भवदुक्तमित्यर्थः । रस्येति । रस्यमानतया हेतुना उदितो यश्चमत्कारः चमत्कारत्मकः साक्षात्कारः तदनतिरिक्तत्वात्तभिन्नत्वादित्यर्थः । द्रुतिविस्तारेत्यादिपूर्वोक्तं मनसि कृत्याह---सत्वादीनामित्यादि । अङ्गाङ्गिभावेति । न्यूनाधिकतेत्यर्थः । आनन्त्यादिति । असंख्यत्वादित्यर्थः । द्रुत्यादित्वेनेति । द्रुतित्वादिरूपेणेत्यर्थः । न युक्तेति । कारणस्यानन्त्यार्त्का भूतचित्तवृत्तीनामपि आनन्त्यसम्भवादिति भावः । भट्टनायकोक्तं कञ्चिदंशमभ्युपगच्छति-परेति । व्युत्पत्तिर्नामाप्रधानमिति तदुक्तं मनसिकृत्याह--व्युत्पादनं चेत्यादि । काव्यस्येति शेषः । शासनेति । शास्त्रेण शासनमितिहासेन प्रतिपादनं ताभ्यां विलक्षणमित्यर्थः । वैलक्षण्यं दर्शयन्नाह--यथेत्यादि । अहमित्यस्यानन्तरं वर्तेय इति शेषः । रामेणेव मयानुष्ठतव्यमित्यर्थः । इतीत्यादि । इति यदुपमानमित्याकारिका या उपमितिः सादृश्यधीः शास्त्रेतिहासाभ्यां क्रियमाणा तदतिरिक्तामित्यर्थः । उक्तोपमितिमात्रं न, किन्तु ततो ऽदिकामिति यावत् । रसेति । रसास्वादोपायभूता स्वस्य प्रतिपत्तुः या प्रतिभा तस्या विजृम्भो विकासस्तद्रूपामित्यर्थः । करोतीति । काव्यमिति शेषः । पुनः पुनः काव्यपरिशीलने हि रसास्वादोपायस्वप्रतिभाविकासो भवति । अन्ते करोतीत्यनेनादावुक्तोपमितिरूपां व्युत्पत्तिं चि करोतीति ज्ञाप्यते । उपसंहरति---तस्मादित्यादि । इत्येतस्स्थितमिति सम्बन्धः । अभिव्यज्यन्ते रसा इति । अभिव्यक्तिविषयताविशिष्टस्थायिनो रसपदार्था इत्यर्थः । अभिव्यक्तिर्घटप्रदीपन्यायेनेति वक्ष्यते । प्रतीत्येत्यादि । प्रतीतिरूपैव रसनेत्यर्थः । तत्राभिव्यक्तिः प्रधानतया भवत्यन्यथा वेति । अन्यथा अप्रधानतया । अप्रधानतया वा इति च पाठः ॥ ४ ॥ प्रधान्ये ऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्न् अलङ्कारो रसादिर् इति मे मतिः
bhavaduktamityarthaḥ / rasyeti / rasyamānatayā hetunā udito yaścamatkāraḥ camatkāratmakaḥ sākṣātkāraḥ tadanatiriktatvāttabhinnatvādityarthaḥ / drutivistāretyādipūrvoktaṃ manasi kṛtyāha---satvādīnāmityādi / aṅgāṅgibhāveti / nyūnādhikatetyarthaḥ / ānantyāditi / asaṃkhyatvādityarthaḥ / drutyāditveneti / drutitvādirūpeṇetyarthaḥ / na yukteti / kāraṇasyānantyārtkā bhūtacittavṛttīnāmapi ānantyasambhavāditi bhāvaḥ / bhaṭṭanāyakoktaṃ kañcidaṃśamabhyupagacchati-pareti / vyutpattirnāmāpradhānamiti taduktaṃ manasikṛtyāha--vyutpādanaṃ cetyādi / kāvyasyeti śeṣaḥ / śāsaneti / śāstreṇa śāsanamitihāsena pratipādanaṃ tābhyāṃ vilakṣaṇamityarthaḥ / vailakṣaṇyaṃ darśayannāha--yathetyādi / ahamityasyānantaraṃ varteya iti śeṣaḥ / rāmeṇeva mayānuṣṭhatavyamityarthaḥ / itītyādi / iti yadupamānamityākārikā yā upamitiḥ sādṛśyadhīḥ śāstretihāsābhyāṃ kriyamāṇā tadatiriktāmityarthaḥ / uktopamitimātraṃ na, kintu tato 'dikāmiti yāvat / raseti / rasāsvādopāyabhūtā svasya pratipattuḥ yā pratibhā tasyā vijṛmbho vikāsastadrūpāmityarthaḥ / karotīti / kāvyamiti śeṣaḥ / punaḥ punaḥ kāvyapariśīlane hi rasāsvādopāyasvapratibhāvikāso bhavati / ante karotītyanenādāvuktopamitirūpāṃ vyutpattiṃ ci karotīti jñāpyate / upasaṃharati---tasmādityādi / ityetassthitamiti sambandhaḥ / abhivyajyante rasā iti / abhivyaktiviṣayatāviśiṣṭasthāyino rasapadārthā ityarthaḥ / abhivyaktirghaṭapradīpanyāyeneti vakṣyate / pratītyetyādi / pratītirūpaiva rasanetyarthaḥ / tatrābhivyaktiḥ pradhānatayā bhavatyanyathā veti / anyathā apradhānatayā / apradhānatayā vā iti ca pāṭhaḥ // 4 // pradhānye 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ / kāvye tasminn alaṅkāro rasādir iti me matiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.