रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः । नोपहन्त्यङ्गितां सो ऽस्य स्थायित्वेनावभासिनः ॥ २२॥ प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन् पुनः पुनरनुसन्धीयमानत्वेन स्थायी यो रसस्तस्य सकलबन्धव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालवर्तिभिः समावेशो यः लोचनम् प्रसिद्धे ऽपिति । भरतमुनिप्रभृतिभिर्निरूपिते ऽपीत्यर्थः । तेषामिति प्रबन्धानाम् । महाकाव्यादिष्वित्यादिशब्दः प्रकारे । अनभिनेयान्भेदानाह, द्वितीयस्त्वभिनेयान् । विप्रकीर्णतयेति । नायकप्रतिनायकपताकाप्रकरीनायकादिनिष्ठतयेत्यर्थः । अङ्गाङ्गिभावेनेत्येकनायकनिष्ठत्वेन । युक्ततर इति । यद्यपि रमवकारादौ पर्यायबन्धादौ च नैकस्याङ्गित्वं तथापि नायुक्तता तस्याप्येवंविधो यः प्रबन्धः तद्यथा नाटकं महाकाव्यं वा तदुत्कृष्टतरमिति तरशब्दस्यार्थः ॥ २१ ॥ नन्विति । स्वयं लब्धपरिपोषत्वे कथमङ्गत्वम्? अलब्धपरिपोषत्वे वा कथं रसत्वमिति रसत्वमङ्गत्वं चान्योन्यविरुद्धं तेषां चाङ्गत्वायोगे कथमेकस्याङ्गित्वमुक्तमिति भावः । रसान्तरेति । प्रस्तुतस्य समस्तेतिवृत्तव्यापिनस्तत एव विततव्याप्तिकत्वेनाङ्गिभावोचितस्य बालप्रिया क्रम इत्येनेन तेषामित्यस्य सम्बन्ध इत्यर्थः । ग्रसिद्धे ऽपीत्येतद्विवृणोति--भरतेत्यादि । वृत्तिग्रन्धं व्याचष्टे--महेत्यादि । ऽयुक्ततरऽ इत्यत्र तरबर्थं दर्शयति---यद्यपित्यादि । तथापि च तस्यापि नायुक्तता इति सम्बन्धः । तस्यापीति । समबकारादेरपीत्यर्थः । एवंविध इति । नानारसको ऽङ्गिभूतैकरसकश्चेत्यर्थः ॥ २१ ॥ ऽनन्विऽत्यादिशङ्काग्रन्थस्य भावमाह---स्वयमित्यादि । लब्धपरिपीषत्वे इति । रसान्तराणामिति शेषः । नन्वङ्गत्वं मास्त्वित्यत्राह--तेषां चेत्यादि । वृत्तौ स नाङ्गितामुपहन्ति । एतदेवोपपादयितुमुच्यते-- कार्यम् एकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते । तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते
rasāntarasamāveśaḥ prastutasya rasasya yaḥ / nopahantyaṅgitāṃ so 'sya sthāyitvenāvabhāsinaḥ // 22// prabandheṣu prathamataraṃ prastutaḥ san punaḥ punaranusandhīyamānatvena sthāyī yo rasastasya sakalabandhavyāpino rasāntarairantarālavartibhiḥ samāveśo yaḥ locanam prasiddhe 'piti / bharatamuniprabhṛtibhirnirūpite 'pītyarthaḥ / teṣāmiti prabandhānām / mahākāvyādiṣvityādiśabdaḥ prakāre / anabhineyānbhedānāha, dvitīyastvabhineyān / viprakīrṇatayeti / nāyakapratināyakapatākāprakarīnāyakādiniṣṭhatayetyarthaḥ / aṅgāṅgibhāvenetyekanāyakaniṣṭhatvena / yuktatara iti / yadyapi ramavakārādau paryāyabandhādau ca naikasyāṅgitvaṃ tathāpi nāyuktatā tasyāpyevaṃvidho yaḥ prabandhaḥ tadyathā nāṭakaṃ mahākāvyaṃ vā tadutkṛṣṭataramiti taraśabdasyārthaḥ // 21 // nanviti / svayaṃ labdhaparipoṣatve kathamaṅgatvam? alabdhaparipoṣatve vā kathaṃ rasatvamiti rasatvamaṅgatvaṃ cānyonyaviruddhaṃ teṣāṃ cāṅgatvāyoge kathamekasyāṅgitvamuktamiti bhāvaḥ / rasāntareti / prastutasya samastetivṛttavyāpinastata eva vitatavyāptikatvenāṅgibhāvocitasya bālapriyā krama ityenena teṣāmityasya sambandha ityarthaḥ / grasiddhe 'pītyetadvivṛṇoti--bharatetyādi / vṛttigrandhaṃ vyācaṣṭe--mahetyādi / 'yuktatara' ityatra tarabarthaṃ darśayati---yadyapityādi / tathāpi ca tasyāpi nāyuktatā iti sambandhaḥ / tasyāpīti / samabakārāderapītyarthaḥ / evaṃvidha iti / nānārasako 'ṅgibhūtaikarasakaścetyarthaḥ // 21 // 'nanvi'tyādiśaṅkāgranthasya bhāvamāha---svayamityādi / labdhaparipīṣatve iti / rasāntarāṇāmiti śeṣaḥ / nanvaṅgatvaṃ māstvityatrāha--teṣāṃ cetyādi / vṛttau sa nāṅgitāmupahanti / etadevopapādayitumucyate-- kāryam ekaṃ yathā vyāpi prabandhasya vidhīyate / tathā rasasyāpi vidhau virodho naiva vidyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.