अतिजडो ऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृतिः स्वविश्रान्तो ऽपि वर्ण्यमानो ऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावतां त्यक्त्वा बालप्रिया परस्परालम्बनो ऽनुरागः तन्निश्चयगर्भमेवेत्यर्थः । तन्निश्चयाभावे वक्ष्यमाणमनुपंपन्नं भवेत् गोपीनां पुरुषान्तररमणे तदुपयोगसम्भवादिति । भावः । ते इत्यस्य लतावेश्मसम्बन्धिन इत्यर्थः । जरठीभवन्ति जीर्णीभवन्तीत्यनेन गम्यमाह---मयीत्यादि । अनवरतेति । अनवरतो यः कथितोपयोगः पूर्वोक्तोपयोगः तस्य योगात् । नेम इति । इमे पल्लवाः । जरेति । जराजीर्मतया यः खिलीकारः वैवर्ण्यदिरूपस्तम् । विगलदिति शतृप्रत्ययेन गम्यमाह---कतिपयेति । प्रोषितस्येति । भगवत इति शेषः । औत्सुक्येति । औत्सुक्यमुत्कण्ठा दिदृक्षा वा । उदाहरमत्रयप्रदर्शनफलमाह---बहुभिरित्यादि । बहुभिः त्रिभिः । उदाहरणैः तत्सूचितमिति सम्बन्धः । महत इति वृत्तिस्थस्यानुवादः । तस्य व्याख्यानम्---भूयस इति । वृत्तावथेत्यस्य यदीत्यर्थः । तत्र रसादिरलङ्कारो यदीति योजना । अत्राभिप्रायं पूरणेन दर्शयति---नीरसत्वमिति । यस्मादित्यादिग्रन्थमवतारयति---नन्विति । ऽयत्रान्ततो विभावत्वेन चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति असावचेतनवस्तुवृत्तान्तो नास्तीऽति वृत्तान्वयः । अन्ततो विबावत्वेन योजनेति वृत्ताबुक्तं, तदभिप्रायमाह---स्तम्भेत्यादि । वर्ण्यमानमचेतनमपि स्तम्भपुलकादीति योजना । चेतनमाक्षिपत्येव चित्तवृत्तिविशेषगमकत्वेन चेतनगमकं भवत्येव । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ । किमत्रोच्यत इति । अनुभावस्य भावगमकतायाः प्रसिद्धत्वादत्र न किञ्जिद्वक्तव्यमित्यर्थः । विभावत्वेन योजनां विवृणोति----अतिजड इत्यादि । ऽवर्ण्यमानः स्वविश्रान्तो ऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृतिरिऽति सम्बन्धः । स्वविश्रान्तः वाच्यार्थबोधेन स्वस्मिन् पर्यवसितः । चितेति । चित्तवृत्तिविशेषस्य तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामलङ्कारता । यः पुनरङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारमलङ्कार्यः स ध्वनेरात्मेति । किञ्चि--- तम् अर्थम् अवलम्बन्ते ये ऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः । अङ्गाश्रितास् त्व् अलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत्
atijaḍo 'pi candrodyānaprabhṛtiḥ svaviśrānto 'pi varṇyamāno 'vaśyaṃ cittavṛttivibhāvatāṃ tyaktvā bālapriyā parasparālambano 'nurāgaḥ tanniścayagarbhamevetyarthaḥ / tanniścayābhāve vakṣyamāṇamanupaṃpannaṃ bhavet gopīnāṃ puruṣāntararamaṇe tadupayogasambhavāditi / bhāvaḥ / te ityasya latāveśmasambandhina ityarthaḥ / jaraṭhībhavanti jīrṇībhavantītyanena gamyamāha---mayītyādi / anavarateti / anavarato yaḥ kathitopayogaḥ pūrvoktopayogaḥ tasya yogāt / nema iti / ime pallavāḥ / jareti / jarājīrmatayā yaḥ khilīkāraḥ vaivarṇyadirūpastam / vigaladiti śatṛpratyayena gamyamāha---katipayeti / proṣitasyeti / bhagavata iti śeṣaḥ / autsukyeti / autsukyamutkaṇṭhā didṛkṣā vā / udāharamatrayapradarśanaphalamāha---bahubhirityādi / bahubhiḥ tribhiḥ / udāharaṇaiḥ tatsūcitamiti sambandhaḥ / mahata iti vṛttisthasyānuvādaḥ / tasya vyākhyānam---bhūyasa iti / vṛttāvathetyasya yadītyarthaḥ / tatra rasādiralaṅkāro yadīti yojanā / atrābhiprāyaṃ pūraṇena darśayati---nīrasatvamiti / yasmādityādigranthamavatārayati---nanviti / 'yatrāntato vibhāvatvena cetanavastuvṛttāntayojanā nāsti asāvacetanavastuvṛttānto nāstī'ti vṛttānvayaḥ / antato vibāvatvena yojaneti vṛttābuktaṃ, tadabhiprāyamāha---stambhetyādi / varṇyamānamacetanamapi stambhapulakādīti yojanā / cetanamākṣipatyeva cittavṛttiviśeṣagamakatvena cetanagamakaṃ bhavatyeva / tāvaditi sampratipattau / kimatrocyata iti / anubhāvasya bhāvagamakatāyāḥ prasiddhatvādatra na kiñjidvaktavyamityarthaḥ / vibhāvatvena yojanāṃ vivṛṇoti----atijaḍa ityādi / 'varṇyamānaḥ svaviśrānto 'pi candrodyānaprabhṛtiri'ti sambandhaḥ / svaviśrāntaḥ vācyārthabodhena svasmin paryavasitaḥ / citeti / cittavṛttiviśeṣasya tasmādaṅgatvena ca rasādīnāmalaṅkāratā / yaḥ punaraṅgī raso bhāvo vā sarvākāramalaṅkāryaḥ sa dhvanerātmeti / kiñci--- tam artham avalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ / aṅgāśritās tv alaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.