शृङ्गारेम वीरादीनामप्याभासरूपतीपलक्षितैव । एवं रसध्वनेरेवामी भावध्वनिप्रभृतयो निष्यन्दा आस्वादे प्रधानंप्रयोजकमेवमंशं विभज्य पृथग्व्यवस्थप्यते । यथा गन्धयुक्तिज्ञैरेकरससम्मूर्च्छितामोदोपभोगे ऽपि शुद्धमास्यादिप्रयुक्तमिदं सौरभमिति । रसध्वनिस्तु स एव यो ऽत्र मुख्यतया विभावानुभावव्यभिचारिसंयोजनोदितस्थायि प्रतिपत्तिकस्य प्रतिपत्तुः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवास्वादप्रकर्षः । यथा--- कृच्छ्रेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्बस्थले मध्ये ऽस्यास्त्रिवलीतरङ्गविषमे निःष्पन्दतामागता । मद्दृष्टिस्तृषितेव सम्प्रति शनेरारुह्य तुङ्गो स्तनौ साकाङ्क्षं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने ॥ अत्र हि नायिकाकारानुवर्ण्यमानस्वात्मप्रतिकृतिपवित्रितचित्रफलकावलोकनाद्वत्सराजस्य बालप्रिया इति ह्योको ऽर्थ इति । अनुकृत्यादि शब्दाः पर्याया इत्यर्थः । शृङ्गारेणेति । शृङ्गारानुकृतिरिति मुनिवचनस्थशृङ्गारशब्देनेत्यर्थः । वीरादीनामिति । तेषां गुर्वाद्यालम्बन्त्वे ह्यभासाता । उपसंहरति---एवमित्यादि । कथं तर्हि पृथग्व्यवहार इत्यत आह---आस्वाद इति । ऽप्रधानंप्रयोजकमंशमेवं विभज्येऽ त्यन्वयः । पृथगव्यवस्थाप्यत इति । पृथक् रसध्वनित्वभावध्वनित्वादिभिन्नरूपेम । अत्र दृष्टान्तमाह--यथेति । गन्धयुक्तिः गन्धद्रव्ययोजना । एकेति । एकास्वादः यः सम्मूर्च्छितस्य व्याप्तस्य आमोदस्य उपभोगः तस्मिन्नपि । मांसीगन्धद्रव्यविशेषः । इतीति पृथगव्यवस्थाप्यत इत्यस्यानुषङ्गः । विभावेति । विभावादीनां त्रयाणां संयोजनेन तच्चर्वणाया उदिता उत्पन्ना स्थायिप्रतिपत्तिः यस्य । कृच्छेणेति । रत्नावल्यां राज्ञो विदूषकं प्रतीयमुक्तिः । अस्या इत्यस्योरुयुगमित्यादिभिः पञ्चमिः सम्बन्धः । त्रिवल्येव तरङ्गः तरङ्गतुल्या त्रिवली वा तेन विषमे निम्नोन्नते । तृषितेव तृषितत्वादिव । जललवाः अश्रुकणाः । तत्प्रस्यन्दिनीति । थथा लिखिते इति बोध्यम् । अत्रोरुयुगस्य नितम्बस्य चातिविशालत्वं मध्यस्य तनुत्वं स्तनयोर्महत्वं च गम्यत इति सौन्दर्यातिशयो जललवेत्यादिना नायिकाया विरहदुःखातिशयस्च व्यज्यते । कस्याश्चिदरण्यभ्रमणवृत्तान्तस्य चात्र समाधिः । नायिकेति । नायिकाकारेण लिखितनायिकाप्रतिकृत्या हेतुना अनुवर्ण्यमानं नर्मसचिवं प्रतिमहर्वर्ण्यभानं स्वात्मप्रतिकृत्या लिखितनायकप्रतिकृत्या पवित्रितं च, यद्वा--नायिकाकारेण रसादिरर्थो हि सहेव वाच्येनावभासते । स चाङ्गित्वनावभासमानो ध्वनेरात्मा । इदानीं रसवदलङ्कारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वनेर्विभक्तो विषय इति प्रदर्श्यते--- वाच्य-वाचक-चारुत्व-हेतूनां विविधात्मनाम् । रसादि-परता यत्र स ध्वनेर् विषयो मतः
