रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि । निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥ २७ ॥ रसान्तरव्यवहितयोरेकप्रबन्धस्थयोर्विरोधिता निवर्तत इत्यत्र न काचिद्रभ्रान्तिः । यस्मादेकवाक्यस्थयोरपि रसयोरुक्तया नीत्या विरुद्धता निवर्तते । यथा--- भूरेणुदिग्धान्नवपरिजातमालारजोवासितबाहुमध्याः । गाढं शिवाभिः परिरभ्यमाणान्सुराङ्गनाश्लिष्टभुजान्तरालाः ॥ सशोणितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्भिः पक्षैः स्वगानामुपवीज्यमानान् । संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ विमानपर्यङ्कतले निषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानांल्ललनाङ्गुलीभिर्वीराः स्वदेहान् पतितानपश्यन् ॥ लोचनम् स्थिरीकर्तुमिति । शिष्यबुद्धावित्यर्थः । अपिशब्देन प्रबन्धविषयतया सिद्धो ऽयमर्थ इति दर्शयति---भूरेण्विति । विशेषणैरतीव दूरापेतत्वमसम्भावनास्पदमुक्तम् । स्वदेहानित्यनेन देहत्वाभिमानादेव तादात्म्यसम्भावनानिष्पत्तेरेकाश्रयत्वमस्ति, बालप्रिया अपिशब्देनेति । ऽएकवाक्यस्थयोरपीऽत्यपिशब्देनेत्यर्थः । वृत्तौ---ऽभूरेण्विऽत्यादि । इदं काव्यप्रकाशे ऽप्युदाहृतम् । वीराः पतितान् स्वदेहानपश्यन्नित सम्बन्धः । यथाक्रमं कुतूहलहेतुगर्भमेकं देहानामपरं वीराणां विशेषणम् । ऽदीग्धान्ऽ व्याप्तान् ऽवासितेऽति । सुरभीकृतेत्यर्थः । ऽबाहुमध्यंऽ बक्षः । ऽक्रव्यभुजांऽ मांसाशिनाम् । चन्दनवारीणां सेको यत्र तादृशैः । ऽकल्पलतादुकूलैःऽ कल्पलतोद्भूतपट्टवस्त्रैः, यद्वा--कल्पलता एव दुकूलानि तैः । ऽललनाःऽ स्वर्वेश्याः । लोचने---विशेषणैरिति । भूरेण्वित्यादिदेहविशेषणैरित्यर्थः । असम्भावनास्पदम् स्वीयत्वसम्भावनाया अभावस्य निमित्तम् । दूरापेतत्वं दूरविप्रकृष्टत्वमत्यन्तवैलक्षण्यमिति यावत् । उक्तं व्यञ्जितम् । ननु शृङ्गारबीत्भसयोरेकस्मिन्नेकालम्बनकयोरेव विरोधः, एकस्मिन्नेकदैकस्य रतिजुगुप्सयोरनुदयात् ; प्रकृते च भूरेमुदिग्धत्वादविशिष्टवीरदेहालम्बनको बीभत्सो दिव्यत्वविशिष्टवीरदेहालम्बनकश्च शृङ्गार इति तयोः कथमेकालम्बनकत्मरूपैकाश्रयत्वमिति शङ्कां परिहरन्नाह--स्वेत्यादि । देहत्वाभिमानादिति । वीराणां पतितदेहेषु स्वदेहत्वबुद्धेरित्यर्थः । इत्यादौ । अत्र हि शृङ्गारबीभत्सयोस्तदङ्गयोर्वा वीररसव्यवधानेन समावेशो न विरोधी । विरोधम् अविरोधं च सर्वत्रेत्थं निरूपयेत् । विशेषतस् तु शृङ्गारे सुकुमारतमा ह्य् असौ
rasāntarāntaritayorekavākyasthayorapi / nivartate hi rasayoḥ samāveśe virodhitā // 27 // rasāntaravyavahitayorekaprabandhasthayorvirodhitā nivartata ityatra na kācidrabhrāntiḥ / yasmādekavākyasthayorapi rasayoruktayā nītyā viruddhatā nivartate / yathā--- bhūreṇudigdhānnavaparijātamālārajovāsitabāhumadhyāḥ / gāḍhaṃ śivābhiḥ parirabhyamāṇānsurāṅganāśliṣṭabhujāntarālāḥ // saśoṇitaiḥ kravyabhujāṃ sphuradbhiḥ pakṣaiḥ svagānāmupavījyamānān / saṃvījitāścandanavārisekaiḥ sugandhibhiḥ kalpalatādukūlaiḥ // vimānaparyaṅkatale niṣaṇṇāḥ kutūhalāviṣṭatayā tadānīm / nirdiśyamānāṃllalanāṅgulībhirvīrāḥ svadehān patitānapaśyan // locanam sthirīkartumiti / śiṣyabuddhāvityarthaḥ / apiśabdena prabandhaviṣayatayā siddho 'yamartha iti darśayati---bhūreṇviti / viśeṣaṇairatīva dūrāpetatvamasambhāvanāspadamuktam / svadehānityanena dehatvābhimānādeva tādātmyasambhāvanāniṣpatterekāśrayatvamasti, bālapriyā apiśabdeneti / 'ekavākyasthayorapī'tyapiśabdenetyarthaḥ / vṛttau---'bhūreṇvi'tyādi / idaṃ kāvyaprakāśe 'pyudāhṛtam / vīrāḥ patitān svadehānapaśyannita sambandhaḥ / yathākramaṃ kutūhalahetugarbhamekaṃ dehānāmaparaṃ vīrāṇāṃ viśeṣaṇam / 'dīgdhān' vyāptān 'vāsite'ti / surabhīkṛtetyarthaḥ / 'bāhumadhyaṃ' bakṣaḥ / 'kravyabhujāṃ' māṃsāśinām / candanavārīṇāṃ seko yatra tādṛśaiḥ / 'kalpalatādukūlaiḥ' kalpalatodbhūtapaṭṭavastraiḥ, yadvā--kalpalatā eva dukūlāni taiḥ / 'lalanāḥ' svarveśyāḥ / locane---viśeṣaṇairiti / bhūreṇvityādidehaviśeṣaṇairityarthaḥ / asambhāvanāspadam svīyatvasambhāvanāyā abhāvasya nimittam / dūrāpetatvaṃ dūraviprakṛṣṭatvamatyantavailakṣaṇyamiti yāvat / uktaṃ vyañjitam / nanu śṛṅgārabītbhasayorekasminnekālambanakayoreva virodhaḥ, ekasminnekadaikasya ratijugupsayoranudayāt ; prakṛte ca bhūremudigdhatvādaviśiṣṭavīradehālambanako bībhatso divyatvaviśiṣṭavīradehālambanakaśca śṛṅgāra iti tayoḥ kathamekālambanakatmarūpaikāśrayatvamiti śaṅkāṃ pariharannāha--svetyādi / dehatvābhimānāditi / vīrāṇāṃ patitadeheṣu svadehatvabuddherityarthaḥ / ityādau / atra hi śṛṅgārabībhatsayostadaṅgayorvā vīrarasavyavadhānena samāveśo na virodhī / virodham avirodhaṃ ca sarvatretthaṃ nirūpayet / viśeṣatas tu śṛṅgāre sukumāratamā hy asau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.