रूपकादिरलङ्कारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद्भूम्ना प्रदर्शितः ॥ २६ ॥ अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलङ्कारः सो ऽन्यत्र प्रतीयमानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवद्भिर्भट्टोद्भटादिभिः । तथा च ससन्देहादिषूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितामित्यलङ्कारान्तरस्यालङ्कारान्तरे व्यङ्ग्यत्वं न यत्नप्रतिपाद्यम् । लोचनम् तु को ऽलङ्कारो भातीत्याशङ्काबीजम् । सर्व इति प्रदर्शित इति च पदेनासम्भावनात्र मिथ्यैवेत्याह । उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससन्देहं वचः स्तुत्यै समन्देहं विदुर्यथा ॥ इति । तस्याः पाणिरयं नु मारुतचलत्पत्र्राङ्गुलिः पल्लवः इत्यादावृपमा रूपकं वा ध्वन्यते । अतिशयोक्तेश्च प्रायशः सर्वालङ्कारेषु ध्वन्यमानत्वम् । अलङ्कारान्तरस्येति । यत्रालङ्कारो ऽप्यलङ्कारान्तरं ध्वनति तत्र वस्तुमात्रेणालङ्कारो ध्वन्यत इति कियदिदमसम्भाव्यमिति तात्पर्योणालङ्कारान्तरशब्दो वृत्तिकृता प्रयुक्तो न तु प्रकृतोपयोगी; न ह्यलङ्कारेणालङ्कारो ध्वन्यत इति प्रकृतभदः, अर्थशक्त्युद्भवे ध्वनौ वस्त्विवालङ्कारो ऽपि व्यङ्ग्य इत्येतावतः प्रकृतत्वात् । तथा चोपसंहारग्रन्थे बालप्रिया तथा च ससन्देहादिष्वित्यादिवृत्तिग्रन्धं विवृणोति---उपमानेनेत्यादि । लक्षणभिदमुद्भटोक्तम् । तत्त्वमिति । अभेदमित्यर्थः । भेदं वैधर्म्यमुपमेयस्येति शेषः । वदतः वर्णयतः कवेः । इतीति । ऽअलङ्करान्तरच्छायाऽमित्यादिकारिकया भेदानुपनिबन्धनघटितमपि लक्षितं तस्योपलक्षणमिदम् । तस्या इति । श्लोकस्यास्य सम्पूर्णस्यानवगमाद्यथाभातं व्याख्यायते---अयं तस्याः पाणिः पल्लवः नु इतति योजना । नु इति संशये । उभयसाधारणम्--मारुतेत्यादि । मारुतचलत्पत्राणेयेवाङ्गुलयो यस्य सः । अङ्गुलीनां चलत्वमर्थात् सिध्यति । ऽउपमारूपकातिशयोक्तीनांऽ इत्यत्रेतरेतरयोगो न विवक्षित इत्याशयेनाह---उपमारूपकं वेति । अतिशयोक्तेश्चेति । एतत्तृतीयोद्योते वक्ष्यते । ऽइत्यलङ्कारान्तरस्येऽत्यादिग्रन्थो यथाश्रुते प्रकृतासङ्गत इत्यतस्तद्भावार्थमाह---यत्रेत्यादि । यत्र काव्ये । यद्वा---यतः तत्र तत्काव्ये । यद्वा---ततः इतीदमित्यन्वयः । कियदित्यादि । असम्भाव्यं नेत्यर्थः । अलङ्कारान्तरशब्दः सप्तम्यन्तालङ्कारान्तरशब्दः । ऽन तु प्रकृतोपयोगीऽत्यत्र हेतुमाह---न हीत्यादि । तर्हि किं इयत्पुनरुच्यत एव--- अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते । तत्-परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर् मतः
rūpakādiralaṅkāravargo yo vācyatāṃ śritaḥ / sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhradbhūmnā pradarśitaḥ // 26 // anyatra vācyatvena prasiddho yo rūpakādiralaṅkāraḥ so 'nyatra pratīyamānatayā bāhulyena pradarśitastatrabhavadbhirbhaṭṭodbhaṭādibhiḥ / tathā ca sasandehādiṣūpamārūpakātiśayoktīnāṃ prakāśamānatvaṃ pradarśitāmityalaṅkārāntarasyālaṅkārāntare vyaṅgyatvaṃ na yatnapratipādyam / locanam tu ko 'laṅkāro bhātītyāśaṅkābījam / sarva iti pradarśita iti ca padenāsambhāvanātra mithyaivetyāha / upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ / sasandehaṃ vacaḥ stutyai samandehaṃ viduryathā // iti / tasyāḥ pāṇirayaṃ nu mārutacalatpatrrāṅguliḥ pallavaḥ ityādāvṛpamā rūpakaṃ vā dhvanyate / atiśayokteśca prāyaśaḥ sarvālaṅkāreṣu dhvanyamānatvam / alaṅkārāntarasyeti / yatrālaṅkāro 'pyalaṅkārāntaraṃ dhvanati tatra vastumātreṇālaṅkāro dhvanyata iti kiyadidamasambhāvyamiti tātparyoṇālaṅkārāntaraśabdo vṛttikṛtā prayukto na tu prakṛtopayogī; na hyalaṅkāreṇālaṅkāro dhvanyata iti prakṛtabhadaḥ, arthaśaktyudbhave dhvanau vastvivālaṅkāro 'pi vyaṅgya ityetāvataḥ prakṛtatvāt / tathā copasaṃhāragranthe bālapriyā tathā ca sasandehādiṣvityādivṛttigrandhaṃ vivṛṇoti---upamānenetyādi / lakṣaṇabhidamudbhaṭoktam / tattvamiti / abhedamityarthaḥ / bhedaṃ vaidharmyamupameyasyeti śeṣaḥ / vadataḥ varṇayataḥ kaveḥ / itīti / 'alaṅkarāntaracchāyā'mityādikārikayā bhedānupanibandhanaghaṭitamapi lakṣitaṃ tasyopalakṣaṇamidam / tasyā iti / ślokasyāsya sampūrṇasyānavagamādyathābhātaṃ vyākhyāyate---ayaṃ tasyāḥ pāṇiḥ pallavaḥ nu itati yojanā / nu iti saṃśaye / ubhayasādhāraṇam--mārutetyādi / mārutacalatpatrāṇeyevāṅgulayo yasya saḥ / aṅgulīnāṃ calatvamarthāt sidhyati / 'upamārūpakātiśayoktīnāṃ' ityatretaretarayogo na vivakṣita ityāśayenāha---upamārūpakaṃ veti / atiśayokteśceti / etattṛtīyodyote vakṣyate / 'ityalaṅkārāntarasye'tyādigrantho yathāśrute prakṛtāsaṅgata ityatastadbhāvārthamāha---yatretyādi / yatra kāvye / yadvā---yataḥ tatra tatkāvye / yadvā---tataḥ itīdamityanvayaḥ / kiyadityādi / asambhāvyaṃ netyarthaḥ / alaṅkārāntaraśabdaḥ saptamyantālaṅkārāntaraśabdaḥ / 'na tu prakṛtopayogī'tyatra hetumāha---na hītyādi / tarhi kiṃ iyatpunarucyata eva--- alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate / tat-paratvaṃ na vācyasya nāsau mārgo dhvaner mataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.