ऽत्वत्कुचसदृशश्चन्द्रश्चन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वकुवाभोगःऽ इत्यर्थप्रतितेरुपमेयोपमाध्वनिरपि । एवमन्ये ऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षाः । महाकविवाचो ऽस्याः कामधेनुत्वात् । यतः--- हेलापि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्यापि नालमणवे ऽपि फलाय यत्नः । दिग्दन्तिरोमचलनं धरणीं धुनोति खात्सम्पतन्नपि लतां चलयेन्न भृङ्गः ॥ एषां तु भेदानां संसृष्टित्व सङ्करत्वं च यथायोगं चिन्त्यम् । अतिशयोक्तिध्वनिर्यथा ममैव--- केलीकन्दलितस्य विभ्रममधोर्धुर्यं वपुस्ते दृशौ भङ्गीभङ्गरकामकार्भुकमिदं भ्रूनर्मकर्मक्रमः । आपाते ऽपि विकारकारणमहो वक्त्राम्बुजन्मासवः सत्यं सुन्दरि वेधसस्त्रिजगतीसारस्त्वमेकाकृतिः ॥ अत्र हि मधु मासमदनासवानां त्रैलोक्ये सुभगतान्योन्यं परिपोषकत्वेन । ते तु बालप्रिया हेलेति । हेला लीला । यत्नः बुद्धिपूर्वको व्यापारः । वाक्यद्वये भवतीति शेषः । उक्तं सामान्यं विशेषेण समर्थयति---दिग्दन्तीत्यादि । दिग्दन्तिनो ऽङ्गचलनमिति च पाठः । एषां त्वित्यादि । अपह्नवेन सहेतरेषां संसृष्टिः, ससन्देहप्रतिवस्तूपमोपमेयोपमानामेकवाक्यानुप्रवेशसङ्कर इत्यादिकं चिन्त्यमित्यर्थः । केलीति । हे सुन्दरि ! ते तव दृशौ केलीविलासिजनस्य क्रीडा तस्याः कन्दलं नवाङ्कुरः रिषदाविर्भाव इति यावत् । तदस्य सञ्जातमिति केलीकन्दलितः, तस्य अचिराविर्भूतस्येत्यर्थः । विभ्रमः स्त्रीणां शृह्गारचेष्टा तत्कारी विभ्रमः शोभा, तच्छाली वा यो मधुर्वसन्तः तस्य धुरं कामोद्दीपनादिभारं वहतीति धुर्यम् । वपुः स्त इति शेषः । त्वदीयं नेत्रद्वितयमचिराविर्भूतस्य वसन्तस्य कामोद्दीपनादिकार्यकारि शरीरं भवतीत्यर्थः । तथा ते इदमित्याद्येकं पदम् । अयमनुभवैकगोचरो भ्रुवोर्नर्मकर्मणः लीलायाः क्रमः क्रमिकलीलाविशिष्टभ्रूयुग्ममित्यर्थः । भङ्की रचनाविशेषः, तया हेतुना भङ्गुरं वक्रं, यद्वा---भङ्गीयुक्तं वक्रं च यत् कामस्य कार्भुकं क्रमिककर्मविशिष्टं धनुः तद्भवति । यद्वा---इदमिति भिन्नं पदं कर्मुकविशेषणं, क्रमिककर्मविशिष्टमिति तदर्थः । तथा ते वक्त्राम्बुजन्मनि मुखपझे य आसवः मद्यविशेषः । अत्रासवत्वेनाधररसस्याध्यवसायः । आपाते ऽपि किञ्जिदास्वादे ऽपि । किकाराणां सम्मोहानन्दादिरूपचित्तविकाराणां कारणं भवति । अहो इदमद्भुतम् । अतः त्वमेका वेधसः कृतिः सृष्टिः त्रिजगतीसारः त्रैलोक्यसारभूता भवति । सत्यं निश्चितम् । अत्र हीत्यस्य ध्वन्यत इत्यादिभिः सम्बन्धः । पोषकत्वेनेत्यन्तं हेतुवचनम् । ते इत्यादिव्यङ्ग्यकथनम् । योजनीयाः । एवमलङ्कारध्वनिमार्गं व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुमिदमुच्यते-- शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम् । ते ऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गतः
