अन्यथेति । यदि न तत्परत्वमित्यर्थः । तेन तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यता नैव शङ्क्येति । तात्पर्यम् । तासामेवालङ्कृतीनामित्ययं पठिष्यमाणकारिकोपस्कारः । पुनरिति कारिकामध्य उपस्कारः । ध्वन्यङ्गतेति । ध्वनिभेदत्वमित्यर्थः । व्यङ्ग्यप्राधान्यमिति । अत्र हेतुः---चारुत्वोत्कर्षत इति । यदीति । तदप्राधान्ये तु वाच्यालङ्कार एव प्रधानमिति गुणीभूतव्यङ्ग्यतेति भावः । नन्वलङ्कारो वस्तुना व्यज्यते अलङ्कारान्तरेण च व्यज्यत इत्यत्रोदाहरणानि किमिति न दर्शितानीत्याशङ्क्याह---वस्त्विति । एतत्संक्षिप्योपसंहरति---तदेवमिति । व्यङ्ग्यस्य बालप्रिया कारिकापाठाभिप्रायेण व्याचष्टे---काव्यस्येत्यादि । कविव्यापारस्येति । शब्दार्थरूपस्येत्यर्थः । वृत्तिरिति । स्थितिरित्यर्थः । सा अलङ्कृतिराश्रयो यस्या इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे---अलङ्कारेत्यादि । यदि न तत्परत्वमिति । व्यङ्ग्यालङ्कारपरत्वं न भवति यदीत्यर्थः । वृत्तौ ऽतद्वाक्यमात्रमेव स्यादिऽति । ऽतत्ऽ काव्यत्वेनाभिमतम् । ऽवाक्यमात्रमेवऽ न तु काव्यात्मकमित्यर्थः । अतः तत्परत्वेन भाव्यं, तथाच ध्वन्यङ्गत्वमेवेति भावः । एतद्भावार्थं दर्शयति लोचने--तेनेत्यादि । तासामित्यस्यालङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभाव इत्यनेनापि सम्बन्धः । तासामित्यस्यालङ्कृतीनामित्यर्थश्चेत्याशयेन वृत्तौ ऽतासामेवालङ्कृतीनांऽ इत्युक्तमित्याह--तासामेवेत्यादि । पठिष्येत्यादि । वक्ष्यमाणकारिकयापि सम्बन्धमासाद्य कासामित्याकङ्कक्षानिवर्तकत्वेनोपकारकारीत्यर्थः । प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे--ध्वनिभेदत्वमिति । ध्वन्यवान्तरप्रकारत्वमित्यर्थः । वाच्यालङ्कार एवेति । दीपकादिरेवेत्यर्थः । कारिकायामलङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभावे इत्यस्य अलङ्कारान्तरेण व्यङ्ग्यत्वे सतीत्यर्थः । तदेवमित्यादिग्रन्थस्य सारार्थमाह---व्यङ्ग्यस्येत्यादि । वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्षनिबन्धने सति प्राधान्ये ऽर्थशक्तुद्भवानुरणरूपव्यङ्ग्यो ध्वनिरवगन्तव्यः । एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेकं कर्तुमुच्यते-- यत्र प्रतीयमानो ऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते । वाच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः
anyatheti / yadi na tatparatvamityarthaḥ / tena tatra guṇībhūtavyaṅgyatā naiva śaṅkyeti / tātparyam / tāsāmevālaṅkṛtīnāmityayaṃ paṭhiṣyamāṇakārikopaskāraḥ / punariti kārikāmadhya upaskāraḥ / dhvanyaṅgateti / dhvanibhedatvamityarthaḥ / vyaṅgyaprādhānyamiti / atra hetuḥ---cārutvotkarṣata iti / yadīti / tadaprādhānye tu vācyālaṅkāra eva pradhānamiti guṇībhūtavyaṅgyateti bhāvaḥ / nanvalaṅkāro vastunā vyajyate alaṅkārāntareṇa ca vyajyata ityatrodāharaṇāni kimiti na darśitānītyāśaṅkyāha---vastviti / etatsaṃkṣipyopasaṃharati---tadevamiti / vyaṅgyasya bālapriyā kārikāpāṭhābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---kāvyasyetyādi / kavivyāpārasyeti / śabdārtharūpasyetyarthaḥ / vṛttiriti / sthitirityarthaḥ / sā alaṅkṛtirāśrayo yasyā ityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe---alaṅkāretyādi / yadi na tatparatvamiti / vyaṅgyālaṅkāraparatvaṃ na bhavati yadītyarthaḥ / vṛttau 'tadvākyamātrameva syādi'ti / 'tat' kāvyatvenābhimatam / 'vākyamātrameva' na tu kāvyātmakamityarthaḥ / ataḥ tatparatvena bhāvyaṃ, tathāca dhvanyaṅgatvameveti bhāvaḥ / etadbhāvārthaṃ darśayati locane--tenetyādi / tāsāmityasyālaṅkārāntaravyaṅgyabhāva ityanenāpi sambandhaḥ / tāsāmityasyālaṅkṛtīnāmityarthaścetyāśayena vṛttau 'tāsāmevālaṅkṛtīnāṃ' ityuktamityāha--tāsāmevetyādi / paṭhiṣyetyādi / vakṣyamāṇakārikayāpi sambandhamāsādya kāsāmityākaṅkakṣānivartakatvenopakārakārītyarthaḥ / prakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe--dhvanibhedatvamiti / dhvanyavāntaraprakāratvamityarthaḥ / vācyālaṅkāra eveti / dīpakādirevetyarthaḥ / kārikāyāmalaṅkārāntaravyaṅgyabhāve ityasya alaṅkārāntareṇa vyaṅgyatve satītyarthaḥ / tadevamityādigranthasya sārārthamāha---vyaṅgyasyetyādi / vā prakāśane cārutvotkarṣanibandhane sati prādhānye 'rthaśaktudbhavānuraṇarūpavyaṅgyo dhvaniravagantavyaḥ / evaṃ dhvaneḥ prabhedān pratipādya tadābhāsavivekaṃ kartumucyate-- yatra pratīyamāno 'rthaḥ pramliṣṭatvena bhāsate / vācyasyāṅgatayā vāpi nāsyāsau gocaro dhvaneḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.