śṛṅgārema vīrādīnāmapyābhāsarūpatīpalakṣitaiva / evaṃ rasadhvanerevāmī bhāvadhvaniprabhṛtayo niṣyandā āsvāde pradhānaṃprayojakamevamaṃśaṃ vibhajya pṛthagvyavasthapyate / yathā gandhayuktijñairekarasasammūrcchitāmodopabhoge 'pi śuddhamāsyādiprayuktamidaṃ saurabhamiti / rasadhvanistu sa eva yo 'tra mukhyatayā vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyojanoditasthāyi pratipattikasya pratipattuḥ sthāyyaṃśacarvaṇāprayukta evāsvādaprakarṣaḥ / yathā--- kṛcchreṇoruyugaṃ vyatītya suciraṃ bhrāntvā nitambasthale madhye 'syāstrivalītaraṅgaviṣame niḥṣpandatāmāgatā / maddṛṣṭistṛṣiteva samprati śanerāruhya tuṅgo stanau sākāṅkṣaṃ muhurīkṣate jalalavaprasyandinī locane // atra hi nāyikākārānuvarṇyamānasvātmapratikṛtipavitritacitraphalakāvalokanādvatsarājasya bālapriyā iti hyoko 'rtha iti / anukṛtyādi śabdāḥ paryāyā ityarthaḥ / śṛṅgāreṇeti / śṛṅgārānukṛtiriti munivacanasthaśṛṅgāraśabdenetyarthaḥ / vīrādīnāmiti / teṣāṃ gurvādyālambantve hyabhāsātā / upasaṃharati---evamityādi / kathaṃ tarhi pṛthagvyavahāra ityata āha---āsvāda iti / 'pradhānaṃprayojakamaṃśamevaṃ vibhajye' tyanvayaḥ / pṛthagavyavasthāpyata iti / pṛthak rasadhvanitvabhāvadhvanitvādibhinnarūpema / atra dṛṣṭāntamāha--yatheti / gandhayuktiḥ gandhadravyayojanā / eketi / ekāsvādaḥ yaḥ sammūrcchitasya vyāptasya āmodasya upabhogaḥ tasminnapi / māṃsīgandhadravyaviśeṣaḥ / itīti pṛthagavyavasthāpyata ityasyānuṣaṅgaḥ / vibhāveti / vibhāvādīnāṃ trayāṇāṃ saṃyojanena taccarvaṇāyā uditā utpannā sthāyipratipattiḥ yasya / kṛccheṇeti / ratnāvalyāṃ rājño vidūṣakaṃ pratīyamuktiḥ / asyā ityasyoruyugamityādibhiḥ pañcamiḥ sambandhaḥ / trivalyeva taraṅgaḥ taraṅgatulyā trivalī vā tena viṣame nimnonnate / tṛṣiteva tṛṣitatvādiva / jalalavāḥ aśrukaṇāḥ / tatprasyandinīti / thathā likhite iti bodhyam / atroruyugasya nitambasya cātiviśālatvaṃ madhyasya tanutvaṃ stanayormahatvaṃ ca gamyata iti saundaryātiśayo jalalavetyādinā nāyikāyā virahaduḥkhātiśayasca vyajyate / kasyāścidaraṇyabhramaṇavṛttāntasya cātra samādhiḥ / nāyiketi / nāyikākāreṇa likhitanāyikāpratikṛtyā hetunā anuvarṇyamānaṃ narmasacivaṃ pratimaharvarṇyabhānaṃ svātmapratikṛtyā likhitanāyakapratikṛtyā pavitritaṃ ca, yadvā--nāyikākāreṇa rasādirartho hi saheva vācyenāvabhāsate / sa cāṅgitvanāvabhāsamāno dhvanerātmā / idānīṃ rasavadalaṅkārādalakṣyakramadyotanātmano dhvanervibhakto viṣaya iti pradarśyate--- vācya-vācaka-cārutva-hetūnāṃ vividhātmanām / rasādi-paratā yatra sa dhvaner viṣayo mataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.