'tvatkucasadṛśaścandraścandraścandrasamastvakuvābhogaḥ' ityarthapratiterupameyopamādhvanirapi / evamanye 'pyatra bhedāḥ śakyotprekṣāḥ / mahākavivāco 'syāḥ kāmadhenutvāt / yataḥ--- helāpi kasyacidacintyaphalaprasūtyai kasyāpi nālamaṇave 'pi phalāya yatnaḥ / digdantiromacalanaṃ dharaṇīṃ dhunoti khātsampatannapi latāṃ calayenna bhṛṅgaḥ // eṣāṃ tu bhedānāṃ saṃsṛṣṭitva saṅkaratvaṃ ca yathāyogaṃ cintyam / atiśayoktidhvaniryathā mamaiva--- kelīkandalitasya vibhramamadhordhuryaṃ vapuste dṛśau bhaṅgībhaṅgarakāmakārbhukamidaṃ bhrūnarmakarmakramaḥ / āpāte 'pi vikārakāraṇamaho vaktrāmbujanmāsavaḥ satyaṃ sundari vedhasastrijagatīsārastvamekākṛtiḥ // atra hi madhu māsamadanāsavānāṃ trailokye subhagatānyonyaṃ paripoṣakatvena / te tu bālapriyā heleti / helā līlā / yatnaḥ buddhipūrvako vyāpāraḥ / vākyadvaye bhavatīti śeṣaḥ / uktaṃ sāmānyaṃ viśeṣeṇa samarthayati---digdantītyādi / digdantino 'ṅgacalanamiti ca pāṭhaḥ / eṣāṃ tvityādi / apahnavena sahetareṣāṃ saṃsṛṣṭiḥ, sasandehaprativastūpamopameyopamānāmekavākyānupraveśasaṅkara ityādikaṃ cintyamityarthaḥ / kelīti / he sundari ! te tava dṛśau kelīvilāsijanasya krīḍā tasyāḥ kandalaṃ navāṅkuraḥ riṣadāvirbhāva iti yāvat / tadasya sañjātamiti kelīkandalitaḥ, tasya acirāvirbhūtasyetyarthaḥ / vibhramaḥ strīṇāṃ śṛhgāraceṣṭā tatkārī vibhramaḥ śobhā, tacchālī vā yo madhurvasantaḥ tasya dhuraṃ kāmoddīpanādibhāraṃ vahatīti dhuryam / vapuḥ sta iti śeṣaḥ / tvadīyaṃ netradvitayamacirāvirbhūtasya vasantasya kāmoddīpanādikāryakāri śarīraṃ bhavatītyarthaḥ / tathā te idamityādyekaṃ padam / ayamanubhavaikagocaro bhruvornarmakarmaṇaḥ līlāyāḥ kramaḥ kramikalīlāviśiṣṭabhrūyugmamityarthaḥ / bhaṅkī racanāviśeṣaḥ, tayā hetunā bhaṅguraṃ vakraṃ, yadvā---bhaṅgīyuktaṃ vakraṃ ca yat kāmasya kārbhukaṃ kramikakarmaviśiṣṭaṃ dhanuḥ tadbhavati / yadvā---idamiti bhinnaṃ padaṃ karmukaviśeṣaṇaṃ, kramikakarmaviśiṣṭamiti tadarthaḥ / tathā te vaktrāmbujanmani mukhapajhe ya āsavaḥ madyaviśeṣaḥ / atrāsavatvenādhararasasyādhyavasāyaḥ / āpāte 'pi kiñjidāsvāde 'pi / kikārāṇāṃ sammohānandādirūpacittavikārāṇāṃ kāraṇaṃ bhavati / aho idamadbhutam / ataḥ tvamekā vedhasaḥ kṛtiḥ sṛṣṭiḥ trijagatīsāraḥ trailokyasārabhūtā bhavati / satyaṃ niścitam / atra hītyasya dhvanyata ityādibhiḥ sambandhaḥ / poṣakatvenetyantaṃ hetuvacanam / te ityādivyaṅgyakathanam / yojanīyāḥ / evamalaṅkāradhvanimārgaṃ vyutpādya tasya prayojanavattāṃ khyāpayitumidamucyate-- śarīrīkaraṇaṃ yeṣāṃ vācyatve na vyavasthitam / te 'laṅkārāḥ parāṃ chāyāṃ yānti dhvanyaṅgatāṃ gataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.