विरुद्धैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेत् । स विभिन्नाश्रयः कार्यस्तस्य पोषो ऽप्यदोषता ॥ २५ ॥ । ऐकाधिकरण्यविरोधी नैरन्तर्यविरोधी चेति द्विविधो विरोधी । तत्र प्रबन्धस्थेन स्थायिनाङ्गिना रसेनौचित्यापेक्षया विरुद्धैकाश्रयो यो विरोधी यथा वीरेण भयानकः स विभिन्नाश्रयः कार्यः । तस्य वीरस्य य आश्रयः कथानायकस्तद्विपक्षविषये सन्निवेशयितव्यः । तथा सति च तस्य विरोधिनो ऽपि यः परिपोषः स निर्देषः विपक्षविषये हि भयातिशयवर्णने लोचनम् गमिगाम्यादीनामिति समासं पठन्ति । तदाह--मतान्तरे ऽपीति । रसशब्देनेति । ऽरसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यःऽ इत्यादिप्राक्तनकारिकानिविष्टेनेत्यर्थः ॥ २४ ॥ अथ साधारणं प्रकारमुपसंहरन्नसाधारणमासूत्रयति---एवमिति । तमित्यविरोधोपायम् । विरुद्धेति । विशेषणं हेतुगर्भम् । यस्तु स्थायीं स्थाय्यन्तरेणासंभाव्यमानैकाश्रयत्वाद्विरोधी भवेद्यथोत्साहेन भयं स विभिन्नाश्रयत्वेन नायकविपक्षादिगामित्वेन कार्यः । तस्येति । तस्य विरोधिनो ऽपि तथाकृतस्य तथानिबद्धस्य बालप्रिया आश्रितादिषु गम्यादीनामिति । द्वितीयया वेति सम्बन्धः । द्वितीयाश्रितेत्यादिसूत्रे "गम्यादीनामुपसंख्यान" मिति वार्तिकमनेन स्मारितम् ॥ २४ ॥ साधारणं प्रकारमिति । विरोध्यविरोधसाधारणं अविरोधोपायप्रकारमित्यर्थः । उपसंहरन्निति । अनेन प्रतिपाद्येत्यन्तवृकत्त्यर्थो दर्शितः । असाधारणं विरोधिमात्रविषयकम् । अनेन विरोधिविषयमेवेतिवृत्त्यर्थो दर्शितः । विरुद्धेतीति । विरुद्धैकाश्रय इतीत्यर्थः । विरुद्धपदं विवृणोति--स्थायीत्यादि । असम्भाव्यमानः एकाश्रयः यस्य तत्त्वात् । सः तथाविधः स्थायी । तस्येति । तत्पदार्थं विवृण्वन्नाह---तस्य विरोधिनो ऽपीत्यादि । तथा कृतस्य विभिन्नाश्रयत्वेन कृतस्य । अस्यैव विवरणम्---तथानिबद्धस्येति । नायकस्य नयपराक्रमादिसम्पत्सुतरामुद्द्योतिता भवति । एतच्च मदीये ऽर्जुनचरिते ऽर्जुनस्य पातालावतरणप्रसङ्गे वैशद्येन प्रदर्शितम् । एवमैकाधिकरण्यविरोधिनः प्रबन्धस्थेन सथायिना रसेनाङ्गभावगमने निर्विरोधित्वं यथा तथा तद्दर्शितम् । द्वितीयस्य तु तत्प्रतिपादयितुमुच्यते-- एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधवान् । रसान्तर-व्यवधिना रसो व्यङ्ग्यः सुमेधसा
viruddhaikāśrayo yastu virodhī sthāyino bhavet / sa vibhinnāśrayaḥ kāryastasya poṣo 'pyadoṣatā // 25 // / aikādhikaraṇyavirodhī nairantaryavirodhī ceti dvividho virodhī / tatra prabandhasthena sthāyināṅginā rasenaucityāpekṣayā viruddhaikāśrayo yo virodhī yathā vīreṇa bhayānakaḥ sa vibhinnāśrayaḥ kāryaḥ / tasya vīrasya ya āśrayaḥ kathānāyakastadvipakṣaviṣaye sanniveśayitavyaḥ / tathā sati ca tasya virodhino 'pi yaḥ paripoṣaḥ sa nirdeṣaḥ vipakṣaviṣaye hi bhayātiśayavarṇane locanam gamigāmyādīnāmiti samāsaṃ paṭhanti / tadāha--matāntare 'pīti / rasaśabdeneti / 'rasāntarasamāveśaḥ prastutasya rasasya yaḥ' ityādiprāktanakārikāniviṣṭenetyarthaḥ // 24 // atha sādhāraṇaṃ prakāramupasaṃharannasādhāraṇamāsūtrayati---evamiti / tamityavirodhopāyam / viruddheti / viśeṣaṇaṃ hetugarbham / yastu sthāyīṃ sthāyyantareṇāsaṃbhāvyamānaikāśrayatvādvirodhī bhavedyathotsāhena bhayaṃ sa vibhinnāśrayatvena nāyakavipakṣādigāmitvena kāryaḥ / tasyeti / tasya virodhino 'pi tathākṛtasya tathānibaddhasya bālapriyā āśritādiṣu gamyādīnāmiti / dvitīyayā veti sambandhaḥ / dvitīyāśritetyādisūtre "gamyādīnāmupasaṃkhyāna" miti vārtikamanena smāritam // 24 // sādhāraṇaṃ prakāramiti / virodhyavirodhasādhāraṇaṃ avirodhopāyaprakāramityarthaḥ / upasaṃharanniti / anena pratipādyetyantavṛkattyartho darśitaḥ / asādhāraṇaṃ virodhimātraviṣayakam / anena virodhiviṣayamevetivṛttyartho darśitaḥ / viruddhetīti / viruddhaikāśraya itītyarthaḥ / viruddhapadaṃ vivṛṇoti--sthāyītyādi / asambhāvyamānaḥ ekāśrayaḥ yasya tattvāt / saḥ tathāvidhaḥ sthāyī / tasyeti / tatpadārthaṃ vivṛṇvannāha---tasya virodhino 'pītyādi / tathā kṛtasya vibhinnāśrayatvena kṛtasya / asyaiva vivaraṇam---tathānibaddhasyeti / nāyakasya nayaparākramādisampatsutarāmuddyotitā bhavati / etacca madīye 'rjunacarite 'rjunasya pātālāvataraṇaprasaṅge vaiśadyena pradarśitam / evamaikādhikaraṇyavirodhinaḥ prabandhasthena sathāyinā rasenāṅgabhāvagamane nirvirodhitvaṃ yathā tathā taddarśitam / dvitīyasya tu tatpratipādayitumucyate-- ekāśrayatve nirdoṣo nairantarye virodhavān / rasāntara-vyavadhinā raso vyaṅgyaḥ sumedhasā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.