङ्कारो भासत इति सम्भाव्यमेतत् । अर्थशक्त्या बालप्रिया भावः । तदासक्तस्येति । जायायामत्यासक्तस्य व्याधस्येत्यर्थः । कृत्यमिति । तद्विरहासहनादिति भावः । अन्यास्विति । सपत्नीष्वित्यर्थः । हस्तिनो ऽपीति । दूरस्थानपीति भावः । इति हि वचनेनेति । उक्तवाक्यार्थेनेत्यर्थः । उक्तं व्यञ्जितम् । उत्तमसौभाग्यमति । जायाया इति शेषः । मुक्ताफलेत्यादिव्यङ्ग्यं दर्शयति--रचितानीत्यादि । इदानीमिति । नवपरिणयनोत्तरकाल इत्यर्थः । ननु व्यङ्ग्यो जायायाः सौभाग्यातिशयो हि गर्वहेतुरित्यतस्सो ऽर्थो गर्विणीत्यनेनाविष्कृत इत्यत आह---गर्वश्चेति । बाल्यनिमित्तकः अविवेकः बाल्याविवेकः । आदिपदेन सम्भवतो हेत्वन्तरस्य परिग्रहः । स्वतःसस्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानेत्याद्युक्तं योजयति---एष चार्थ इत्यादि ॥२४॥ ऽअर्थेऽत्यादिकारिकामवतारयति---एवमित्यादि । तस्यैव अर्थशक्त्युद्भवस्यैव । अलङ्कारध्वनित्वमित्यनेनास्य सम्बन्धः । व्यञ्जनीये अर्थेन व्यङ्ग्ये सति । यत्रापीत्यपिशब्दस्य अर्थशक्तेरपीति अलङ्कारो ऽपीति योजनां विकल्पेन दर्शयन्नाह---न केवलमित्यादि ॥ २।५ ॥ शङ्काबीजं दर्शयति---शब्दशक्त्येत्यादि । पदेनेति । कारिकास्थपदेनेत्यर्थः । रूपकादिर् अलङ्कार-वर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद् भूम्ना प्रदर्शितः
locanam racitāni vividhabhaṅgībhiḥ prasādhanānīta tāsāṃ sambhogavyagrimābhāvāttadviracanaśilpakauśalameva paramiti daurbhāgyātiśaya idānīmiti prakāśitam / garvaśca bālyāvivekādināpi bhavatīti nātra svoktisadbhāvaḥ śaṅkyaḥ / eṣa cārtho yathā yathā varṇyate āstāṃ vā varṇnā, bahirapi yadi pratyakṣādināvalokyate tathā tathā saubhāgyātiśayaṃ vyādhavadhvā dyotayati // 2.4 // evamarthaśaktyudbhavo dvibhedo vastumātrasya vyañjanīyatve vastudhvanirūpatayā nirūpitaḥ / idānīṃ tasyaivālaṅkārarūpe vyañjanīye 'laṅkāradhvanitvamapi bhavatītyāha---arthetyādi / na kevalaṃ śabdaśakteralaṅkāraḥ pratīyate pūrvoktanītyā yāvadarthaśakterapi / yadi vā na kevalaṃ yatra vastumātraṃ pratīyate yāvalaṅkāro 'pītyapiśabdārthaḥ / anyaśabdaṃ vyācaṣṭe---vācyeti // 2.5 // āśaṅkyeti / śabdaśaktyā śleṣādyalaṅkāro bhāsata iti sambhāvyametat / arthaśaktyā bālapriyā bhāvaḥ / tadāsaktasyeti / jāyāyāmatyāsaktasya vyādhasyetyarthaḥ / kṛtyamiti / tadvirahāsahanāditi bhāvaḥ / anyāsviti / sapatnīṣvityarthaḥ / hastino 'pīti / dūrasthānapīti bhāvaḥ / iti hi vacaneneti / uktavākyārthenetyarthaḥ / uktaṃ vyañjitam / uttamasaubhāgyamati / jāyāyā iti śeṣaḥ / muktāphaletyādivyaṅgyaṃ darśayati--racitānītyādi / idānīmiti / navapariṇayanottarakāla ityarthaḥ / nanu vyaṅgyo jāyāyāḥ saubhāgyātiśayo hi garvaheturityatasso 'rtho garviṇītyanenāviṣkṛta ityata āha---garvaśceti / bālyanimittakaḥ avivekaḥ bālyāvivekaḥ / ādipadena sambhavato hetvantarasya parigrahaḥ / svataḥsasbhavī ya aucityena bahirapi sambhāvyamānetyādyuktaṃ yojayati---eṣa cārtha ityādi //24// 'arthe'tyādikārikāmavatārayati---evamityādi / tasyaiva arthaśaktyudbhavasyaiva / alaṅkāradhvanitvamityanenāsya sambandhaḥ / vyañjanīye arthena vyaṅgye sati / yatrāpītyapiśabdasya arthaśakterapīti alaṅkāro 'pīti yojanāṃ vikalpena darśayannāha---na kevalamityādi // 2.5 // śaṅkābījaṃ darśayati---śabdaśaktyetyādi / padeneti / kārikāsthapadenetyarthaḥ / rūpakādir alaṅkāra-vargo yo vācyatāṃ śritaḥ / sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhrad bhūmnā pradarśitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.